კოლხეთის სამეფო

(გადამისამართდა გვერდიდან კოლხიდა)

ძველ გეოგრაფიაში, კოლხეთი ან კოლხა (ძვ. ბერძნ. Κολχίς, ბერძ. Κολχίδα, ლაზ. კოლხა. ძველი ქართული წყაროების მიხედვით, ეგრისი.) იყო ძველი ქართული სამეფო და რეგიონი[10] კავკასიაში, მნიშვნელოვანი როლის შემსრულებელი ქართველი ერის[11] ეთნიკურ და კულტურულ ფორმირებაში. კოლხეთის სამეფომ, როგორც ადრეულმა ქართულმა სახელმწიფომ, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა შუა საუკუნეების ქართული სახელმწიფოებრიობის განვითარებაში იბერია-ქართლის სამეფოში[12]გაერთიანების შემდეგ.

Κολχίς
Κολχίδα
კოლხა
კოლხეთი

ეგრისი

ძვ. წ. XIII164
Borjgali.svg
ბორჯღალი – მზის ძველი ქართული სიმბოლო, დაკავშირებული მზის და მარადისობის მესოპოტამიურ და შუმერულ სიმბოლოებთან.
Kolxetis samefo.jpg
კოლხეთის რუკა[1]
დედაქალაქი
უდიდესი ქალაქები პიტიუნტი,
დიოსკურია[7], ტრაპიზონი.
ენა ქართველური
რელიგია პოლითეიზმი
ფულის ერთეული კოლხური თეთრი
ფართობი 44 785 კმ²
მოსახლეობა კოლხები, სანები (ჭანები), ხალიბები, მაკრონები, ტაოხები, ტიბარენები, სკვიმნები, მახელონები, ლაზები, ბექირები, ჰენიოხები, ზიდრიტები, მარები, აფსილები, გელონები[8].
მმართველობის ფორმა მონარქია
დინასტია ფაზიანიდები
ისტორია
 - ძვ. წ. 2116 კოლხიკოლხების ლეგენდარული ეთნარქი (ძველი ქართული წყაროების მიხედვით, ეგროსი[9]).
მითოლოგიური აიას ჩამოყალიბება
 - ძვ. წ. 750 კოლხეთს იპყრობს დიაოხი
 - ძვ. წ. 720 კიმერიელების თავდასხმა და ასურეთის და ურარტუს ერთობლივი შემოსევა
 - ძვ. წ. 550 ბერძნული კოლონიზაციის დასაწყისი და აქემენიდთა იმპერიის მიერ კოლხეთის სამხრეთ პროვინციების დაპყრობა
 - ძვ. წ. 401 ბრძოლა სამხრეთ კოლხეთში
 - ძვ. წ. 164 კოლხეთს იპყრობს პონტოს სამეფო

ამჟამად ძირითადად დასავლეთ საქართველოს ნაწილი, ბერძნულ მითოლოგიაში აიეტის და მედეას სამშობლო და არგონავტების დანიშნულების ადგილი, ასევე ითვლებოდა ამაზონების ერთ-ერთ სამკვიდროდ. ძველი არეალი, წარმოდგენილი დასავლეთ საქართველოს ადრეკლასობრივ სახელმწიფოებრივ გაერთიანებად, ჩამოყალიბდა სამეგრელოს, იმერეთის, გურიის, აჭარის, სვანეთის, რაჭის, აფხაზეთის და თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიების რიზეს, ტრაპიზონის და ართვინის პროვინციებში მოსახლე ტომების მზარდი კონსოლიდაციის შედეგად. თანამედროვე ქართველი ერის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტი, კოლხები, როგორც ჩანს, შუა ბრინჯაოს ხანაში დამკვიდრდნენ კავკასიაში[13].

გეოგრაფია და ტოპონიმიკარედაქტირება

 
კოლხეთის გეოგრაფია. კოლხეთის თანამგზავრული ფოტო: შავი ზღვა, კოლხეთის დაბლობი და კავკასიის მთები.
 
კოლხეთის, იბერიის, ალბანეთის და მეზობელი ქვეყნების რუკა. ლონდონი, ~ 1770.

კოლხეთის სამეფო, არსებული ძვ. წ. VI–I საუკუნეებში, ითვლება, პირველ ქართულ სახელმწიფოდ[14]. პროტო-ქართული ტომობრივი კავშირი, წარმოშობილი ძვ. წ. XIII საუკუნის ბოლოს, აღმოსავლეთ შავი ზღვის სანაპიროზე, მოგვიანებით ჩამოყალიბდა კოლხეთის სამეფოდ[15]. კლასიკური ავტორების თანახმად, კოლხეთს სამხრეთ-დასავლეთით ესაზღვრებოდა პონტო, დასავლეთით პონტოს ზღვა მდინარე კორაქსამდე (მდინარე ბზიფი), ჩრდილოეთით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი, რომლის იქით სარმატია მდებარეობდა, აღმოსავლეთით იბერია და მცირე კავკასიის მთაგრეხილი, ხოლო სამხრეთით სომხეთი. სტრაბონის მიხედვით კოლხეთი იწყებოდა ტრაპიზონიდან; პტოლემეს მიხედვით კი პონტოს ზღვა მდინარე ფაზისამდე (ამჟ. რიონი) ადიოდა. პიტიუსი იყო კოლხების ბოლო ქალაქი ჩრდილოეთში.

სახელწოდება კოლხეთი პირველად მოხსენიებულია ესქილეს და პინდაროსის მიერ. უფრო ადრეული მწერლები მას მოიხსენიებენ აიას სახელით, მითური მეფე აიეტის სამფლობელოდ. მთავარი მდინარე ფაზისი, ზოგიერთი მწერლის მიხედვით, კოლხეთის სამხრეთ საზღვარია, მაგრამ, უფრო სავარაუდოდ, მიედინება ამ ქვეყნის შუაგულში კავკასიონიდან სამხრეთ-დასავლეთით ევქსინოსამდე, და ატიკიტოსამდე (ძვ. ბერძნ. Ἀττίκιτος)[16] (ამჟ. ყუბანი, მდინარე მეოტების ქვეყანაში).

არიანე სახელებით მრავალ სხვას მოიხსენიებს, მაგრამ, როგორც ჩანს, ისინი მხოლოდ მთის ნაკადები იყო: მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ქარიენტი, ქობოსი, სინგამე, ტარსუნა, ჰიპოსი, ასტელეფი[17], ქრიზორასი (ამჟ.: მდ. ბარადა, ღუტას ოაზისი)[18], ზოგიერთი მათგანი ასევე შემჩნეული პტოლემეს და პლინიუსის მიერ. მთავარი ქალაქები იყო დიოსკურია (რომ.: სებასტოპოლისი, ამჟ.: სოხუმი) ევქსინოსის პლატფორმაზე, სარაპანა (ამჟ. შორაპანი), ფაზისი (ამჟ.: ფოთი), პიტიუსი (ამჟ. ბიჭვინთა), აპსაროსი (ამჟ. გონიო), სურიუმი (ამჟ. ვანი)[19][20], არქეოპოლისი (ამჟ. ნოქალაქევი), მუხირისი (ამჟ. მუხურისი)[21][22], და კუტაია ან ქუთათისი (ამჟ. ქუთაისი), მედეას ტრადიციული დაბადების ადგილი. სკილაქსი ასევე მოიხსენიებს მალას ან მალეს, რომელსაც ის, სხვა მწერლებისგან განსხვავებით, მედეას დაბადების ადგილად მიიჩნევს.

ძველ ბერძენ ავტორებთან სახელი კოლხეთი აღნიშნავდა შავიზღვისპირა ქვეყანას, რომლის ტერიტორია ვრცელდებოდა კავკასიონის ქედიდან ტრაპიზონამდე და აღმოსავლეთით ლიხის ქედამდე. კოლხეთი ძველი კოლხას მემკვიდრეა და აშკარაა, რომ სახელიც აქედან აქვს მიღებული.

სახელწოდებას „კოლხიდა“, „კოლხეთი“ ქართული არ იცნობს, ის არანაირი ფორმით თუ სახით არ გვხვდება ქართულ წყაროებში და მწიგნობრული გზით იქნა გადმოტანილი ბერძნების მიერ (ნ. ლომოური). ქართველები, ამ უძველეს ქართულ სამეფოს ეგრისს უწოდებდნენ და ვუწოდებთ.

როგორც ძველი „კოლხა“, ისე მოგვიანო პერიოდის „კოლხეთი“ საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიებს მოიცავდნენ და, ცხადია, აქ მხოლოდ ერთი ეთნიკური ჯგუფი - კოლხები არ იყვნენ განსახლებულნი. ტერმინი „კოლხეთი“ ძველ ავტორებთან ძირითდად ორი მნიშვნელობით იხმარებოდა - როგორც საკუთრივ კოლხების ეთნოსის აღმნიშვნელი და როგორც კრებითი სახელი მთლი ამ ტერიტორიისა, რომელზეც კოლხთა პოლიტიკური ჰეგემონია ვრცელდებოდა. ასევე იყო უფრო ადრეც, როდესაც შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთი და აღმოსავლეთი სანაპიროების ტომები გაერთიანებულნი იყვნენ კოლხას სახელმწიფოში, რომლის ცენტრი კოლა-არტაანის მხარეში მდებარეობდა. კიმირიელთა შემოსევების შემდეგ კოლხას პოლიტიკურმა ცენტრმა ჩრდილოეთისკენ გადაინაცვლა და ქ. შ.-მდე VI საუკუნეში შექმნილ სახელმწიფოს კვლავ იგივე სახელწოდება შეუნარჩუნდა (კოლხა-კოლხეთი). ეს ახალი სახელმწიფოც ბერძნებისთვის იგივე კოლხეთი იყო, რადგან იგივე ტომებისგან შედგებოდა, რაც ადრე კოლხა-კულხა (ბერძნებისთვის ოქროს საწმისის ქვეყანა).

ტერმინები „კოლხა“, „კოლხეთი“ და „კოლხები“ უკავშირდება იმ ქართულ ისტორიულ მხარეს - კოლას (კოლა-არტაანს), სადაც ძველი კოლხას ცენტრი უნდა ყოფილიყო (ივანე ჯავახიშვილი, გიორგი მელიქიშვილი). „ამ სახელწოდებას („კოლები, „კოლხები“) ატარებდნენ უთუოდ კოლას ოლქსა და მის გარშემო მდებარე ტერიტორიაზე მობინადრე კოლხას პოლიტიკური გაერთიანების შემქმნელი ტომები - მთელი მისი არსებობის მანძილზე. კოლებად, ანუ კოლხებად წოდებული ეს ტომები, როგორც ჩანს, არ გადაშენებულან მათი გაერთიანების დაშლის შემდეგაც. ისინი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ შემდეგშიც. კერძოდ, აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ცენტრალური რეგიონების სხვა დაწინეურებულ ტომებთან ერთად დიდ მონაწილეობას იღებდნენ ამ ტერიტორიაზე ახალი სამეფოს ე.წ. კოლხეთის სამეფოს შექმნაში და ამდენად გამოდიოდნენ ძველი კოლხური სახელმწიფოებრიობის ტრადიციების გამგრძელებლად (მერი ინაძე).

ისტორია[23]რედაქტირება

აია კოლხეთის უძველესი სახელია. არგონავტების მითში ქვეყანა, სადაც არგონავტებმა ლაშქრობა ჩაატარეს ეწოდება აია. მეცნიერთა აზრით, არგონავტების მითის პირველი სახე უნდა შექმნილიყო ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც სახელი „კოლხიდა“ არ არსებობდა და ამ მხარეს რაღაც სხვა ერქვა (შეიძლება გაია, აია: მიწა ქვეყანა)[24]. დღევანდელი საბერძნეთის ტერიტორიაზე კი ჯერ კიდევ არ იყვნენ დამკვიდრებული ძველი ბერძნები და მას „პელაზგია“ ეწოდებოდა ადგილობრივ მკვიდრთა პელაზგების მიხედვით (ჰეკატეოს მილეტელი და სხვა მრავალი ავტორი)[24]. თვით ტროას ომში მირმიდონების მხედართა მეთაური აქილევსი პელაზგი იყო.

ჰომეროსის (ძვ. წ. IX–VIII სს.) „ოდისეა“ წარმოადგენს უძველეს ბერძნულ წყაროს, სადაც მოხსენიებულია კოლხეთის პირვანდელი სახელწოდება „აია“ და რომელშიც აირეკლა ჰომეროსამდელი წარმოდგენა ბერძნებისა კოლხეთზე[25]. ჰომეროსმა არ იცის სახელი კოლხეთი, მაგრამ მის მაგივრად ახსენებს „აიას“. „ოდისეაში“ გეოგრაფიული სახელი „აია“ მოხსენიებულია სამ ადგილას (ჰომეროსი, სიმღერა X, XI, XII). „ოდისეას“ მიხედვით, „აიაიე“ მდებარეობს აღმოსავლეთით, იქ, სადაც მზის ღმერთი ჰელიოსი აღმოსვლას იწყებს: „როს ოკეანის მდინარებას გასცდა ხომალდი, აიაიასთან მიგვაბრუნეს ტალღებმა ზღვისა, სად ცისკრის მაცნე ეოსს ბინა აქვს და სად არის აღმოსავალი, საცეკვაო ჰელიოსისა“ (ჰომეროსი, სიმღერა XII, 1-4.)[26]

ანტიკური ხანის მწერლები ჰელიოსის სასახლეს აიეტის ქვეყანაში ათავსებენ. ასე მაგალითად, ბერძენი პოეტი-ელეგიკოსი მიმნერმე – (ძვ. წ. აღ. VII-VI ს.ს.)[27] თავის კრებულში „ნანო“ აღნიშნავს, რომ ჰელიოსის სხივები აიეტის ქალაქში (ანუ აიაში), ოქროს დარბაზში ძევს. იგი წერს: „აიეტის ქალაქი. აქ მალი ჰელიოსის სხივები ძევს ოქროს დარბაზში, ოკეანის სანაპიროზე, სადაც წარემართა ღვთაებრივი იასონი“[28]. ამ ფრაგმენტიდან ნათლად ჩანს აიას მდებარეობა – „ოკეანის სანაპიროზე“, რაც შავი ზღვის სანაპიროზე მიუთითებს. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ ანტიკური წყაროში შავი ზღვა ოკეანედ მოიხსენიება.

ოდისეაში მოხსენიებულია აგრეთვე კირკეს კუნძული აიაიე (ე. ი. აიასადმი განკუთვნილი): „აიაიეს მივაღწიეთ, სად კირკე მკვიდრობს, მძლავრი ქალღმერთი, კაცური ხმით მოლაპარაკე. იგი და იყო ავის მზრახველ აიეტ მეფის“. (ჰომეროსი, სიმღერა X, 135-137.)[29].

ანტიკური ტრადიციის მიხედვით, კირკე აიას მეფის, აიეტის დაა. მეცნიერთა აზრით, კირკეს კუნძულის სახელწოდება „აიაიე“ – აიას კუთვნილს, მის ნაწილს აღნიშნავს და მისი მდებარეობა იქვე, აიეტის ქვეყანაში ივარაუდება (რ. გორდეზიანი)[30]. "ოდისეაში" მოხსენიებული "აია", რომ ბერძენ მწერლებს ჩვეულებრივ კოლხეთის ტერიტორიაზე არსებულ ქვეყნად მიაჩნდათ, ამას ადასტურებს ევსტათი თესალონიკელი (XII საუკუნე)[31]. „ილიადისა“ და "ოდისეას" კომენტარებში იგი აღნიშნავს, რომ ჰომეროსი "კოლხიკეს" ნაცვლად აიას ხმარობს, როგორც ადგილის აღმნიშვნელ სახელწოდებას. იგი წერს: „ამით ამბობს პოეტი (ჰომეროსი)… „აიაიეს“ კოლხიკეს ნაცვლად, ადგილობრივი სახელის მიხედვით. აია ხომ კოლხიდის ქალაქია. სხვებთანაც და ლიკოფრონთანაც“[32] მის მოქალაქეს ჰქვია აიელი, ხოლო ქალს ჰქვია აიაია. ხოლო კირკეს კუნძულს „აიაია“[33] იმავე კირკეს გამო… ხოლო გეოგრაფოსი ამბობს „აია“ ქალაქიაო ფასისთან, ამით იმას ამბობს, რომ ამ კოლხური აიას მახლობლად არის აგრეთვე კირკეს კუნძული „აიაიე“. გმირი აიეტიც ამავე აიასგან იწოდება ამ სახელითო, ამტკიცებენ ძველები[34].

აიას კოლხეთთან აიგივებს და ქვეყნის უძველეს სახელად მოიხსენიებს ჰეროდოტე. აღსანიშნავია, რომ იგი თავის „ისტორიაში“ სხვადასხვა გეოგრაფიულ ადგილს მისი ძველი და ახალი სახელებით იხსენიებს. მაგალითად, პითო-დელფო, რომელშიც „პითო“ წარმოადგენს „დელფოს“ პირვანდელ სახელს. ასევე, აია-კოლხიდაში „აია“ ნიშნავს „კოლხიდის“ უძველეს სახელს. ჰეროდოტე წერს: „გრძელი ხომალდით მოსცურეს აია–კოლხიდაში, მდინარე ფასისთან“[35]. „ესენი (ე. ი. არგონავტები) მიცურავდნენ აიაში, კოლხიდაში, საწმისისათვის“. აქედან გამომდინარე, ჰეროდოტეს მიხედვით, მის დროინდელ "კოლხიდას" წინათ, არგონავტების მითის შექმნის პერიოდში სახელად „აია“ ერქვა. ჰეროდოტეს მსგავსად, აპოლონიოს როდოსელის „არგონავტიკაში“ „აია“ „კოლხეთის“ სინონიმია და არა ქალაქი. აპოლონიოს როდოსელი წერს: „კოლხეთ-აია ხომ კიდეშია, სადაც თავდება ზღვა და ხმელეთი“[36]. იქვე: „აიეტ მეფის კოლხურ ხომალდით გასცდნენ აიას ქვეყნის ნაპირებს და გაეშურნენ ქალაქ ორქომენს“. ამავე დროს აღსანიშნავია, რომ „არგონავტების“ სქოლიასტები „აიას“ ქალაქად მოიხსენიებენ.

ანტიკური და ბიზანტიური ხანის ზოგიერთი მწერალი „აიას“ ქალაქად მიიჩნევს, რამაც ხელი შეუწყო შეცდომის დამკვიდრებას ლიტერატურაში. ძვ. წ. VIII საუკუნის ეპიკოსი პოეტი ევმელოს კორინთელი „კორინთიკაში“ წერს: „აია კოლხეთის ქალაქია“[37]. ძველი ბერძენი მწერალი ლიკოფრონი აიეტს „აიასა და კორინთოს მრისხანე გამგებელს“ უწოდებს[38]. ამ ცნობით, აია კორინთოს დარია, ე. ი. ორივე ქალაქია. სქოლიასტებიც ასე განმარტავენ: აია-კოლხიდის ქალაქია.

 
კოლხური ვერცხლის მონეტა, ძვ. წ. VI საუკუნე.

სტეფანე ბიზანტიელი (VI ს.) „ეთნიკაში“: „აია კოლხთა ქალაქია, აიეტის მიერ დაფუძნებული, ზღვისგან მოშორებული სამასი სტადიონით. მას ჩამოუდის ორი მდინარე: ჰიპსოსი და კვიანეოსი, რომლებიც [ქალაქს] ნახევარკუნძულად ჰქმნიან[39].

ევრიპიდე (ძვ. წ. 480–406 წ. წ.), ლიკოფრონ ქალკიდეკელი (ძვ. წ. IV–III სს.) და იოანე ცეცე[40]. (XII ს.) აღნიშნავენ „კოლხთა აიას“[41].

ადრეული პერიოდირედაქტირება

 
კოლხი დიდებულის ცხენის ოქროს შესამკობელი.
 
ძვ. წ. II საუკუნის ბერძნული ბრინჯაოს ტორსი კოლხეთიდან, საქართველოს ეროვნული მუზეუმი.
 
კოლხური ოქრო.
 
ძვ. წ. VI საუკუნეში კოლხების მიერ დამზადებული ოქროს ორნამენტები.

რეგიონში არსებობდა კარგად განვითარებული ბრინჯაოს კულტურა, ცნობილი როგორც კოლხური კულტურა, დაკავშირებული მეზობელ ყობანურ კულტურასთან[42], წარმოშობილთან შუა ბრინჯაოს ხანაში. კოლხეთის ზოგიერთ რეგიონში ურბანიზაციის პროცესი, აშკარად მნიშვნელოვნად განვითარდა ძვ. წ.-ის მეორე ათასწლეულის ბოლოს, ბერძნულ დასახლებამდე რამდენიმე საუკუნით ადრე. მათ, გვიან ბრინჯაოს ხანაში (ძვ. წ. XV–VIII საუკუნე) შეიმუშავეს ლითონის დნობისა და ჭედვის ხელობა, ევროპამდე დიდი ხნით ადრე. შეიქმნა რთული სასოფლო-სამეურნეო იარაღები, განვითარდა აგრიკულტურა, იმ პერიოდისთვის პროგრესული ირიგაციის სისტემებით. ნაყოფიერი, კარგად მორწყული დაბლობები, ზომიერი ჰავით, ხელს უწყობდა სოფლის მეურნეობის განვითარებას. ამ პერიოდის სამაროვნები საკმაოდ მდიდარია ბრინჯაოს იარაღით. შეინიშნება ნომადური გავლენა (სკვითური, კიმერიული). გვიანდელ ეტაპზე სახელმწიფოებრივი კონსოლიდაციის პროცესების პირობებში ინტენსიურად იქნა ათვისებული დღევანდელი რიონისა და ენგურის ხეობები. მეტალურგიის განვითარებამ, მეურნეობისთვის საწარმოო მიწების მომრავლებამ მოსახლეობის მატება გამოიწვია. ამ პროცესებს მოყვა მატერიალური კეთილდღეობის ზრდა. მთა და ბარი ერთმანეთს დაუახლოვდა და დაჩქარდა კონსოლიდაციის პროცესი. მომზადდა ნაიდაგი მომავალი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებისთვის.

კოლხეთში დასახლებული იყო რამდენიმე მონათესავე, თუმცა ერთმანეთისგან საკმაოდ განსხვავებული ტომები, დასახლებულნი ძირითადად შავი ზღვის სანაპირო ზოლზე. მათ შორის იყვნენ მახელონები, ჰენიოხები, ზიდრიტები, ლაზები, ტიბარენები, მოსინიკები, მაკრონები, მოსხები, მარები, აფსილები (თანამედროვე აფხაზთა წინაპრები), აბაზგები, სანიგები, კორახები, კოლები, მელანქლაჲნები, გელონები და სვანები. ეს ტომები იმდენად განსხვავდებოდნენ ენით და გარეგნობით მეზობელი ერებისგან, რომ ძველად ამ ფენომენის დასასაბუთებლად სხვადასხვა თეორია შეიქმნა. ჰეროდოტეს მიხედვით, კოლხები ეგვიპტელებსა და ეთიოპელებთან ერთად პირველები იყვნენ ვინც მამაკაცთა წინადაცვეთა ტრადიციად შემოიღეს. მას სწამდა, რომ ისინი ფარაონ სესოსტრისის (ბერძ. Σέσωστρις) (ძვ. წ. 1878–1841) არმიის ნაშიერები უნდა ყოფილიყვნენ, და ამგვარად მათ წარმოშობას ეგვიპტელებს მიაწერდა. აპოლონიოს როდოსელი ირწმუნება, რომ კოლხეთის ეგვიპტელებმა, ოჯახური მემკვიდრეობის სახით, რამდენიმე ხის დაფა შეინარჩუნეს, სადაც აღნიშნულია ზღვები და გზატკეცილები მნიშვნელოვანი სიზუსტით. ეს თეორია წინაპრების მიერ არ იქნა გაზიარებული, მაგრამ დაცულ იქნა – მაგრამ არა სრული წარმატებით, ზოგიერთი თანამედროვე მწერლის მიერ.

როგორც ჩანს, შავი ზღვის რეგიონის გასწვრივ არსებობდა ნეგროიდული კომპონენტი (რომელიც წინ უსწრებდა არაბულ მონათა ვაჭრობას), რომლის წარმომავლობას სრულიად შესაძლებელია მივყავდეთ ძველ ექსტრა-აფრიკულ ექსპედიციამდე, თუმცა ეს არ დასტურდება არქეოლოგიური მტკიცებულებებით.

თანამედროვე თეორიები კოლხურ ტომებს წარმოადგენს ლაზ-მეგრელების უშუალო წინაპრად, რომლებმაც მნიშვნელოვანი როლის შეასრულეს ქართველი და აფხაზი ხალხების ეთნოგენეზში.

კოლხებმა ადრიული კოლხას სამეფოს არსებობის პერიოდში შეძლეს ერთიანი სამეფოს შექმნა, თუმცა კიმერიელთა და სკვითთა დამანგრეველი ლაშქრობების შემდეგ დასავლეთ საქართველოში რამდენიმე პოლიტიკური ერთეული უნდა არსებულიყო, რომელიც მხოლოდ საერთო მტრის წინააღმდეგ ერთიანდებოდნენ. ბერძნული კოლონიზაციის პერიოდის კოლხეთი ავტორების მიერ აღიქმება სამეფოდ, სადაც ზის მეფე და პროვინციებს სკეპტუხების (კვერთხისმპყრობელები) მეშვეობით მართავს. თუმცა ამის ზუსტი და მდიდარი ისტორიული წყაროები არ მოიპოვება.

მსხვილი ქალაქური ტიპის დასახლებანირედაქტირება

 
ძველი კოლხური სახლები.
 
კოლხეთი.

სად იყო კოლხეთის დედაქალაქი? ამის შესახებ მრავალი განსხვავებული მოსაზრება არსებობს. საკუთრივ ქართული საისტორიო ტრადიცია ეგრისის მთავარ ქალაქად სახავს ციხე-გოჯს. იგი იმყოფებოდა დღევანდელი ნოქალაქევის ადგილას, სენაკიდან 15 კმ-ის მანძილზე. აქ იყო შემდეგში ლაზიკის დედაქალაქიც - არქეოპოლისი, რომლის ნანგრევები დღესაც დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს. თუმცა, ქ. შ.-მდე IV საუკუნის ბერძენ ავტორს ფსევდო სკილაქს კარიანდელს კოლხეთის დედაქალაქი ეგულება დღევანდელი ქუთაისის ადგილზე, რომელიც სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა სახელით მოიხსენიება: კუტაია, კვატაია, აია.

მსხვილი ქალაქური ტიპის დასახლებანი უნდა ყოფილიყო, დღევანდელი ვანისა და დაბლაგომის (სამტრედიის რ-ნი) ტერიტორიაზე. აქ ვხვდებით სახელოსნო ცენტრებს. დაბლაგომის ქვევრებს სპეციალურ დამღა-ნიშნებიც კი აზის.

ეგრისი რომ ჩამოყალიბებული სახელმწიფო ერთეული იყო, ამას ადასტირებს ქალაქური ტიპის დასახლებების გარდა, მონეტების მიმოქცევა. კოლხეთში მიმოქცევაში იყო ფული, რომელსაც „კოლხურ თეთრს“ უწოდებენ. ეს მონეტა რომ ადგილობრივი ხელისუფლების მიერ იბეჭდებოდა, დასტურდება იმითც, რომ კოლხეთში იგი განძების სახითაა აღმოჩენილი, ე. ი. ასობით ცალი. ხონში ნაპოვნია მონეტა, რომლის ერთი მხარე არის დამუშავების პროცესში, ე. ი. გლუვია.

 
ჰელიოსი თავის ეტლში, ძვ. წ. IV საუკუნის დასაწყისი, ათენას ტაძარი, ილიონი.
 
იაზონს ამოანთხევს ოქროს საწმისის (ცენტრში ხეზე ჰკიდია) მცველი გველეშაპი; ათინა დგას მარჯვნივ. დურისის წითლად ფიგურირებული თასი ჩერვეტერიდან (ეტრურია), დაახლოებით ძვ. წ. 480–470.
 
პრომეთეს წამება (სალვატორ როზას ნახატი, 1646-1648.).

ძვ. წ. XIII საუკუნეში რეგიონში მოსახლე ტომების მზარდი კონსოლიდაციის შედეგად ჩამოყალიბდა ძველ მსოფლიოში კარგად ცნობილი, ადრეკლასობრივი კოლხეთის სამეფო. ბერძნულ მითოლოგიაში აღნიშნული, როგორც არგონავტების დანიშნულების ადგილი, მედეას სამშობლო და ჯადოსნური საიდუმლოების ცოდნის წყარო. ურარტ. კულხას სახელწოდებით ცნობილი. მეზობელ ერებთან გამუდმებულ ომებში მყოფმა კოლხებმა შეძლეს დაეკავებინათ დიაოხის ნაწილი ძვ. წ. 750 წელს, მაგრამ დაკარგეს რამდენიმე პროვინცია (მათ შორის „სამეფო ქალაქი“ ილდამუსა) ძვ. წ. 750–748 და 744–742 წლებში, ურარტუს მეფე სარდურ II-სთან ბრძოლების შემდეგ. შემდგომში დაპყრობილი კიმერიელების და სკვითების მიერ ძვ. წ. 730–720 წლებში. სამეფო დაინგრა და დაექვემდებარა აქემენიდურ-სპარსულ იმპერიას ძვ. წ. VI საუკუნეში. ტომები, მცხოვრები სამხრეთ კოლხეთში (ტიბარენები, მოსინიკები, მაკრონები, მოსხები და მარები) სპარსეთის მე-19 სატრაპიაში მოექცნენ, იმ დროს როცა ჩრდილოელი ტომები „ნებაყოფლობით“ ძღვენს იძლეოდნენ, ვალდებულნი იყვნენ რა სპარსეთის კარზე ყოველ ხუთ წელიწადში გაეგზავნათ 100 გოგონა და 100 ვაჟი. კოლხეთში უზარმაზარი აქემენიდური იმპერიის გავლენამ, თავისი წარმატებული სავაჭრო და ფართო ეკონომიკური და კომერციული კავშირებით სხვა რეგიონებთან, დააჩქარა კოლხური მიწების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება. შედეგად კოლხურმა ტომებმა, როგორც ჩანს, დაამხეს სპარსული უღელი, და ჩამოაყალიბეს დამოუკიდებელი სამეფო[43].

 
კოლხური ოქროს ყელსაბამი

აქემენიანთა იმპერიის შექმნის შემდეგ გლობალურ ვაჭრობაში ჩართული ქართული ტომების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება დაჩქარდა, ამას თან დაერთო დასავლეთ საქართველოში ბერძენთა ინტენსიური მიგრაცია და დასავლეთის სამყაროსთან აქტიური სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობების გაბმა. სამხრეთ კავკასია იქცა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კულტურის თანხვედრის ადგილად, ასევე, მსხვილ პოლიტიკუ-ეკონომიკურ რგოლად საერთაშორისო ვაჭრობასა და პოლიტიკაში. კოლხეთი ბერძნულ სამყაროს დაუახლოვდა, აღმოსავლეთით სასპერების და მესხების გაერთიანება მიდიელებსა და სპარსელებს. დაუძლურებულმა კოლხურმა ტომებმა თითქმის საუკუნის შემდეგ შეძლეს მეორედ აღორძინება ბერძნული კოლონიზაციის პირობებში.

ბერძნული კოლონიზაციარედაქტირება

 
ქალღმერთ ნიკეს მინიატურა ნაპოვნი ვანში.

ამ რეგიონის განვითარებული ეკონომიკა, ხელსაყრელი გეოგრაფიული და ბუნებრივი პირობები კოლხეთს განსაკუთრებით მიმზიდველს ხდიდა მილეტელი ბერძნებისთვის, რომლებმაც კოლხეთის სანაპიროების კოლონიზება მოახდინეს. ძვ. წ. VI-V საუკუნეებში, ფაზისში, გიენოსსა და დიოსკურიაში სავაჭრო პორტები დააარსეს. ეს ითვლებოდა „ყველაზე შორეულ მოგზაურობად“, ძველბერძნული ანდაზის თანახმად, უკიდურეს აღმოსავლეთ ადგილად კაცობრიობისთვის ცნობილ მსოფლიოში, საიდანაც მზე ამოდიოდა. ეს მიწა მდებარეობდა ალექსანდრე მაკედონელის მიერ დაპყრობილი მიწების მიღმა, აღმოსავლეთ საზღვართან. ფაზისი და დიოსკურია ბრწყინვალე ბერძნულ ქალაქებს წარმოადგენდა, დომინირებული მერკანტილური[44] ოლიგარქების მიერ, თუმცა მათი ქმედებები დროდადრო კოლხეთის შიდა რეგიონების ტომთა გულისწყრომას იწვევდა, ვიდრე ისინი საბოლოო ასიმილაციას განიცდიდნენ. იმ დროის ერთ-ერთ უდიდეს ცივილიზაციასთან კონტაქტმა კოლხეთში დააჩქარა კულტურულ-ეკონომიკური განვითარება. ამ პერიოდში აქ უკვე ჩანს ვაჭართა მსხვილი ფენა. შიდა ბაზარი და საერთაშორისო ვაჭრობის გაფართოების მცდელობები. „კოლხური თეთრი“ გაცხოელებული ვაჭრობის მანიშნებელია. კოლხი ვაჭრები, ხელოსნები და მჭედლები სკუთარ ნაწარმს ყიდდნენ მცირე აზიის და შავი ზღვის პოლისების ბაზრებზე. ასევე ცნობილი იყო კოლხური სელი, ძველ სამყაროში ყველაზე ცნობილი მატერია. კოლხებს აგრეთვე გაქონდათ ხე-ტყე, გაჰყავდათ მონები. ცნობილი იყო კოლხური ხოხობი, რომელსაც "ფასიანურს" უწოდებდნენ და საკმაოდ ძვირი უნდა ღირებულიყო. ყველაზე ახლო პოლიტიკურ-კულტურული და ეკონომიკური ურთიერთობა კოლხეთს გააჩნდა ჩრდ. შავიზღვისპირეთში წარმოქმნილ ბერძნულ სამეფო ბოსფორთან. ყირიმში გათხრილი იმავე პერიოდის ტაძრებში აღმოჩენილია კოლხური თეთრების განძი. ასევე ამფორა, რომელზედაც ბერძნულად ამოტვირრულია სახელი "კოლხოს".

კოლხეთის მდიდარი ელიტა ბერძნული ყაიდის უნდა ყოფილიყო. მდიდრულ სამაროვნებში რომელიც ძირითადად ვანში გამოვლინდა (ასევე აფხაზეთში) უნდა არსებულიყო ზღაპრულად მდიდარი ფენა. მათ ბერძნული წყაროები სკეპტუხებს (კვერთხისპყრობელებს) უწოდებენ, რომლებიც როგორც ჩანს კოლხური ტომების მეთაურები უნდა ყოფილიყვნენ. არქეოლოგიური მასალიდან ჩანს რომ მაღალი ელიტისთვის დამახასიათებელი იყო ბერძნული ჩაცმულობა, სამკაულები, ატრიბუტიკა, სახელები და საცხოვრებლები.

ბერძნების მიერ დაარსებულ სავაჭრო პოლისებს შორის ყველაზე ცნობილი იყო: ფაზისი, დიოსკურია, გიენოსი და პიტიუსი. მათ შორის მნიშვნელოვანი იყო ფაზისი, სადაც ყველაზე ძლიერი ბერძნული სავაჭრო ფენა და ელიტა იყრიდა თავს კოლხეთის მასშტაბით, რადგან შემდგომში იგი მნიშვნელოვან როლს არ კარგავს დასავლეთ საქართველოს განვითარების საქმეში (მაგ. კოლხეთის უმაღლესი რიტორიკული სკოლა). ასევე მნიშვნელოვანი ქალაქები იყო სურიუმი (ვანი), საირხე, დაბლაგომი, ხოლო ქვეყნის სიღრმეში იხსენიება დიდი ბარბაროსული ქალაქი, რომელიც ვარაუდით შემდგომში ეგრისის პერიოდში არსებულ მდიდარ რეგიონში მოხირისში უნდა არსებულიყო (დაახლ. რიონსა და ცხენისწყალს შორის არსებული დაბლობი რაიონი).

 
კოლხი დიდებულის ოქროს დიადემა

სპარსეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ, კოლხეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ადგილობრივებისგან ცნობილი ეგრისის სახელწოდებით, იბერიის (ქართლი) სამეფოს შეუერთდა დაახ. ძვ. წ. 302 წელს, თუმცა, კოლხეთი მალევე გამოეყო იბერიას და დაიშალა რამდენიმე პატარა სამთავროდ, რომელსაც სკეპტუხები მართავდნენ. მათ დამოუკიდებლობა შეინარჩუნეს რეგიონში მითრიდატე VI-ის შემოსევამდე (ძვ. წ. 101).

პონტოს დაქვემდებარებაშირედაქტირება

მითრიდატე VI-ემ, ძვ. წ. 83 წელს, რეგიონში ჩაახშო აჯანყება და კოლხეთის მეფედ უფროსი ვაჟი, მითრიდატე დაადგინა. ცენტრად კი დიოსკურია გამოაცხადა. მალევე, მამის წინააღმდეგ შეთქმულებაში ეჭვმიტანილი დაისაჯა. სწრედ კოლხეთის აჯანყებამ შეაფერხა მითრიდატეს ლაშქრობა დასავლეთით, რომის წინააღმდეგ. მესამე მითრიდატული ომის დროს მითრიდატე VI-ემ კოლხეთის მეფედ მისი ძე, მაქარესი დაადგინა, რომელმაც ძალაუფლება მცირე ხნით შეინარჩუნა. მითრიდატეს დამარცხების შემდეგ, ძვ. წ. 65 წელს, კოლხეთი ოკუპირებულ იქნა პომპეუსის მიერ, რომელსაც მითრიდატეს მომხრე სკეპტუხებმა მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს, მათ შორის ოლთაკემ, რომელიც პომპეუსის ტყვეთა სიაში მეფედ იხსენიება. იგი შეიპყრეს და რომში პომპეუსის ტრიუმფისას გზაზე ჩამოატარეს სხვა მეფე-მთავრებთან ერთად, და ორქოზმა, რომელმაც რომაელებს ბრძოლები გაუმართა და შემდეგ სვანეთის მთებს შეაფარა თავი. პომპეუსმა დინასტად (მმართველად) არისტარქე (ძვ. წ. 65–47) დაადგინა.

პომპეუსის დამარცხების შემდეგ, ფარნაკე II-ემ, მითრიდატე VI-ის ძემ, ისარგებლა კეისრის მიერ ეგვიპტის სასახლის კარზე მომხდარი გადატრიალების საქმეზე დაკავებით, და დაიპყრო კოლხეთი, სომხეთი და კაბადოკიის ნაწილი, დაამარცხა კეისრის მიერ გაგზავნილი გნეუს დომიციუს კალვინი, თუმცა მისი ტრიუმფი ხანმოკლე აღმოჩნდა.

პოლემონ I-ის ძის და მემკვიდრის ფარნაკე II-ის დროს, კოლხეთი იყო პონტოს და ბოსფორის სამეფოს შემადგენლობაში. პოლემონის სიკვდილის შემდეგ (ძვ. წ. 8) მისი მეორე მეუღლემ, პითოდორიდამ შეინარჩუნა უფლებები კოლხეთსა და პონტოზე, თუმცა ბოსფორის სამეფოზე მისი უფლებები შეწყდა. მისი შვილი და მემკვიდრე პოლემონ II იძულებულ იქნა უარი ეთქვა ტახტზე იმპერატორ ნერონის მოთხოვნით, და პონტო და კოლხეთი შეუერთდა გალატიას პროვინციას, შემდგომში კაპადოკიას. ფაზისი, დიოსკურია და სხვა სანაპიროს ბერძნული დასახლებები სრულიად არ აღდგენილა ომის შემდეგ (ძვ. წ. 60–40) და ტრაპიზონი რეგიონის ეკონომიკური და პოლიტიკური ცენტრი გახდა[45].

რომაული პერიოდირედაქტირება

მიუხედავად, რომაელთა მხრიდან სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ყოველი დიდი ციხე-სიმაგრის დაკავებისა, მათი ძალაუფლება იყო შედარებით მყიფე. 69 წელს პონტოს და კოლხეთის მოსახლეობამ, ანიკეტის მეთაურობით მოაწყო მასიური აჯანყება რომაელების წინააღმდეგ, რომელიც უშედეგოდ დასრულდა. ბარის და სანაპირო ზოლის რაიონები ხშირად განიცდიდა დარბევას სასტიკი მთიელი ტომების, სვანების და ჰენიოხების მხრიდან. რომს, პატივისცემის ნიშნად, უხდიდნენ რა ნომინალურ ხარკს, კოლხებმა, მათი ტერიტორიის შიდა ნაწილში, მთიელი და მეზობელი მხარეებიდან მიგრიებული მოსახლეობის კონსოლიდაციით შექმნეს თავისი საკუთარი სამეფო-სამთავროები და სარგებლობდნენ მნიშვნელოვანი დამოუკიდებლობით.

ქრისტიანობის გავრცელება დაიწყო ადრეულ I საუკუნის დასაწყისში. ტრადიციული ცნობები ამ მოვლენას უკავშირებს წმინდა ანდრიას, წმინდა სიმონ კანანელს და წმინდა მატათას. თუმცა, ელინისტური, ადგილობრივი პაგანური და მითრაიკული რელიგიური რწმენა ფართოდ იქნა გავრცელებული ვიდრე IV საუკუნემდე. ოცდაათიან წლებში მახელონების, ჰენიოხების, ეგრისის, აფშილების, აბაზგების, და სანიგების სამეფოების მიერ ოკუპირებულ იქნა ეს რაიონი სამხრეთიდან ჩრდილოეთით. ყირიმში მცხოვრებმა გოთებმა, ახალი საცხოვრებლის ძიებაში, 253 წელს შემოესივნენ კოლხეთს, მაგრამ მათი თავდასხმა პიტიუნტში მდგარმა რომაელთა გარნიზონის მიერ იქნა მოგერიებული. III–IV საუკუნეებში ადგილობრივი სამეფო-სამთავროების უდიდესი ნაწილი თანდათან დამორჩილებულ იქნა ეგრისის მეფეების მიერ. შეიქმნა ეგრისის სამეფო, უცხოურ წყაროებში ლაზიკის სამეფოდ მოხსენიებული.

ვაჭრობარედაქტირება

  მთავარი სტატია : კოლხური თეთრი.

კოლხეთის სახელმწიფოში უცხოური და, განსაკუთრებით, ადგილობრივი ფულის მიმოქცევა მეტყველებს ვაჭრობისა და საერთოდ ეკონომიკის განვითარების მაღალ დონეზე. ქრონოლოგიურად კოლხეთის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში დაემთხვა ე. წ. ბერძნული კოლონიზაცია. ბერძნებმა აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში დააარსეს ახალშენები ფაზისი (ფოთის მიდამოებში), გიენოსი (ოჩამჩირე), დიოსკურია (სოხუმის მიდამოებში), პიტიუნტი (ბიჭვინთა). უმთავრესად ამ ზღვისპირა ბერძნული ახალშენების გზით ხორციელდება კოლხეთის მოსახლეობის ინტენსიური სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა ანტიკურ სამყაროსთან. კოლხეთს სავაჭრო კავშირი ჰქონდა არა მარტო საბერძნეთთან, არაედ სირიასთნ, ეგვიპტესთან, ბოსფორის სახელმწიფოსთან. ამას ადასტურებს ყირიმში არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილი კოლხური პითოსები (დიდი ზომის ჭურჭელი) და ქვევრები. აგრეთვე ქობულეთსა და ბათუმის მიდამოებში აღმოჩენილი ბერძნული ქალაქების ხელოსნების მიერ დამზადებული კერამიკის ფრაგმენტები. კოლხეთში ძირითადად შემოჰქონდათ ძვირფასი ჭურჭელი, ღვინო, ნელსაცხებლები, სამკაული, გაჰქონდათ ძვირფას ხის – ბზის და კაკლის მასალა გემთმშენებლობისათვის და ავეჯის დასამზადებლად, ფისი, ცვილი, ოქრო, რადგან კოლხეთის ჩრდილო ნაწილის, სვანეთის მდინარეები ოქროს სიუხვით გამოირჩეოდა. გაჰყავდათ კოლხური ხოხობი, უნიკალური მთელს ძველ მსოფლიოში. განსაკუთრებული თვისებებით გამოირჩეოდა და კარგად იყო ცნობილი იმდროინდელ სამყაროში კოლხური თაფლი. გაჰქონდათ მაღალხარისხოვანი კოლხური სელი და სელის ქსოვილები. კოლხეთიდან გაჰყავდათ მონები. ანტიკურ წყაროებში არაერთხელ ვხვდებით კოლხ მონებს. ამ მხრივ საინტერესოა ბერძენი მწერლის ქსენოფონტეს ცნობა, რომელმაც ქ. შ-მდე 401 წელს დაქირავებულ ბერძენთა 10 000 კაციან ლაშქართან ერთად სამხრეთ კოლხეთის მიწაზე გადაიარა, როდესაც ბერძნები მაკრონების მიწა-წყალს მიადგნენ, მათ მაკრონების ხმამაღალი ლაპარაკი შემოესმათ. ერთ-ერთმა მეომარმა, რომელიც მონად იყო ნამყოფი ათენში, ქსენოფონტეს განუცხადა, რომ მას ესმის ეს ენა, რომ წარმოშობით აქაურია და შეუძლია მაკრონებთან მოლაპარაკება. ამ მაგალითიდან ჩანს, რომ კოლხეთიდან მონები ძირითადად ომების შედეგად გაჰყავდათ.

კოლხეთი მითოლოგიაშირედაქტირება

ბერძნული მითოლოგიის მიხედვით, კოლხეთი იყო ზღაპრულად მდიდარი მხარე, განლაგებული გმირული სამყაროს იდუმალ პერიფერიაზე.

კოლხეთი ხშირად ეყოფოდა საქართველოს სამეფოს. მას საკუთარი მეფეებიც ჰყავდა, მაგალითად, ჰეტიუსი, რომელიც არგონავტთა ლაშქრობამდე მეფობდა აქ, და მისი ძე რეტა I, ვინც არგონავტები მიიღო (1292 ძვ. წ.)[46]

აქ, ომის ღმერთის, არესის ჭალაში, მეფე აიეტმა ხეზე ჩამოჰკიდა ოქროს საწმისი, დარაჯად[47] კი დრაკონი დაუდგინა, სანამ მას, მედეას დახმარებით, ხელთ იგდებდნენ იასონი და არგონავტები.

კოლხეთი იყო ასევე მხარე, სადაც მითოლოგიური პრომეთე ისჯებოდა კლდეზე მიჯაჭვული, არწივი მას უკორტნიდა ღვიძლს, კაცობრიობისთვის ცეცხლის საიდუმლოს გაცემისთვის. კოლხეთში ასევე მკვიდრობდნენ სკვთური წარმოშობის ამაზონები.

კოლხეთის მთავარ მითოლოგიურ პერსონაჟებად ითვლებიან:

ლეგენდარული მეფეებირედაქტირება

  მთავარი სტატია : ფაზიანიდები.

კოლხეთის მონარქთა სია წარმოგვიდგენს კოლხეთის ლეგენდარულ და ისტორიულ მონარქებს, უმაღლესი ძალაუფლების მპყრობელთ.

კოლხეთის პირველი მონარქებირედაქტირება

იხილეთ აგრეთვერედაქტირება

ლიტერატურარედაქტირება

  • Allen, David. A History of the Georgian people. London / 1932.
  • Braund, David. 1994. Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC-AD 562. Clarendon Press, Oxford / 1996.
  • Burney, Charles and Lang, David Marshal. The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus.
  • Clavel-Lévêque, E. Geny, P. Lévêque. Paris: Presses Universitaires Franc-Comtoises / 1999.
  • Lang, David Marshal. The Georgians. Frederich A. Praeger Publishers, New York / 1965
  • Lordkipanidze, Otar. Phasis: The River and City of Colchis. Geographica Historica 15, Franz Steiner / 2000.
  • Melamid, Alexander. Colchis today. (North-eastern Turkey): An article from: The Geographical Review. American Geographical Society /1993.
  • Tsetskhladze, Gocha R.. Pichvnari and Its Environs, 6th c BC-4th c AD. Annales Littéraires de l'Université de Franche-Comté, 659, Editeurs:
  • Urushadze, Akaki. The Country of the Enchantress Media, Tbilisi / 1984 (in Russian and English)
  • Van de Mieroop, Marc. A History of the Ancient near East, C. 3000–323 BC. Oxford / 2006
  • Wardrop, Oliver. The Kingdom Of Georgia: Travel In A Land Of Women, Wine And Song (Kegan Paul Library of History and Archaeology)
  • Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au XIXe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 528-529.
  • მარიამ ლორთქიფანიძე, ოთარ ჯაფარიძე, დავით მუსხელიშვილი, როინ მეტრეველი „საქართველოს ისტორია“ ოთხ ტომად. I ტომი - უძველესი დროიდან ახ. წ. IV საუკუნემდე. გამომცემლობა პალიტრა L. თბილისი, 2012 წ.
  • გელა გამყრელიძე „ომი და შეიარაღება იბერია-კოლხეთში“. ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა. თბილისი, 2012 წ.
  • ზაზა აბაშიძე, მიხეილ ბახტაძე, ოთარ ჯანელიძე „საქართველო და ქართველები“ (საქართველოს ისტორია). რედაქტორი: ზაზა აბაშიძე. რუკების ავტორი: მანანა შეყილაძე; მხატვარი: ეკა ტაბლიაშვილი. დიასპორის ბიბლიოთეკა, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. თბილისი: ფავორიტ პრინტი, 2013 წ. ISBN 978-9941-0-5498-3.

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. დიმიტრი ახვლედიანი, მიხეილ ელაშვილი, გიორგი კირკიტაძე, სულხან ხარაბაძე, გიორგი ასათიანი „მასალები ძვ. წ. V-I სს-ის კოლხეთის არქეოლოგიური რუკისათვის (ნამოსახლარები, სამაროვნები)“. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი. თბილისი – 2017 წელი.
  2. კუტაი. ციფრული უნივერსალური სასკოლო ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  3. ქუთათისი, უქიმერიონი, არქეოპოლისი, ნოქალაქევი, როდოპოლისი და სხვა ქალაქები. მანგლელი მიტროპოლიტი ანანია. 14 ნოემბერი, 2017.
  4. ილდამუსა (ძვ. წ. აღ. VIII საუკუნე). უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  5. ფასისი (ფაზისი). ციფრული უნივერსალური სასკოლო ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  6. არქეოპოლისი. ციფრული უნივერსალური სასკოლო ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  7. Диоскуриа́да, БСЭ.
  8. გელონები. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  9. მოსე ჯანაშვილი „საქართველოს ისტორია უუძველეს დროითგან 985 წლ. ქრ. შ.“. ტომი I, გვერდი — 8 —. ტფილისი, ელექტრონითმბეჭდავი ამხ. „შრომა“. მიხეილის პრ. №65, 1906.
  10. Marc Van de Mieroop, A History of the Ancient near East, C. 3000–323 BC (2003), p 265
  11. Charles Burney and David Marshal Lang, The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus (1973), p. 38
    Oliver Wardrop, The Kingdom Of Georgia: Travel In A Land Of Women, Wine And Song (1888)
  12. David Braund, Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562 (1994)
    W.E.D. Allen, A history of the Georgian people (1932), p. 123
  13. David Marshal Lang, The Georgians (1965), p 59.
  14. Stuart J. Kaufman, Modern Hatreds, Symbolic Politics of Ethnic War (2001), p. 91.
  15. David Braund, Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562 (1994)
  16. Atticitus
  17. ფლავიუს არიანე „მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო. თარგმანი, გამოკვლევა, კომენტარები და რუკა ნათელა კეჭაღმაძისა. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა. თბილისი - 1961. გვერდი 41.
  18. Baradā River. RIVER, SYRIA. ENCYCLOPÆDIA BRITANNICA.
  19. ნოდარ ასათიანი, მარიკა ლორთქიფანიძე, როინ მეტრეველი, ოთარ ლორთქიფანიძე, გივი ჯამბურია, გიორგი ოთხმეზური, ოთარ ჯაფარიძე „საქართველოს ისტორია (X კლასის სახელმძღვანელო)“ - თბილისი, „ცისარტყელა“, 2001. გვერდი 33.
  20. ციხესულორის არქეოლოგიური აღმოჩენები (ვანის ერთ-ერთი სოფელი). Posted by Christina Okropilashvili at 7:29 AM.
  21. კოლხოლოგიური ნარკვევები.
  22. გელა გამყრელიძე „ცენტრალური კოლხეთის ძველი ნამოსახლარები“. გამომცემლობა „მეცნიერება“. თბილისი, 1982.
  23. ჯუნი ჯუმბერ კაკულია „კოლხეთის (საქართველოს) ისტორია (შემაჯამებელი ნაშრომი)“. თბილისი, 1994 -- 2014.
  24. 24.0 24.1 გ. გოზალიშვილი „მითრიდატე პონტოელი“. გვერდები 8-9. თბილისი, 1965.
  25. ჰომეროსი "ოდისეა": გვერდი 53. თბილისი, 1979.
  26. ჰომეროსი „ოდისეა“. გვერდი 244. თბილისი, 1979.
  27. მიმნერმე. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  28. ა. ურუშაძე „ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში“. გვერდი 202. თბილისი, 1964.
  29. ჰომეროსი „ოდისეა“. გვერდი 49. თბილისი, 1979.
  30. ჰომეროსი „ოდისეა“. გვერდი 214. თბილისი, 1979.
  31. ევსტათი თესალონიკელი (XII საუკუნე). უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  32. ლიკოფრონი (ძვ. წ. აღ. III ს). უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  33. აიაია. ციფრული უნივერსალური სასკოლო ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  34. გეორგიკა „ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ“. ტომი VIII. ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთო ს. ყაუხჩიშვილმა: გვერდი 2. თბილისი, 1970.
  35. ჰეროდოტე „ისტორია“. ბერძნულიდან თარგმნა, წინასიტყვაობა და საძიებელი დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა: ტომი I, გვერდები 29-30. თბილისი, 1975.
  36. აპოლონიოს როდოსელი "არგონავტიკა". გვერდი 91. თბილისი, 1975.
  37. ა. ურუშაძე, „ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში“. გვერდი 195. თბილისი, 1964.
  38. თ. ყაუხჩიშვილი „ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ“. ტომი IV, გვერდი 52. მეცნიერება, თბილისი, 1980.
  39. ა. ურუშაძე „ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში“. გვერდი 230. თბილისი, 1964.
  40. იოანე ცეცე. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  41. ა. ურუშაძე „ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში“. გვერდი 231. თბილისი, 1964.
  42. ყობანის კულტურა. ისტორიულ ტერმინთა სასკოლო ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  43. Marc Van de Mieroop, A History of the Ancient near East, C. 3000–323 BC (2003)
    Braund, Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562 (1994)
  44. მერკანტილური. უცხო სიტყვათა ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  45. Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia. ReaktionBooks, გვ. 28. ISBN 9781780230702. 
  46. მიხეილ თამარაშვილი „ქართული ეკლესია დასაბამიდან დღემდე“. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, წიგნადი ფონდი. გვერდი 86.
  47. დარაჯი. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  48. თედო დუნდუა „საქართველოს უძველესი და ძველი ისტორიის ნარკვევები. ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, საქართველოს ისტორიის ინსტიტუტი. გამომცემლობა „მერიდიანი“. თბილისი, 2017. გვერდი 97, 111-ე შენიშვნა.