მანუჩარ მაჩაიძე

ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი

მანუჩარ დომენტის ძე მაჩაიძე (დ. 25 მარტი, 1949, ამბროლაური, საქართველოს სსრ) — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, ნახევარმცველი. სხვადასხვა დროს იცავდა თბილისის „დინამოს“, ტაშკენტის „ფახთაქორის“, მოსკოვის „სპარტაკის“, ქუთაისის „ტორპედოს“ და საბჭოთა კავშირის ეროვნული და ოლიმპიური ნაკრების ღირსებას. საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი, ვიცე-ჩემპიონი და ოთხგზის ბრინჯაოს პრიზიორი. საბჭოთა კავშირის თასის ორგზის მფლობელი[1][2][3] და ორგზის ფინალისტი თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში. საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, ღირსების ორდენის კავალერი. რვაჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში. აქედან ორჯერ აღიარებული იყო სსრ კავშირის საუკეთესო საყრდენ ნახევარმცველად.[4][5][6]

მანუჩარ მაჩაიძე
Manuchar Machaidze (born 25 March 1949) FC Dinamo Tbilisi Midfielder (1968–1980).jpg
პირადი მონაცემები
სრული
სახელი
მანუჩარ დომენტის ძე მაჩაიძე
დაბადების
თარიღი
25 მარტი, 1949 (1949-03-25) (71 წლის)
დაბადების
ადგილი
ამბროლაური,
საქართველოს სსრ,
სსრ კავშირი
სიმაღლე 182 სმ.
სათამაშო
პოზიცია
ნახევარმცველი
პროფესიონალური კარიერა*
წლები გუნდი მატჩი (გოლი)
1967–1980 დინამო თბ. 297 (42)
1980 ფახთაქორი 13 (1)
1981 სპარტაკი 2 (0)
1981–1982 ტორპედო 45 (6)
ეროვნული ნაკრები
1974–1979 სსრ კავშირი 4 (0)
სამწვრთნელო კარიერა
1984–1985 ლოკომოტივი თბილისი
* პროფესიონალურ კლუბებში გამოსვლა და გოლები მხოლოდ ეროვნული ლიგებისთვის იანგარიშება

სპორტული ჟურნალისტებისა და ფეხბურთის სპეციალისტების აზრით, საქართველოში, ისევე როგორც, ყოფილ საბჭოთა კავშირში, ითვლება ყველა დროის ერთ-ერთ საუკეთესო და გამორჩეულ სპორტსმენად. მათივე შეფასებით, — თბილისის „დინამოს“ ისტორიაში ერთ-ერთ საუკეთესო კაპიტნად მიიჩნევა.[7][8][9][10][11][12][13][14][15]

2013 წლის 26 მარტს საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს გადაწყვეტილებით, მას საქართველოს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა.[16][17][18][19][20]

ადრეული წლებირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძე ამბროლაურში, 1949 წლის 25 მარტს, დომენტი მაჩაიძისა და ცაცა სირბილაძის ოჯახში დაიბადა. მამა პროფესიით ინჟინერი იყო, დედა კი ექიმი. ორიოდე წლის შემდეგ ოჯახი თბილისში გადმოდის საცხოვრებლად და მანუჩარის ბავშვობაც დედაქალაქში გატარებულ წლებს უკავშირდება. სწავლობდა თბილისის 112-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 1966 წელს ოქროს მედალზე დაამთავრა.[21]

მანუჩარ მაჩაიძე თავის პირველ მწვრთნელებს შორის, ვანო შუდრასა და ვლადიმერ ელოშვილის გარდა, ასახელებს აგრეთვე, შოთა მერკვილაძეს,[22] ვლადიმერ გვარჯალაძეს და არჩილ კიკნაძეს:

 
„...ფეხბურთის თამაში 35-ე საფეხბურთო სკოლაში დავიწყე — მშობლებმა მიმიყვანეს. ჩემი პირველი მწვრთნელი ვანო შუდრა იყო, ჩინებული ადამიანი და არანაკლებ კარგი სპეციალისტი. იგივეს თქმა შემიძლია სხვა მწვრთნელებზე: ვლადიმერ გვარჯალაძეზე, არჩილ კიკნაძეზე, შოთა მერკვილაძეზე, ვოვა ელოშვილზე...“

1967 წელს ვლადიმერ ელოშვილის[23] ხელმძღვანელობით თბილისის ახალგაზრდობის საფეხბურთო სკოლის, ფშმ-ს აღსაზრდელები[კომ. 1] და მათ შორის მანუჩარ მაჩაიძეც კალინინგრადში ჭაბუკ ფეხბურთელთა საკავშირო პირველობაზე მიემგზავრებიან. ქართველი ფეხბურთელები ზედიზედ ამარცხებენ „ცსკას“, ვოროშილოვგრადის „ზარიას“, უკრაინის საფეხბურთო სკოლის ახალგაზრდულ გუნდებს და მხოლოდ ფინალში თმობენ შეხვედრას მოსკოვის „სპარტაკელებთან“ — 0–1. გადამწყვეტი მატჩის წაგების მიუხედავად მანუჩარ მაჩაიძის თამაში მთელი ტურნირის განმავლობაში საყოველთაო მოწონებას იმსახურებს და პირველობის ორგანიზატორების გადაწყვეტილებით იგი თავის პირველ საფეხბურთო ჯილდოს — ჩემპიონატის საუკეთესო ნახევარმცველისთვის განკუთვნილ პრიზს ეუფლება.[24][25]

თბილისის „დინამო“რედაქტირება

1967 წლიდან თბილისის „დინამოს“ მაშინდელი მთავარი მწვრთნელის ვიაჩესლავ სოლოვიოვის ინიციატივით გუნდის დუბლშემადგენლობაში ირიცხება, სადაც დუბლიორთა მიმდინარე საკავშირო პირველობის ოთხ შეხვედრას თამაშობს.

გუნდის ძირითად შემადგენლობაში პირველად 1968 წლის პირველ ივნისს, საკავშირო ჩემპიონატის მე-11 ტურის კალენდარულ მატჩში, ტაშკენტის „ფახთაქორის“[26] წინააღმდეგ გამოდის მინდორზე. შეხვედრას „ფახთაქორის“ ცენტრალური სტადიონი მასპინძლობს და მას 32 ათასი ფეხბურთის ადგილობრივი გულშემატკივარი ესწრება. დინამოელები თამაშს ასეთი შემადგენლობით იწყებენ: ურუშაძე, ძოძუაშვილი, რეხვიაშვილი, ჭელიძე, ცხოვრებოვი, პეტრიაშვილი, ქიქავა, კუტივაძე, გ. სიჭინავა, მეტრეველი და მესხი. მანუჩარ მაჩაიძე მატჩის მეორე ტაიმის 70-ე წუთზე, სერგო კუტივაძის ნაცვლად ერთვება თამაშში.[27] მანუჩარ მაჩაიძის ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„...1967 წელს თბილისის „დინამოს" დუბლშემადგენლობაში მოვხვდი, პირველი გუნდის მთავარმა მწვრთნელმა ვიაჩესლავ სოლოვიოვმა ამიყვანა. ერთი წლის შემდეგ უკვე მთავარ გუნდში ვითამაშე — ტაშკენტის „ფახთაქორთან" მატჩში სოლოვიოვმა ბოლო 20 წუთით შემიშვა მინდორზე. მაშინ 19 წლის ვიყავი და ნახევარდაცვაში ვიასპარეზე. კარიერის მანძილზე ნახევარდაცვის ცენტრშიც მითამაშია, ფლანგზეც, მცველადაც და თავდასხმაშიც, თუმცა უმთავრესად საყრდენი ნახევარმცველი ვიყავი.“

მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 297 შეხვედრაში 42 გოლი გაიტანა.[28] პირველად მეტოქის კარი მან თბილისში, 1969 წლის 26 აგვისტოს დონის როსტოვი „სკა“-ს წინააღმდეგ გამართულ შეხვედრაში, პირველი ტაიმის 33-ე წუთზე აიღო. აღნიშნული შეხვედრა თბილისელებმა ანგარიშით — 2–1 მოიგეს. რაც შეეხება დინამოელთა რიგებში მის მიერ გატანილ ბოლო, 42-ე გოლს — იგი მან 1980 წლის 12 აპრილს, კრასნოდარში, ადგილობრივი „ყუბანის“ წინააღმდეგ გამართულ საკავშირო პირველობის მესამე ტურის კალენდარულ მატჩში — შეხვედრის მე-15 წუთზე შეაგდო. ეს შეხვედრა ფრედ — 2–2 დამთავრდა. მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საკავშირო თასის გათამაშების 56 შეხვედრაში 5 გოლი გაიტანა.

1980 წელს გუნდის ხელმძღვანელობასთან უთანხმოების გამო მას და მის უმცროს ძმას — გოჩა მაჩაიძეს „დინამოს“ დატოვება მოუწიათ. თბილისის „დინამოდან“ წასვლის შემდეგ თამაშობდა ტაშკენტის „ფახთაქორში“,[29] შემდეგ მოსკოვის „სპარტაკში“. ერთი წლის შემდეგ კი ქუთაისის „ტორპედოს“ უმაღლესი ლიგის საგზურის მოპოვებაში დაეხმარა. ამონარიდი სტატიიდან:

 
„— მიუხედავად იმისა, რომ თბილისის „დინამოში“ წარმატებულად ასპარეზობდით, თქვენი კარიერის ყველაზე მნიშვნელოვან პერიოდში მაინც დატოვეთ ეს კლუბი...
— თბილისის „დინამოდან" 1980 წელს გადავედი ტაშკენტის „ფახთაქორში“. ამ კლუბში მხოლოდ ნახევარი სეზონი გავატარე და თამაში მოსკოვის „სპარტაკში“ განვაგრძე. ორი თვის შემდეგ „სპარტაკიც“ დავტოვე და ქუთაისის „ტორპედოში“ გადავედი.“

მანუჩარ მაჩაიძემ საკავშირო ჩემპიონატების, საკავშირო თასის გათამაშებების და საერთაშორისო ტურნირების ფარგლებში 431 მატჩი ჩაატარა (გაიტანა 62 გოლი).[30]

თავისი სპორტული კარიერის მანძილზე მან მოიპოვა: საკავშირო ჩემპიონატების ერთი ოქროს, ერთი ვერცხლის, ოთხი ბრინჯაოს მედალი, ორჯერ სსრ კავშირის თასი,[31][32][33][34][35] სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის ვერცხლის მედალი (1979).[36]

მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში საერთაშორისო შეხვედრების ფარგლებში ჩატარებულ 80 შეხვედრაში 14 გოლი გაიტანა.[37][38][39][40][41][42]

ორი რეკორდი და სხვა მიღწევებირედაქტირება

ყველაზე ხელხვავიანი კაპიტანირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძის კაპიტნობის პერიოდში თბილისის „დინამომ“ ყველაფერი მოიგო, რისი მოგებაც შეიძლებოდა საკავშირო მასშტაბით.[43][44] ამ მხრივ იგი ერთადერთი ფეხბურთელია ქართული სპორტის ისტორიაში, ვისი თავკაცობითა და წინამძღოლობით მიღწეული წარმატებათა ასეთი სერია — არც მანამდე და არც მას შემდეგ — თბილისის „დინამოს“ და შესაბამისად ქართულ ფეხბურთს არ ჰქონია. საკავშირო და საერთაშორისო ასპარეზზე — 1936–1989 წლებში, თბილისის „დინამოს“ სულ ხუთი ტიტული აქვს მოგებული და აქედან სამი — მისი კაპიტნობის დროს.

მანუჩარ მაჩაიძის კაპიტნობით, 1976 წლის 22 აგვისტოდან 1980 წლის 26 ივნისის ჩათვლით, თბილისის „დინამომ“ შინ საკავშირო პირველობისა და თასის გათამაშების ფარგლებში სულ 73 მატჩი გამართა, რომელთაგან 55 შეხვედრა მოიგო და 18 ფრედ დაასრულა. არცერთ საშინაო შეხვედრაში მანუჩარ მაჩაიძის კაპიტნობის პერიოდში დინამოელებს მარცხი არ განუცდიათ, რაც უპრეცედენტო შემთხვევას წარმოადგენს თბილისის „დინამოს“ ისტორიაში.

გაცდენის გარეშერედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძეს ასევე ეკუთვნის კიდევ რამდენიმე არაოფიციალური რეკორდი კლუბის ისტორიაში. ერთ-ერთ ასეთ მიღწევას წარმოადგენს მის მიერ საკავშირო პირველობის, საკავშირო თასის გათამაშებისა და საერთაშორისო ოფიციალურ შეხვედრათა ფარგლებში ზედიზედ ჩატარებული 150 მატჩი გაცდენის გარეშე.

ევროტურნირებზერედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძემ ევროპული საერთაშორისო საფეხბურთო ტურნირების ფარგლებში თბილისის „დინამოს“ ღირსება 26 შეხვედრაში დაიცვა, აქედან ოთხი — თასების მფლობელთა თასის, 18 — უეფა-ს თასის და ოთხიც — ევროპის ჩემპიონთა თასის გათამაშებაში. ამ შეხვედრებში მან ორჯერ მოახერხა მეტოქეთა კარის აღება.[45] აღსანიშნავია, რომ ევროპული ოფიციალური სათასო ტურნირების ოცდაექვსივე მატჩი მან შეუცვლელად ითამაშა, აქედან 18 შეხვედრა გუნდის კაპიტნის რანგში.

ამას გარდა, ორი მატჩი ითამაშა მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში მადრიდის „რეალის“ [46] წინააღმდეგ, — თბილისში [47] და მადრიდში [48] (უეფა-ს ევროპის ჩემპიონთა თასის მეოთხედფინალის მატჩები).[49][50]

ტაშკენტის „ფახთაქორი“რედაქტირება

1980 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ტაშკენტის „ფახთაქორის“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 13 მატჩს თამაშობს და ერთი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1980 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „ფახთაქორი“ 9 შეხვედრაში იმარჯვებს, 17 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 26 ქულით მე-16 ადგილს იკავებს.[51] მანუჩარ მაჩაიძემ ტაშკენტის „ფახთაქორის“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საკავშირო პირველობის 13 შეხვედრაში ერთი გოლი გაიტანა.

მოსკოვის „სპარტაკი“რედაქტირება

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის ორ მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „სპარტაკი“ 19 შეხვედრაში იმარჯვებს, 7 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 46 ქულით მეორე ადგილს იკავებს.[52]

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების ერთ მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 4 მატჩიდან „სპარტაკი“ 3 შეხვედრაში იმარჯვებს (მათ შორის ფრედ დასრულებულ ნახევარფინალურ შეხვედრაში მატჩისშემდგომი თერთმეტმეტრიანების სერიაში) და მხოლოდ ფინალში თმობს გადამწყვეტ შეხვედრას „სკა“ დონის როსტოვთან.[53]

ქუთაისის „ტორპედო“რედაქტირება

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის პირველი ლიგის 30 მატჩს თამაშობს და 6 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის პირველი ლიგის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 46 მატჩიდან „ტორპედო“ 26 შეხვედრაში იმარჯვებს, 16 შეხვედრაში მარცხდება, 4 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 56 ქულით მეორე ადგილს იკავებს და უმაღლეს ლიგაში ინაცვლებს,[54] სადაც კლუბმა ბოლოს 1970 წელს იასპარეზა. მანუჩარ მაჩაიძემ ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის პირველი ლიგის 30 შეხვედრაში 6 გოლი გაიტანა.

1982 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის უმაღლესი ლიგის 15 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1982 წლის უმაღლესი ლიგის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „ტორპედო“ 10 შეხვედრაში იმარჯვებს, 14 შეხვედრაში მარცხდება, 10 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 30 ქულით მე-13 ადგილს იკავებს.[55]

1982 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 3 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1982 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 3 მატჩიდან „ტორპედო“ ერთ შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ორ შეხვედრას თმობს და ჯგუფურ ეტაპზევე ასრულებს გათამაშებას.[56]

სანაკრებო კარიერარედაქტირება

1971–1975 წლებში იყო სსრ კავშირის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრების წევრი,[57] რომლის შემადგენლობაში ოთხი მატჩი ითამაშა — ავსტრიის, საფრანგეთის,[58] იუგოსლავიის და ისლანდიის ოლიმპიურ ნაკრებთა წინააღმდეგ.

 
მანუჩარ მაჩაიძე ამერიკო გალიეგოს წინააღმდეგ[კომ. 3]

ასევე, ოთხი მატჩი ითამაშა საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაშიც — იუგოსლავიის, არგენტინის, ბრაზილიის და უნგრეთის წინააღმდეგ.[59]

მათგან პირველ, იუგოსლავიასაბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგურ მატჩს უმასპინძლა ქალაქმა ზენიცამ. იგი, 1974 წლის 17 აპრილს გაიმართა „ბილინო პოლეზე“.[60] მაჩაიძემ შეხვედრის 68-ე წუთზე დავით ყიფიანი შეცვალა. შეხვედრა საბჭოთა კავშირის გამარჯვებით, ანგარიშით 1–0 დასრულდა. ბურთი დავით ყიფიანმა შეაგდო. მაჩაიძისა და ყიფიანის გარდა, თბილისის დინამოელთაგან საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში მონაწილეობას იღებდა რევაზ ძოძუაშვილიც.[61]

მეორე, არგენტინა – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრის მასპინძელი იყო ქალაქი ბუენოს-აირესი, რომელიც 1976 წლის 28 ნოემბერს „ესტადიო მონუმენტალზე“ გაიმართა. თამაში უგოლო ფრით — 0–0 დასრულდა.[62] მაჩაიძის გარდა, საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში კიდევ ერთი თბილისის დინამოელიშოთა ხინჩაგაშვილიც მონაწილეობდა. არგენტინელთა რიგებში კი მომავალი 1978 წლის მსოფლიო ჩემპიონები: ხორხე ოლგინი, ალბერტო ტარანტინი, დანიელ კილერი, ამერიკო გალიეგო, რენე ორლანდო ჰაუსმანი, ოსვალდო არდილესი, ხოსე დანიელ ვალენსია, რიკარდო დანიელ ბერტონი და 1986 წლის მსოფლიო ჩემპიონი — რიკარდო ბოჩინი იყვნენ მინდორზე.[63]

მესამე, ბრაზილია – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრა რიო-დე-ჟანეიროში, 1976 წლის პირველ დეკემბერს სახელგანთქმულ მარაკანაზე შედგა და ბრაზილიელთა გამარჯვებით, ანგარიშით 2–0 დასრულდა.[64] ამ მატჩშიც, მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის დინამოელთაგან მონაწილეობდა შოთა ხინჩაგაშვილი. ბრაზილიელთა ნაკრებში სხვა მოთამაშეებთან ერთად, მოედანზე იყვნენ ლეგენდარული ფეხბურთელები — პაულო რობერტო ფალკაო, რობერტო დინამიტი, ზიკო და მექსიკის 1970 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ტრიუმფატორები — რობერტო რიველინო და გუნდის მაშინდელი კაპიტანი და ტურნირის დამაგვირგვინებელი, უკანასკნელი გოლის ავტორი კარლოს ალბერტო.[65]

მეოთხე, საბჭოთა კავშირი – უნგრეთისუეფა-ს 1980 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის შეხვედრას თბილისმა, 1979 წლის 19 მაისს უმასპინძლა დინამო არენაზე. თამაში ანგარიშით 2–2 დასრულდა. მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის დინამოელთაგან მატჩში მონაწილეობდნენ დავით ყიფიანი, რამაზ შენგელია, ვიტალი დარასელია და ვახტანგ ქორიძე.[66]

სანაკრებო მატჩებირედაქტირება

თარიღი შეხვედრის ადგილი მასპინძელი ანგ. სტუმარი შეჯიბრება წყარო
1 17.04.1974
ზენიცა
იუგოსლავია   0–1   სსრკ
ამხანაგური
[67][68]
2 21.11.1976
ბუენოს-აირესი
არგენტინა   0–0   სსრკ
ამხანაგური
[69]
3 01.12.1976
რიო-დე-ჟანეირო
ბრაზილია   2–0   სსრკ
ამხანაგური
[70]
4 19.05.1979
თბილისი
სსრკ   2–2   უნგრეთი
შესარჩევი
[71]

საკლუბო სტატისტიკარედაქტირება

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (გაზაფხული)
სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (შემოდგომა)
კლუბი სეზონი ჩემპიონატი თასი ევროთასები სულ [72]
მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი
„დინამო“ თბილისი 1968 4 0 4 0
1969 6 1 6 1
1970 18 0 5 0 23 0
1971 30 5 2 0 32 5
1972 21 2 6 0 2 [73] 0 28 2
1973 30 4 4 0 6 [74] 1 40 5
1974 30 7 8 2 37 9
1975 29 6 4 2 33 8
1976 13 3 5 0 18 3
1976 12 1 4 [75] 1 16 2
1977 30 3 1 0 6 0 37 3
1978 30 2 6 0 4 0 40 2
1979 34 7 8 1 4 0 46 8
1980 10 1 7 0 17 1
სულ 297 42 56 5 26 2 379 49
„ფახთაქორი“ ტაშკენტი 1980 13 1 13 1
სულ 13 1 13 1
„სპარტაკი“ მოსკოვი 1981 2 0 1 0 2 0 5 0
სულ 2 0 1 0 2 0 5 0
„ტორპედო“ ქუთაისი 1981 30 6 30 6
1982 15 0 3 0 18 0
სულ 45 6 3 0 48 6
კარიერა სულ 357 49 60 5 28 2 445 56

ფეხბურთს მიღმარედაქტირება

1975 წელს მანუჩარ მაჩაიძემ დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი სამრეწველო და სამოქალაქო მშენებლობის სპეციალობით და მიენიჭა ინჟინერ-მშენებლის კვალიფიკაცია. საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდეგ სხვადასხვა დროს მუშაობდა სამშენებლო ტრესტ „საქკურორტმშენში“ მატერიალურ-ტექნიკური მომარაგების სამმართველოს უფროსად (1982–1983), ამიერკავკასიის რკინიგზის სამშენებლო ტრესტის მმართველის მოადგილედ (1983–1987), სამშენებლო გაერთიანება „საქაგრომშენის“ №1 სამშენებლო-სარემონტო ტრესტის (1987–1988) და ლილოს №2 რკინაბეტონის ნაკეთობათა ქარხნების დირექტორად (1988–1995).[76] როგორც მაჟორიტარი იყო საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი ქ. თბილისის ნაძალადევის რაიონის, №9 საარჩევნო ოლქიდან (1995–1999), საქართველოს მშენებელთა კავშირის წევრი, საქართველოს სპორტსმენთა კავშირის წევრი,[77] საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრი, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიულ საკითხთა კომისიისა და განათლებისა და კულტურის კომისიის წევრი.[78][79][80]

პარლამენტში საქმიანობისას მანუჩარ მაჩაიძე იყო განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის კომიტეტის ქვეკომიტეტის თავმჯდომარე, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ბრძოლაში უგზო-უკვლოდ დაკარგულთა მოკვლევის დროებითი კომისიის წევრი, აფხაზეთის პრობლემებთან დაკავშირებული დროებითი კომისიის წევრი. იგი იყო ერთ-ერთი, ვისი ინიციატივითა და მონაწილეობით მოხდა სპორტის შესახებ კანონპროექტის შემუშავება, წარდგენა და საბოლოოდ მიღება კანონისა სპორტის შესახებ, სადაც განსაკუთრებული პირობები ჩაიდო სპორტსმენთა სოციალური დაცვისა (თავი მეხუთე. მუხლი 22)[81] და სპორტული ობიექტების ხელშეუხებლობის შესახებ (თავი მეექვსე. მუხლი 24).[82][83][84]

ფეხბურთის გარდა ადრეული ასაკიდანვე იყო დაინტერესებული სპორტის სხვა სახეობებითაც, — ჭიდაობით, ცურვით, ფრენბურთით, კალათბურთით, სადაც გარკვეული წარმატებებიც ჰქონდა. თუმცა, განსაკუთრებული გატაცება ჭადრაკის მიმართ აღმოაჩნდა, რომლის სიყვარული წლების მანძილზე არ განელებია. ახალგაზრდობაში მონაწილეობდა სხვადასხვა საჭადრაკო ტურნირებსა და რესპუბლიკურ შეჯიბრებებში, მათ შორის თბილისის ჩემპიონატზე.[85] იყო სპორტის ოსტატობის კანდიდატი ჭადრაკში. არაერთხელ აღუნიშნავს თავისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება ბობი ფიშერის, მიხაილ ტალისა და ბორის სპასკის თამაშის მიმართ. თუმცა, მიაჩნია რომ ე. წ. „ძველი ჭადრაკი“ — კომბინაციური, რომანტიული და შემოქმედებითი — უკვე ისტორიის კუთვნილება გახდა: „ახლა სხვა ჭადრაკია და მას უნდა შეეჩვიო“ — ამბობს იგი ერთ-ერთ ინტერვიუში.[86]

 
საჭადრაკო ტურნირზე.[87]

2010 წლის 7 დეკემბერს მანუჩარ მაჩაიძემ საპატიო სტუმრის რანგში მონაწილეობა მიიღო ვერის ბაღში მდებარე თბილისის ჭადრაკის სასახლეში ჭადრაკის გულშემატკივართა კლუბის გახსნაში. პრეზენტაციაზე მოწვეულ სტუმრებს შორის იყვნენ საერთაშორისო დიდოსტატი, საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციის პრეზიდენტი გია გიორგაძე, ამავე ფედერაციის ყოფილი პრეზიდენტი ვაჟა შუბლაძე, საერთაშორისო დიდოსტატი ნანა ალექსანდრია, ტელეკომენტატორი ჯამლეთ ხუხაშვილი და ჭადრაკის მოყვარული საზოგადოების სხვა წარმომადგენლები.[88]

მანუჩარ მაჩაიძე თავისი სპორტული, სამშენებლო, საკანონმდებლო თუ სხვა საქმიანობის გარდა საზოგადოებისთვის ცნობილია აგრეთვე, როგორც მოყვარული მხატვარი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხატვრობასთან პროფესიული შეხება არ ჰქონია, — აკადემიური განათლების მიღების, სასწავლო კურსების, სამხატვრო სასწავლებელსა თუ პროფესიონალ პედაგოგთან მომზადების თვალსაზრისით, — მისი დაინტერესება მხატვრობით ადრეულ ასაკშივე იწყება. ხატვას ჯერ კიდევ სკოლისა და სტუდენტობის პერიოდიდან იწყებს. როგორც თავად აღნიშნავს, მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა საზღვარგარეთ ყოფნისას სხვადასხვა მუზეუმებსა და საგამოფენო დარბაზებში ნანახმა დიდი მხატვრების ნამუშევრებმა. ცნობილია მისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება მანეს, მონეს, სისლეის, რენუარის და მათი თანამედროვე სხვა იმპრესიონისტი მხატვრების შემოქმედების მიმართ.[89]

პირველ ნახატებს 1977–1978 წლებში ქმნის. მისი ნამუშევრების პერსონალური გამოფენები ეწყობა თბილისში, გალერეა „ვერნისაჟში“, ასევე მოსკოვში, მხატვართა სახლში. მისი პირველი ნახატები (სულ 13 ნახატი) დღემდე მოსკოვში ინახება. არის არაერთი ჯგუფური გამოფენის მონაწილე. 1990-იან წლებში მისი რამდენიმე ნამუშევარი წარმოდგენილი იყო ასევე — „თეთრ გალერეასა“ და „ქარვასლაში“.[90]

2009 წლის 20 ოქტომბერს, თბილისში, მანუჩარ მაჩაიძის დაბადებიდან 60 წლის საიუბილეო თარიღისადმი მიძღვნილი მისი პერსონალური გამოფენა გაიმართა. გამოფენაზე წარმოდგენილი იყო ოცდაათზე მეტი ნამუშევარი, — დაწყებული ჯერ კიდევ „დინამოს“ საფეხბურთო ბაზაზე შესრულებული პირველი ეტიუდებიდან, საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდგომი წლების განმავლობაში შექმნილი ნამუშევრებით დამთავრებული.[91]

 
„ყვავილები ვაზაში“.

2011 წლის 3 ოქტომბერს, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მისი მორიგი პერსონალური გამოფენა გაიმართა. ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცდაათამდე ფერწერული ტილო გამოიფინა.[92]

2014 წლის 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მისი კიდევ ერთი პერსონალური გამოფენა გაიმართა. ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ოცდათექვსმეტი ფერწერული ტილო იქნა წარმოდგენილი.[93]

„...ზეთის საღებავებში მუშაობა დავიწყე უკვე 27–28 წლის ასაკში. მაშინ პროფესიონალი ფეხბურთელი ვიყავი და ეს ყველას უკვირდა, მაგრამ როგორც ჩანს ჩემში ეს სიყვარული თავიდანვე იყო. ყველა ადამიანში არსებობს ხელოვნების რომელიმე დარგის მიმართ მიდრეკილება — ზოგს პოეზია უყვარს, ზოგს პროზა, ზოგს მუსიკა, რასაკვირველია მეც მათ შორის ვარ, მაგრამ ფერწერა მაინც განსაკუთრებით მიტაცებს და თითქმის უკვე 35 წელია რაც ვხატავ.“ — აღნიშნა „იმედის“ ჟურნალისტთან მიცემულ ინტერვიუში მანუჩარ მაჩაიძემ.[94]

2019 წლის 7 მარტს, ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში, მანუჩარ მაჩაიძის დაბადებიდან 70 წლის საიუბილეო თარიღისადმი მიძღვნილი კიდევ ერთი პერსონალური გამოფენა გაიმართა და მასთან შეხვედრა შედგა, სადაც ადგილობრივი სამოქალაქო და სახელოვნებო საზოგადოების წარმომადგენლებთან ერთად თავი მოიყარეს ასევე, ქართული კულტურის, ხელოვნებისა და სპორტის სხვადასხვა თაობის წარმომადგენლებმა. ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში დამთვალიერებლებს საშუალება ჰქონდათ ერთი კვირის განმავლობაში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცამდე ფერწერულ ნამუშევარს გაცნობოდნენ.

გალერეარედაქტირება

მიღწევებირედაქტირება

საკლუბორედაქტირება

  დინამო თბილისი
  • სსრ კავშირის ჩემპიონი: 1978
  • სსრ კავშირის ვიცე-ჩემპიონი: 1977
  • სსრ კავშირის ბრინჯაოს პრიზიორი: 1971, 1972, 1976 (გ), 1976 (შ)
  • სსრ კავშირის თასის მფლობელი: 1976,[2] 1979 [34][95]
  • სსრ კავშირის თასის ფინალისტი: 1970,[96][97] 1980
  • კარაველას თასის მფლობელი: 1973 [98]

სანაკრებორედაქტირება

  საქართველოს სსრ ნაკრები
  • სსრ კავშირის სპარტაკიადის ვიცე-ჩემპიონი: 1979 [99]

ინდივიდუალურირედაქტირება

  • საქართველოს მეოთხე საუკეთესო სპორტსმენი: 1978 [100]
  • სეზონის საუკეთესო ფეხბურთელი თბილისის „დინამოში“: 1978 [101]
33 საუკეთესო
  • №1: 1978, 1979
  • №2: 1973, 1974
  • №3: 1971, 1972, 1976, 1977

ლიტერატურარედაქტირება

ბიბლიოგრაფიარედაქტირება

პერიოდიკარედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სოციალური ქსელები
Facebook
თემატური საიტები
ქართული სპორტი · AFS · FСdinamo.ge · Dinamo-Tbilisi.ru · Eu-Football.info · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · FootballPlayers.ru · Football.lg.ua · National Football Teams.com · oGol · Rusteam.permian.ru · Soccerway · Sportall.ge · Sport-Express.ru · Transfermarkt · WorldFootball.net · WorldSport.ge · Академик · Известные люди · КЛИСФ
ლექსიკონები და ენციკლოპედიები
უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი · საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი · ბიოგრაფიული ლექსიკონი
მედია
ქართული პერიოდიკა · EkhoKavkaza.com · Kvirispalitra.ge · Lelo.ge · Peoples.ru · Sporter.ge · Sputnik-Georgia.ru · Tbiliselebi.ge
ფოტო
ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“
ვიდეო
მანუჩარ მაჩაიძე · Dinamo Tbilisi – Liverpool FC · Hamburger SV – Dinamo Tbilisi

კომენტარებირედაქტირება

  1. ფშმ — (რუს. ФШМ – Футбольная школа молодежи)
  2. 1976 წლის 3 სექტემბერს, საკავშირო თასის გათამაშების ფინალში თბილისის დინამოელებმა ერევნის „არარატი“ ანგარიშით 3–0 დაამარცხეს და პირველად ქართული ფეხბურთის ისტორიაში საბჭოთა კავშირის თასს დაეუფლნენ.
  3. ეპიზოდი არგენტინისა და სსრ კავშირის ეროვნულ ნაკრებთა საერთაშორისო ამხანაგური მატჩიდან. „ესტადიო მონუმენტალი“, ბუენოს-აირესი, 28 ნოემბერი, 1976.
  4. მანუჩარ მაჩაიძისა და ლუის არაგონესის ორთაბრძოლა — ეპიზოდი თბილისის „დინამოსა“ და მადრიდის „ატლეტიკოს“ საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირის „კარაველას თასის“ 1973 წლის გათამაშების ნახევარფინალური მატჩიდან. 18 აგვისტო, 1973.
  5. გუნდის კაპიტნები — ჯუზეპე ბრუსკოლოტი და მანუჩარ მაჩაიძე, „ნაპოლისა“ და თბილისის „დინამოს“ უეფა-ს თასის 1978–79 წლების გათამაშების 1/32 ფინალის მატჩის დაწყების წინ. 13 სექტემბერი, 1978.

სქოლიორედაქტირება

  1. 1.0 1.1 როგორ აიღო თბილისის „დინამომ“ პირველად საბჭოთა კავშირის თასი
  2. 2.0 2.1 1976 Динамо (Тбилиси) - Арарат (Ереван) 3-0 Кубок СССР Финал YouTube-ზე
  3. მანუჩარ მაჩაიძე სსრ კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979.
  4. საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სია დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  5. 33 лучших футболистов сезона в СССР წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  6. Мачаидзе, Манучар Доментьевич წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  7. გოდუაძე, ლაშა (22 აპრილი, 2015). კარიერა ფრაზებში: თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი საუკეთესო კაპიტანი — მანუჩარ მაჩაიძე. წყარო: საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო. / msy.gov.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  8. მანუჩარ მაჩაიძე საფეხბურთო მოედანზე. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  9. მანუჩარ მაჩაიძე დავით ყიფიანთან და სანდრო მაცოლასთან ერთად. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  10. ბურთით მანუჩარ მაჩაიძე. მატჩის ეპიზოდი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  11. მანუჩარ მაჩაიძე მატჩის დაწყების წინ. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  12. მანუჩარ მაჩაიძე თბილისელ თანაგუნდელებთან ერთად. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  13. მანუჩარ მაჩაიძე და მეტოქე გუნდის კაპიტანი მატჩის დაწყების წინ. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  14. მანუჩარ მაჩაიძე, რევაზ ძოძუაშვილი და გივი ნოდია ვეტერან დინამოელებთან და გუნდის სამწვრთნელო შტაბის წევრებთან. უკანა რიგში: მიხეილ ბერძენიშვილი, ნოდარ ახალკაცი, ბორის პაიჭაძე და ქართული ფეხბურთის ფუნქციონერები. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  15. მანუჩარ მაჩაიძე ვეტერან ფეხბურთელთა ამხანაგური შეხვედრის დროს. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  16. ლევან ყიფიანმა მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა. წყარო: worldsport.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  17. მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა. წყარო: Sportall.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  18. „მანუჩარ მაჩაიძე – 64“. fcdinamo.ge. 2013-03-25. ციტირების თარიღი: 7 იანვარი, 2017. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |accessdate=-ში (დახმარება)
  19. 25 მარტი მსოფლიო სპორტის ისტორიაში. 25 მარტი, 2016. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 9 იანვარი, 2020. წყარო: Worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 9 იანვარი, 2020.
  20. „ლელოს“ სტუმარი მანუჩარ მაჩაიძე იქნება. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 9 იანვარი, 2020. წყარო: საინფორმაციო სააგენტო „ინტერპრესნიუსი“. წაკითხვის თარიღი: 9 იანვარი, 2020.
  21. მანუჩარ მაჩაიძე — „ცოცხალი ლეგენდა“
  22. შ. მერკვილაძის ღირსების ორდენით დაჯილდოების შესახებ. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  23. დემიკო ლოლაძე (15 მარტი, 2012). გახსენება — ვლადიმერ ელოშვილი. წაკითხვის თარიღი: 12 ივნისი, 2019.
  24. მოსაშვილი, მ., 1980, გვ. 32
  25. Футбольные соревнования для юношей в СССР. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 7 ივნისი, 2019.
  26. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1968. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  27. «Пахтакор» Ташкент 0–0 «Динамо» Тбилиси — 01.06.1968. Чемпионат СССР 1968. 1-я группа класса «А». 11-й тур. Ташкент, Центральный стадион «Пахтакор». FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  28. Манучар Доментович Мачаидзе. წაკითხვის თარიღი: 4 იანვარი, 2021.
  29. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1980. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  30. მანუჩარ მაჩაიძე – 71. fcdinamo.ge. ციტირების თარიღი: 5 იანვარი, 2021.
  31. Soviet Union Cup 1976 » Dinamo Tbilisi 3–0 Ararat Yerevan. RSSSF (2013-07-11). ციტირების თარიღი: 2017-02-22.
  32. Динамо (Тбилиси) 3–0 Арарат (Ереван). fc-dynamo.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  33. პირველი „ბროლის თასი“ / წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  34. 34.0 34.1 Dinamo Moscow - Dinamo Tbilisi 0-0 Pen 4-5 1979 YouTube-ზე / სსრკ-ს თასის ფინალი. 1979 წლის 11 აგვისტო, მოსკოვი. ცენტრალური სტადიონი. 60000 მაყურებელი. / Guruli1000. გამოქვეყნდა 16 თებ. 2015-ში.
  35. Динамо (Тбилиси) 0–0 Динамо (Москва) » По пенальти 5–4. fc-dynamo.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  36. 1979 წლის სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადა. dinamo-tbilisi.ru. ციტირების თარიღი: 28 იანვარი, 2021.
  37. Остальные протоколы 1971 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  38. Остальные протоколы 1972 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  39. Остальные протоколы 1974 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  40. Остальные протоколы 1976 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  41. Остальные протоколы 1977 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  42. Остальные протоколы 1978 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  43. მოსაშვილი, მ., 1980, გვ. 39–40
  44. „ესტაფეტა“ 09.01.17 ქართული ფეხბურთის ლეგენდა რამაზ შენგელია-60 / გამოქვეყნდა 9 იან. 2017-ში.
  45. აკოფოვი, გ.; ენუქიძე, ჯ., 1987, გვ. 131
  46. მადრიდის „რეალის“ ოფიციალური საიტი. realmadrid.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  47. Quarter-finals, First leg - 04/03/1981 - 16:00CET (19:00 local time) - Boris Paichadze Erovnuli Stadioni - Tbilisi. uefa.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  48. Quarter-finals, Second leg - 18/03/1981 - 18:00CET (18:00 local time) - Estadio Santiago Bernabéu - Madrid. uefa.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  49. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Спартак» Москва 0–0 «Реал» Мадрид. 04.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  50. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Реал» Мадрид 2–0 «Спартак» Москва. 19.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  51. «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1980 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  52. «Спартак» Москва в сезоне 1981 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  53. Протоколы кубка СССР 1981 года Спартак (Москва) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  54. Протоколы 1981 года Торпедо (Кутаиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  55. «Торпедо» Кутаиси в сезоне 1982 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  56. Протоколы кубка СССР 1982 года Торпедо (Кутаиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  57. Manuchar Machaidze // International stats · International matches. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 14 ოქტომბერი, 2019. წყარო: International Football History and Statistics. წაკითხვის თარიღი: 14 ოქტომბერი, 2019.
  58. France v USSR, 26 May 1972 / Score: 3-1 to USSR. Competition: Olympics. Venue: Parc des Princes. Goals: Manuchar Machaidze, Oleg Blokhin (2). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  59. Manuchar Machaidze · International stats · International matches. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 4 მარტი, 2014. წყარო: EU-Football.info. წაკითხვის თარიღი: 16 დეკემბერი, 2019.
  60. Yugoslavia 0–1 Soviet Union (Yugoslavia National Team List of Results 1970–1979). Prepared and maintained by Misha Miladinovich for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (27 მაისი, 2006). ციტირების თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  61. Yugoslavia 0–1 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, 17 April 1974.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  62. გოჩა კაჭარავა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  63. Argentina 0–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, River Plate, Buenos Aires. 28 November 1976.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  64. გოჩა კაჭარავა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  65. Brazil 2–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, Maracana, Rio de Janeiro. 01 December 1976.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  66. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში — უნგრეთის ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ გასამართი მატჩის წინ, 19 მაისი, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  67. იუგოსლავია 0–1 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  68. Yugoslavia v USSR, 17 April 1974 // International Friendly · Bilino Polje Stadium, Zenica. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 15 ოქტომბერი, 2019. წყარო: International Football History and Statistics. წაკითხვის თარიღი: 15 ოქტომბერი, 2019.
  69. არგენტინა 0–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  70. ბრაზილია 2–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  71. სსრ კავშირი 2–2 უნგრეთი. ევროპის ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  72. მანუჩარ მაჩაიძის საკლუბო სტატისტიკა. footballfacts.ru. ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  73. 1972–73 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi 3–2 Twente. uefa.com. ციტატა: „Dinamo Tbilisi 3–2 Twente (Enschede, Netherlands) — 1972–73 UEFA Cup, First round, First leg — 13/09/1972 — Boris Paichadze Dinamo Arena, Tbilisi“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Twente 2–0 Dinamo Tbilisi. uefa.com. ციტატა: „Twente (Enschede, Netherlands) 2–0 Dinamo Tbilisi — 1972–73 UEFA Cup, First round, Sec. leg — 27/09/1972 — Diekman Stadion, Enschede“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  74. 1973–74 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:5–3) Slavia Sofia. uefa.com. ციტატა: „First round (19 September – 3 October 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:8–1) OFK Beograd. uefa.com. ციტატა: „Second round (24 October – 7 November 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:2–6) Tottenham Hotspur. uefa.com. ციტატა: „Third round (28 November – 12 December 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  75. 1976–77 UEFA Cup Winners' Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:3–1) Cardiff City. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, First round (15–29 September 1976)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:1–5) MTK-VM Budapest. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, Second round (20 October – 3 November 1976)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  76. Владимир Суетин (29 აგვისტო, 2006). Манучар Мачаидзе: Людям нужны мир и футбол. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: gudok.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  77. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი (სსკ). nplg.gov.ge. ციტირების თარიღი: 16 ივნისი, 2018.
  78. თბილისის საკრებულო (2014–2017). საკრებულოს წევრები — მანუჩარ მაჩაიძე. tbsakrebulo.gov.ge. ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  79. მანუჩარ მაჩაიძე — ბიოგრაფიული ლექსიკონი. nplg.gov.ge (17 აპრილი, 2011). ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  80. მანუჩარ მაჩაიძე — საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი. parliament.ge. ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  81. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეხუთე. მუხლი 22. სპორტსმენისა და სპორტის სპეციალისტის სოციალური დაცვა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  82. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეექვსე. მუხლი 24. სპორტის სფეროს მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  83. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ / თბილისი, 1996 წლის 20 სექტემბერი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივნისი, 2019. წყარო: საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო. წაკითხვის თარიღი: 7 ივნისი, 2019.
  84. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი. ivote.ge (21 ოქტომბერი, 2018). ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  85. ჭადრაკი // „ლელო“, 11 იანვარი, 1978, № 8 (6073), გვ. 4.
  86. Nikoladze, Sophie (7 სექტემბერი, 2017). მანუჩარ მაჩაიძე: მოჭადრაკეები თავისიანად მთვლიან / ლეგენდარული ქართველი ფეხბურთელი და ჭადრაკის დიდი მოყვარული. დაარქივებულია ორიგინალიდან დაარქივებული 2021-01-17 საიტზე Wayback Machine. - 10 ივლისი, 2019. წყარო: საქართველოს ჭადრაკის ფედერაცია. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  87. Manuchar Machaidze: Chess players regard me as one of them
  88. ლაბუჩიძე, როლან (7 დეკემბერი, 2010). თბილისში ჭადრაკის მოყვარულთა კლუბი გაიხსნა. worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2018.
  89. მანუჩარ მაჩაიძე — „ცოცხალი ლეგენდა“
  90. ეკა პატარაია (11 ნოემბერი, 2009). ვინ უკრძალავდა მანუჩარ მაჩაიძეს ხორციელ სიამოვნებას / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 10 ივლისი, 2019. წყარო: ჟურნალი „თბილისელები“. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  91. Многогранный Мачаидзе / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  92. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში / დაარქივებულია ორიგინალიდან დაარქივებული 2019-07-10 საიტზე Wayback Machine. - 10 ივლისი, 2019. წყარო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  93. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში / გამოქვეყნდა 17 იან. 2014-ში.
  94. მანუჩარ მაჩაიძის გამოფენა / გამოქვეყნდა 17 იან. 2014-ში.
  95. ვლადიმერ გუცაევი საბჭოთა კავშირის თასით თანაგუნდელებთან ერთად. 11 აგვისტო, 1979 · დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  96. Andrei Balitskiy and Mike Dryomin (29 თებერვალი, 2012). Soviet Union Cup 1970 // Dinamo Moskva 2–1 Dinamo Tbilisi. // Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  97. „დინამო“ მოსკოვი 2–1 „დინამო“ თბილისი — 8 აგვისტო, 1970. წაკითხვის თარიღი: 25 დეკემბერი, 2018.
  98. თბილისის „დინამო“ კარაველას თასს დაეუფლა — ეროვნული ფოტომატიანე. სურათზე მარცხნიდან: კახი ასათიანი, დავით ყიფიანი, რევაზ ძოძუაშვილი, ფირუზ კანთელაძე და ვახტანგ ჭელიძე — ტურნირის საპატიო პრიზით ხელში. 19 აგვისტო, 1973. წყარო: ციფრული ბიბლიოთეკა „ივერიელი“. წაკითხვის თარიღი: 15 აგვისტო, 2019.
  99. Финал. Сборная Москвы — Сборная Грузии 2–1 (1–0). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2 აგვისტო, 2016. წაკითხვის თარიღი: 4 იანვარი, 2021.
  100. საქართველოს სპორტულ ჟურნალისტთა ვერსიით. ჟურნალისტებმა დაასახელეს : 10 საუკეთესო სპორტსმენი // „ლელო“. — 31 დეკემბერი, 1978. — „ლელო“. — № 256 (6311). — გვ. 1.
  101. გაზეთ „სოციალისტური რუსთავის“ ვერსიით. „სოციალისტური რუსთავის“ პრიზი გადაეცა მანუჩარ მაჩაიძეს // გაბრიჭიძე. რ. „ლელო“. — 28 ნოემბერი, 1978. — „ლელო“. — № 232 (6287). — გვ. 1.