მანუჩარ მაჩაიძე

ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი

მანუჩარ დომენტის ძე მაჩაიძე (დ. 25 მარტი, 1949, ამბროლაური, საქართველოს სსრ) — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, ნახევარმცველი. სხვადასხვა დროს იცავდა თბილისის „დინამოს“, ტაშკენტის „ფახთაქორის“, მოსკოვის „სპარტაკის“, ქუთაისის „ტორპედოს“ და საბჭოთა კავშირის ეროვნული და ოლიმპიური ნაკრების ღირსებას. საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი, ვიცე-ჩემპიონი და ოთხგზის ბრინჯაოს პრიზიორი. საბჭოთა კავშირის თასის ორგზის მფლობელი და ორგზის ფინალისტი თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში. საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, ღირსების ორდენის კავალერი.[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12]

მანუჩარ მაჩაიძე
Manuchar Machaidze (born 25 March 1949) FC Dinamo Tbilisi Midfielder (1968–1980).jpg
პირადი მონაცემები
სრული
სახელი
მანუჩარ დომენტის ძე მაჩაიძე
დაბადების
თარიღი
25 მარტი, 1949 (1949-03-25) (71 წლის)
დაბადების
ადგილი
ამბროლაური,
საქართველოს სსრ,
სსრ კავშირი
სიმაღლე 182 სმ.
სათამაშო
პოზიცია
ნახევარმცველი
პროფესიონალური კარიერა*
წლები გუნდი მატჩი (გოლი)
1967–1980 დინამო თბ. 297 (42)
1980 ფახთაქორი 13 (1)
1981 სპარტაკი 2 (0)
1981–1982 ტორპედო 45 (6)
ეროვნული ნაკრები
1974–1979 სსრ კავშირი 4 (0)
სამწვრთნელო კარიერა
1984–1985 ლოკომოტივი თბილისი
* პროფესიონალურ კლუბებში გამოსვლა და გოლები მხოლოდ ეროვნული ლიგებისთვის იანგარიშება

რვაჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში. აქედან ორჯერ აღიარებული იყო სსრ კავშირის საუკეთესო საყრდენ ნახევარმცველად.[13][14][15]

სპორტული ჟურნალისტებისა და ფეხბურთის სპეციალისტების აზრით, საქართველოში, ისევე როგორც, ყოფილ საბჭოთა კავშირში, ითვლება ყველა დროის ერთ-ერთ საუკეთესო და გამორჩეულ სპორტსმენად. მათივე შეფასებით, — თბილისის „დინამოს“ ისტორიაში, დღემდე, ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ კაპიტნად რჩება.[16][17] როგორც ფეხბურთელი სარგებლობდა საერთო-სახალხო სიყვარულითა და პოპულარობით. გულშემატკივრებმა მას მოფერებით „მანო“ შეარქვეს, რომელთათვის იგი გამორჩეული იყო მინდორზეც და მინდორს მიღმაც.[18][19][20][21][22][23][24][25]

ქართული ფეხბურთის წინაშე თვალსაჩინო დამსახურებისათვის, მის განვითარებასა და პოპულარიზაციის საქმეში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილის, ასევე, სპორტული მიღწევების აღიარების ნიშნად, 2013 წლის 26 მარტს საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს გადაწყვეტილებით, მას საქართველოს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა.[26][27][28][29][30][31][32]

ადრეული წლებირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძე ამბროლაურში, 1949 წლის 25 მარტს, დომენტი მაჩაიძისა და ცაცა სირბილაძის ოჯახში დაიბადა. მამა პროფესიით ინჟინერი იყო, დედა კი ექიმი. ორიოდე წლის შემდეგ ოჯახი თბილისში გადმოდის საცხოვრებლად და მანუჩარის ბავშვობაც დედაქალაქში გატარებულ წლებს უკავშირდება. სწავლობდა თბილისის 112-ე საშუალო სკოლაში, რომელიც 1966 წელს ოქროს მედალზე დაამთავრა.[33]

„გუდამაყრელები“რედაქტირება

მისი თაობის მრავალი აღიარებული ფეხბურთელის მსგავსად, მანუჩარ მაჩაიძის სპორტული ბიოგრაფიაც ქუჩის ფეხბურთიდან იღებს სათავეს, როდესაც ნაძალადევში, გუდამაყრის ქუჩაზე, უმცროს ძმასთან, გოჩასთან და უბნელ თანატოლებთან ერთად დაღამებამდე ბურთს დააგორებს. მანუჩარის[34] ნაამბობიდან:

 
„...ფეხბურთის თამაში, მისი ანაბანა, მე და გოჩამ, ჩემმა ერთი წლით უმცროსმა ძმამ, ჩვენი სახლის ეზოში ვისწავლეთ, გუდამაყრის ქუჩაზე, სადაც ფეხი და ენა ავიდგით და ბავშვობა-სიყრმე-სიჭაბუკეც გავატარეთ.
ამ ეზოში, არ შეიძლებოდა, თავდავიწყებით არ შეგყვარებოდა ფეხბურთი, საკმაოდ ღრმად არ ჩასწვდომოდი ტყავის ბურთის დამორჩილების საიდუმლოებასაც — აქ ხომ ამ ანდამატური ძალით მიმზიდველი თამაშის ტრფიალი იყო ყველა, დიდი და პატარა.“

ფეხბურთის ნიჭით ბუნებისგან უხვად დაჯილდოებული ძმები მალევე იხვეჭენ „დიდი ფეხბურთელების“ სახელს და მათი თამაშის სანახავად არამარტო პატარები, არამედ „ფეხბურთის საიდუმლოებათა მცოდნე“ ადგილობრივ გულშემატკივართა უფროსი თაობის წარმომადგენლებიც იყრიან თავს. ცოტა ხანში მანუჩარი და გოჩა მეგობრების დახმარებით გუდამაყრის ქუჩის ნაკრებ გუნდსაც აყალიბებენ და ერთმანეთის მიყოლებით ამარცხებენ მეზობელი ქუჩების „ნარჩევ გუნდებს“. ცხოვრების ადრეული წლების ამ „სახელოვანი“ პერიოდის საფეხბურთო პერიპეტიებს გოჩა მაჩაიძე ასე[35] იხსენებს:

 
„...ცხრა-ათი წლის ბავშვებისაგან შემდგარი ჩვენი გუნდი მართლა კარგად თამაშობდა. გვყავდა აუღებელი მეკარე როინ შარაშენიძე, გაურღვეველი მცველი ვაჟა ნემსაძე, მუხლმოუღლელი თავდამსხმელი ჯონი აბაიშვილი. მაგრამ მათ შორის ყველაზე მეტად მაინც ჩვენი უცვლელი კაპიტანი მანუჩარი გამოირჩეოდა. მას უკვე მაშინ ჰქონდა საოცარი უნარი, ზედიზედ მოეტყუებინა ლამის ნახევარი გუნდი. ხანდახან კი ისე გათავხედდებოდა, ჩვენი გუნდის კარიდან რომ დაიწყებდა თამაშს, მთელ მინდორს გაივლიდა, ყველას მოატყუებდა, მეკარესაც, და ბურთიანად შევიდოდა მეტოქეთა კარში.“

„გუდამაყრელთა“ ასეთი წარმატებისა და მათი კაპიტნის იშვიათი საფეხბურთო ოსტატობის ამბავი სცდება მათივე ეზოს, ქუჩისა თუ უბნის ფარგლებს და სულ უფრო „დიდ მასშტაბებს“ იძენს. მანუჩარის სახელი მშობლიური ასმეთოთხმეტე საშუალო სკოლის ფიზკულტურის მასწავლებლის მიხეილ ნინოშვილის ყურამდეც აღწევს, რომელიც თერთმეტი წლის მანუჩარს თავისთან იბარებს და სკოლის ეზოს მოედანზე მისი საფეხბურთო მონაცემების საგულდაგულო „გასინჯვის“ შემდეგ, მის მიერვე შედგენილ ასმეთოთხმეტე სკოლის მოზარდ ფეხბურთელთა ნაკრებში ცენტრალურ თავდამსხმელად თამაშს და ამავე დროს გუნდის კაპიტნობას სთავაზობს.[36]

სულ მალე მიხეილ ნინოშვილის გუნდი მანუჩარის თავკაცობით ლენინის რაიონის საშუალო სკოლების მოსწავლეთა პირველობაზე დამაჯერებელი ანგარიშით ამარცხებს ყველა მოწინააღმდეგეს და ფინალში მეათე საშუალო სკოლის ძლიერ ფეხბურთელებს უპირისპირდება. მანუჩარ მაჩაიძის მოგონებიდან ამ „ისტორიული“ და გადამწყვეტი მატჩის წინა დღის[37] შესახებ:

 
„...ფინალური თამაშის წინა დღეს ისეთი მღელვარება დამეუფლა, რომ მთელი ღამე თეთრად გავათენე. ჩემი ნერვიულობა მშობლებსაც გადაედოთ. დედაჩემი ჯავრობდა, ეს რა ჭირს გადამკიდეს, გამიგიჟესო ბავშვი, ხოლო მამაჩემმა, რომელსაც ფეხბურთი არასოდეს ეხატებოდა გულზე, მითხრა, იცოდე, ეს შენი უკანასკნელი თამაში იქნება, ამიერიდან აღარ ვნახო ბურთი გეთამაშოსო. მერე ისევ გოჩამ დამამშვიდა, ჩემზე არანაკლებ რომ ღელავდა, ნუ გეშინია, თქვენ იმათზე მაგრები ხართ, აუცილებლად მოიგებთო, და განთიადისას, როგორც იყო ორიოდე საათით ჩამთვლიმა.“

ფინალი შამპანურის ღვინის კომბინატის სტადიონზე იმართება და როგორც მოსალოდნელი იყო, მეტად დაძაბულ და უშეღავათო ბრძოლაში მიმდინარეობს. შეხვედრის ძირიდათი დრო დასასრულს უახლოვდება, ორივე გუნდს თითო ბურთი აქვს გატანილი — 1–1. მსაჯის საფინალო სასტვენამდე ხუთიოდე წუთით ადრე „ასმეთოთხმეტელთა“ ცენტრალური თავდამსხმელი მანუჩარ მაჩაიძე შეუჩერებელი სოლო რეიდით არღვევს მეტოქე გუნდის დაცვით ზღუდეებს და გამარჯვების მომტანი გოლი გააქვს მეათე სკოლელების კარში. მატჩის შემდეგ ჩემპიონები სტადიონს ხელში აყვანილი კაპიტნით უვლიან საპატიო წრეს.[37]

აღნიშნულ შეხვედრას საგანგებოდ ესწრება თბილისის 35-ე საფეხბურთო სკოლის მწვრთნელი-პედაგოგი ვანო შუდრა.[კომ. 1] მატჩის დამთავრების შემდეგ, იმავე დღეს იგი გამარჯვებული გუნდის ხელმძღვანელს მიხეილ ნინოშვილს ხვდება და მანუჩარ მაჩაიძის თამაშთან დაკავშირებით საქებარ სიტყვებს არ იშურებს. შემდეგ პირადად ესაუბრება მანუჩარს და თავისთან, სკოლაში, ძმასთან ერთად იბარებს. გამოცდილი სპეციალისტი პირველივე დღეს რწმუნდება ბიჭების შესანიშნავ საფეხბურთო მონაცემებში და 1960 წლის გაზაფხულიდან მანუჩარი და გოჩა სისტემატურად იწყებენ ვარჯიშს საფეხბურთო სკოლისთვის განკუთვნილ ტრიკოტაჟის ფაბრიკის სტადიონზე.

საუკეთესო ნახევარმცველირედაქტირება

1967 წელს თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი გამორჩეული ვეტერანი ფეხბურთელისა და შემდგომში საბჭოთა კავშირის დამსახურებული მწვრთნელის ვლადიმერ ელოშვილის[38] ხელმძღვანელობით თბილისის ახალგაზრდობის საფეხბურთო სკოლის, ფშმ-ს აღსაზრდელები[კომ. 2] და მათ შორის მანუჩარ მაჩაიძეც კალინინგრადში ჭაბუკ ფეხბურთელთა საკავშირო პირველობაზე მიემგზავრებიან. ქართველი ფეხბურთელები ზედიზედ ამარცხებენ „ცსკას“, ვოროშილოვგრადის „ზარიას“, უკრაინის საფეხბურთო სკოლის ახალგაზრდულ გუნდებს და მხოლოდ ფინალში თმობენ შეხვედრას მოსკოვის „სპარტაკელებთან“ — 0–1. გადამწყვეტი მატჩის წაგების მიუხედავად მანუჩარ მაჩაიძის თამაში მთელი ტურნირის განმავლობაში საყოველთაო მოწონებას იმსახურებს და პირველობის ორგანიზატორების გადაწყვეტილებით იგი თავის პირველ საფეხბურთო ჯილდოს — ჩემპიონატის საუკეთესო ნახევარმცველისთვის განკუთვნილ პრიზს ეუფლება.[39][40]

მანუჩარ მაჩაიძეს თავის მრავალრიცხოვან ინტერვიუებში არაერთხელ მადლიერებით გაუხსენებია თავისი პირველი მწვრთნელები, რომელთა შორის, ვანო შუდრასა და ვლადიმერ ელოშვილის გარდა, ასახელებს აგრეთვე, შოთა მერკვილაძეს,[41] ვლადიმერ გვარჯალაძეს და არჩილ კიკნაძეს:

 
„...ფეხბურთის თამაში 35-ე საფეხბურთო სკოლაში დავიწყე — მშობლებმა მიმიყვანეს. ჩემი პირველი მწვრთნელი ვანო შუდრა იყო, ჩინებული ადამიანი და არანაკლებ კარგი სპეციალისტი. იგივეს თქმა შემიძლია სხვა მწვრთნელებზე: ვლადიმერ გვარჯალაძეზე, არჩილ კიკნაძეზე, შოთა მერკვილაძეზე, ვოვა ელოშვილზე...“

თბილისის „დინამო“რედაქტირება

„დინამოს“ დუბლებშირედაქტირება

1967 წლიდან თბილისის „დინამოს“ მაშინდელი მთავარი მწვრთნელის ვიაჩესლავ სოლოვიოვის ინიციატივით გუნდის დუბლშემადგენლობაში ირიცხება, სადაც დუბლიორთა მიმდინარე საკავშირო პირველობის ოთხ შეხვედრას თამაშობს.[კომ. 3] საქართველოს უპირველეს საფეხბურთო კლუბში ჩარიცხვას და იქ გატარებულ პირველ დღეებს[42] მანუჩარი ასე იხსენებს:

 
„...დინამოელის სპორტულ ფორმაზე, ალბათ, ისევე ვოცნებობდი მთელ ჩემს სიყრმე-სიჭაბუკეში, როგორც ერთ დროს ჭაბუკი დ'არტანიანი ოცნებობდა სამეფო მუშკეტერთა რაზმში ჩარიცხვაზე. ამიტომ ვიაჩესლავ სოლოვიოვის გადაწყვეტილება თბილისის „დინამოში“, ამ დიდ გუნდში ჩემი ჩარიცხვის თაობაზე, პირველი დღეები წარმტაცი სიზმარი მეგონა. მახსოვს, ისეთი განცდა მქონდა, თითქოს, აი, საცაა გამომეღვიძებოდა და ეს ყველაფერი, მთელი ეს ლამაზი მოჩვენება, ერთბაშად გაუჩინარდებოდა. ამ განცდამ მხოლოდ მაშინ მიმატოვა და მომასვენა, როცა „დინამოში“ მიღების ორიოდე კვირის შემდეგ, თბილისში ჩამოსულ ლენინგრადის „ზენიტთან“ სათამაშოდ გამომიყვანეს სათადარიგო შემადგენლობათა მორიგ კალენდარულ მატჩში და ორივე გამარჯვების ბურთი ჩემი დროული და ზუსტი გადაცემის შემდეგ აღმოჩნდა სტუმართა კარის ბადეში.“

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1968რედაქტირება

რაც შეეხება გუნდის ძირითად შემადგენლობას, მის რიგებში პირველად 1968 წლის პირველ ივნისს, საკავშირო ჩემპიონატის მე-11 ტურის კალენდარულ მატჩში, ტაშკენტის „ფახთაქორის“[43] წინააღმდეგ გამოდის მინდორზე. შეხვედრას „ფახთაქორის“ ცენტრალური სტადიონი მასპინძლობს და მას 32 ათასი ფეხბურთის ადგილობრივი გულშემატკივარი ესწრება. დინამოელები თამაშს ასეთი შემადგენლობით იწყებენ: ურუშაძე, ძოძუაშვილი, რეხვიაშვილი, ჭელიძე, ცხოვრებოვი, პეტრიაშვილი, ქიქავა, კუტივაძე, გ. სიჭინავა, მეტრეველი და მესხი. მანუჩარ მაჩაიძე მატჩის მეორე ტაიმის 70-ე წუთზე, სერგო კუტივაძის ნაცვლად ერთვება თამაშში.[44] მანუჩარ მაჩაიძის ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„...1967 წელს თბილისის „დინამოს" დუბლშემადგენლობაში მოვხვდი, პირველი გუნდის მთავარმა მწვრთნელმა ვიაჩესლავ სოლოვიოვმა ამიყვანა. ერთი წლის შემდეგ უკვე მთავარ გუნდში ვითამაშე — ტაშკენტის „ფახთაქორთან" მატჩში სოლოვიოვმა ბოლო 20 წუთით შემიშვა მინდორზე. მაშინ 19 წლის ვიყავი და ნახევარდაცვაში ვიასპარეზე. კარიერის მანძილზე ნახევარდაცვის ცენტრშიც მითამაშია, ფლანგზეც, მცველადაც და თავდასხმაშიც, თუმცა უმთავრესად საყრდენი ნახევარმცველი ვიყავი.“

1968 წლის საკავშირო პირველობაზე მანუჩარ მაჩაიძე სულ ოთხ შეხვედრაში იღებს მონაწილეობას. ტაშკენტის „ფახთაქორის“ გარდა, მოსკოვის „ლოკომოტივის“, დონეცკის „შახტიორის“ და ვოროშილოვგრადის „ზარიას“[45] წინააღმდეგ თამაშობს. აღსანიშნავია, რომ ოთხივე მატჩი სტუმრად, მეტოქეთა მოედანზე იმართება. დინამოელები აქედან ერთ შეხვედრაში იმარჯვებენ, ერთს თმობენ და ორსაც ფრედ ასრულებენ. საერთო ჯამში, საბჭოთა კავშირის 1968 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 38 მატჩიდან „დინამომ“ 16 მოიგო, 9 წააგო, 13 ფრედ დაამთავრა და 45 ქულით მეშვიდე ადგილზე გავიდა.[46][47][48][49][50][51][52]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1969რედაქტირება

1969 წლის საკავშირო პირველობის გათამაშების ფარგლებში, ძირითადი გუნდის შემადგენლობაში ჩემპიონატის 6 შეხვედრაში იღებს მონაწილეობას. დინამოელებმა აქედან ოთხ შეხვედრაში გაიმარჯვეს, ერთი დათმეს და ერთიც ფრედ დაასრულეს. 26 აგვისტოს,[53][54] თბილისის „ლოკომოტივის“ სტადიონზე გამართულ შეხვედრაში დონის როსტოვის „სკა“-ს წინააღმდეგ, მანუჩარ მაჩაიძეს თავისი პირველი გოლი გააქვს.[55] სულ, საბჭოთა კავშირის 1969 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 26 მატჩიდან „დინამო“ 12 შეხვედრაში იმარჯვებს, 3 შეხვედრაში მარცხდება, 11 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 35 ქულით მესამე ადგილზე გადის.[56][57][58][59][60][61][62][63]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1970რედაქტირება

1970 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 18 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1970 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 32 მატჩიდან „დინამო“ 14 შეხვედრაში იმარჯვებს, 10 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 36 ქულით მეოთხე ადგილზე გადის.[64][65][66][67][68][69][70][71]

სსრ კავშირის თასი 1970რედაქტირება

1970 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 5 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1970 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 7 მატჩიდან „დინამო“ 4 შეხვედრაში იმარჯვებს, 2 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და მხოლოდ ფინალში თმობს გადამწყვეტ შეხვედრას მოსკოველ თანაკლუბელებთან.[71][72]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1971რედაქტირება

1971 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 30 მატჩს თამაშობს და 5 ბურთი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1971 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 14 შეხვედრაში იმარჯვებს, 8 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 36 ქულით მესამე ადგილზე გადის და ბრინჯაოს მედლებს ეუფლება.[73][74][75][76]

სსრ კავშირის თასი 1971რედაქტირება

1971 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 2 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1971 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 5 მატჩიდან „დინამო“ 2 შეხვედრაში იმარჯვებს, 2 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, თმობს მეოთხედფინალურ შეხვედრას მოსკოველ „ტორპედოელებთან“ და შესაბამისად, ამ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[76][77]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1972რედაქტირება

1972 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 21 მატჩს თამაშობს და ორჯერ იღებს მეტოქეთა კარს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1972 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 12 შეხვედრაში იმარჯვებს, 11 შეხვედრაში მარცხდება, 7 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 35 ქულით მესამე ადგილზე გადის და კვლავ ბრინჯაოს მედლებს ეუფლება.[78][79][80][81]

სსრ კავშირის თასი 1972რედაქტირება

1972 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 6 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1972 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 6 მატჩიდან „დინამო“ 2 შეხვედრაში იმარჯვებს, 3 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ერთ შეხვედრას თმობს და წინა წლის მსგავსად, ამჯერადაც მეოთხედფინალურ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[81][82][83]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1973რედაქტირება

1973 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 30 მატჩს თამაშობს და 4 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1973 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 13 შეხვედრაში იმარჯვებს, 10 შეხვედრაში მარცხდება, 7 შეხვედრას ფრედ ასრულებს[კომ. 4] და 31 ქულით მეხუთე ადგილზე გადის.[84][85][86][87][88][89][90][91]

სსრ კავშირის თასი 1973რედაქტირება

1973 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 4 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1973 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 4 მატჩიდან „დინამო“ ერთ შეხვედრაში იმარჯვებს, ორ შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ერთ შეხვედრას თმობს და ამჯერად, მერვედფინალურ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[92][87]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1974რედაქტირება

1974 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 30 მატჩს თამაშობს და 7 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1974 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 8 შეხვედრაში იმარჯვებს, 8 შეხვედრაში მარცხდება, 14 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 30 ქულით მეცხრე ადგილს იკავებს.[93][94][95]

სსრ კავშირის თასი 1974რედაქტირება

1974 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 8 მატჩს თამაშობს და 2 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1974 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 8 მატჩიდან „დინამო“ 4 შეხვედრაში იმარჯვებს, 2 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 2 შეხვედრას თმობს და ამჯერად, ნახევარფინალურ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[94][96]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1975რედაქტირება

1975 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 29 მატჩს თამაშობს და 6 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1975 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 11 შეხვედრაში იმარჯვებს, 10 შეხვედრაში მარცხდება, 9 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 31 ქულით მერვე ადგილს იკავებს.[97][98][99][100][101][102]

სსრ კავშირის თასი 1975რედაქტირება

1975 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 4 მატჩს თამაშობს და 2 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1975 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 4 მატჩიდან „დინამო“ ორ შეხვედრაში იმარჯვებს, ერთ შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ერთ შეხვედრას თმობს და წინა წლის მსგავსად, ამჯერადაც ნახევარფინალურ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[101][103]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (გაზაფხული)რედაქტირება

1976 წლის საგაზაფხულო ჩემპიონატზე მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 13 მატჩს თამაშობს და 3 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1976 წლის საგაზაფხულო ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 15 მატჩიდან „დინამო“ 7 შეხვედრაში იმარჯვებს, 4 შეხვედრაში მარცხდება, 4 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 18 ქულით მესამე ადგილს იკავებს და ბრინჯაოს მედლებს ეუფლება.[104][105][106][107]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (შემოდგომა)რედაქტირება

1976 წლის საშემოდგომო ჩემპიონატზე მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 12 მატჩს თამაშობს და ერთი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1976 წლის საშემოდგომო ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 15 მატჩიდან „დინამო“ 6 შეხვედრაში იმარჯვებს, 4 შეხვედრაში მარცხდება, 5 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 17 ქულით მესამე ადგილს იკავებს და კვლავ ბრინჯაოს მედლებს ეუფლება.[108][109][110]

სსრ კავშირის თასი 1976რედაქტირება

1976 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 5 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1976 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 5 მატჩიდან „დინამო“ ხუთივე შეხვედრაში იმარჯვებს (მათ შორის ფრედ დასრულებულ პირველ მეთექვმეტედფინალურ შეხვედრაში მატჩისშემდგომი თერთმეტმეტრიანების სერიაში) და პირველად კლუბის არსებობის ისტორიაში საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასის — ანუ, როგორც მას სპორტულ მედიაში ხშირად უწოდებენ — „ბროლის თასის“ მფლობელი ხდება.[106][111]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1977რედაქტირება

1977 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 30 მატჩს თამაშობს და 3 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1977 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 13 შეხვედრაში იმარჯვებს, 4 შეხვედრაში მარცხდება, 13 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 39 ქულით მეორე ადგილს იკავებს და ვერცხლის მედლებს ეუფლება.[112][113][114][115] აღსანიშნავია, რომ ბოლოს „დინამო“ საკავშირო ჩემპიონატის ვერცხლის მედლებს ავთანდილ ღოღობერიძის კაპიტნობის პერიოდში — 1953 წელს დაეუფლა.

სსრ კავშირის თასი 1977რედაქტირება

1977 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების მხოლოდ ერთ მატჩს თამაშობს. ყველასათვის მოულოდნელად, საკავშირო თასის მოქმედი მფლობელის რანგში — „დინამო“ პირველივე მეთექვსმეტედფინალურ შეხვედრას თმობს და შესაბამისად, ამ ეტაპზევე ასრულებს გათამაშებას.[112][116]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1978რედაქტირება

1978 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 30 მატჩს თამაშობს და ორი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1978 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან „დინამო“ 17 შეხვედრაში იმარჯვებს, 5 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 42 ქულით პირველ ადგილს იკავებს და ქვეყნის ჩემპიონის ოქროს მედლებს ეუფლება.[117][118][119][120]

სსრ კავშირის თასი 1978რედაქტირება

1978 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 6 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1978 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 6 მატჩიდან „დინამო“ 3 შეხვედრაში იმარჯვებს, 2 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ერთ შეხვედრას თმობს და ამჯერად, მეოთხედფინალურ ეტაპზე ასრულებს გათამაშებას.[120][121]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1979რედაქტირება

1979 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 34 მატჩს თამაშობს და 7 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1979 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „დინამო“ 19 შეხვედრაში იმარჯვებს, 3 შეხვედრაში მარცხდება, 12 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 46 ქულით მეოთხე ადგილს იკავებს.[122][123][124][125]

სსრ კავშირის თასი 1979რედაქტირება

1979 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 8 მატჩს თამაშობს და ერთი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1979 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 8 მატჩიდან „დინამო“ ხუთივე შეხვედრაში იმარჯვებს (მათ შორის ფრედ დასრულებულ ფინალურ შეხვედრაში მატჩისშემდგომი თერთმეტმეტრიანების სერიაში) და კლუბის არსებობის ისტორიაში მეორედ ეუფლება სსრ კავშირის „ბროლის თასს“.[125][126]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1980რედაქტირება

1980 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 10 მატჩს თამაშობს და ერთი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1980 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „დინამო“ 16 შეხვედრაში იმარჯვებს, 11 შეხვედრაში მარცხდება, 7 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 39 ქულით მეოთხე ადგილს იკავებს. [127][128][129] ეს იყო მანუჩარ მაჩაიძის ბოლო სეზონი დინამოელთა რიგებში.

სსრ კავშირის თასი 1980რედაქტირება

1980 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 7 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1980 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 9 მატჩიდან „დინამო“ 8 შეხვედრაში იმარჯვებს და მხოლოდ ფინალში თმობს გადამწყვეტ შეხვედრას დონეცკის „შახტიორთან“.[130]

საჩემპიონატო გოლებირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 297 შეხვედრაში 42 გოლი გაიტანა. პირველად მეტოქის კარი მან თბილისში, 1969 წლის 26 აგვისტოს დონის როსტოვი „სკა“-ს წინააღმდეგ გამართულ შეხვედრაში, პირველი ტაიმის 33-ე წუთზე აიღო. აღნიშნული შეხვედრა თბილისელებმა ანგარიშით — 2–1 მოიგეს. რაც შეეხება დინამოელთა რიგებში მის მიერ გატანილ ბოლო, 42-ე გოლს — იგი მან 1980 წლის 12 აპრილს, კრასნოდარში, ადგილობრივი „ყუბანის“ წინააღმდეგ გამართულ საკავშირო პირველობის მესამე ტურის კალენდარულ მატჩში — შეხვედრის მე-15 წუთზე შეაგდო. ეს შეხვედრა ფრედ — 2–2 დამთავრდა.

სათასო გოლებირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საკავშირო თასის გათამაშების 56 შეხვედრაში 5 გოლი გაიტანა.

ტაშკენტის „ფახთაქორი“რედაქტირება

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1980რედაქტირება

1980 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ტაშკენტის „ფახთაქორის“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 13 მატჩს თამაშობს და ერთი გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1980 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „ფახთაქორი“ 9 შეხვედრაში იმარჯვებს, 17 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 26 ქულით მე-16 ადგილს იკავებს.[131] მანუჩარ მაჩაიძემ ტაშკენტის „ფახთაქორის“ შემადგენლობაში ჩატარებულ საკავშირო პირველობის 13 შეხვედრაში ერთი გოლი გაიტანა.

მოსკოვის „სპარტაკი“რედაქტირება

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1981რედაქტირება

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის ორ მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „სპარტაკი“ 19 შეხვედრაში იმარჯვებს, 7 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 46 ქულით მეორე ადგილს იკავებს.[132]

სსრ კავშირის თასი 1981რედაქტირება

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების ერთ მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 4 მატჩიდან „სპარტაკი“ 3 შეხვედრაში იმარჯვებს (მათ შორის ფრედ დასრულებულ ნახევარფინალურ შეხვედრაში მატჩისშემდგომი თერთმეტმეტრიანების სერიაში) და მხოლოდ ფინალში თმობს გადამწყვეტ შეხვედრას „სკა“ დონის როსტოვთან.[133]

ქუთაისის „ტორპედო“რედაქტირება

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1981 (პირველი ლიგა)რედაქტირება

1981 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის პირველი ლიგის 30 მატჩს თამაშობს და 6 გოლი გააქვს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1981 წლის პირველი ლიგის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 46 მატჩიდან „ტორპედო“ 26 შეხვედრაში იმარჯვებს, 16 შეხვედრაში მარცხდება, 4 შეხვედრას ფრედ ასრულებს, 56 ქულით მეორე ადგილს იკავებს და უმაღლეს ლიგაში ინაცვლებს,[134] სადაც კლუბმა ბოლოს 1970 წელს იასპარეზა. მანუჩარ მაჩაიძემ ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის პირველი ლიგის 30 შეხვედრაში 6 გოლი გაიტანა.

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1982რედაქტირება

1982 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის უმაღლესი ლიგის 15 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1982 წლის უმაღლესი ლიგის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 34 მატჩიდან „ტორპედო“ 10 შეხვედრაში იმარჯვებს, 14 შეხვედრაში მარცხდება, 10 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 30 ქულით მე-13 ადგილს იკავებს.[135]

სსრ კავშირის თასი 1982რედაქტირება

1982 წელს მანუჩარ მაჩაიძე ქუთაისის „ტორპედოს“ შემადგენლობაში საკავშირო თასის გათამაშების 3 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1982 წლის თასის გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული 3 მატჩიდან „ტორპედო“ ერთ შეხვედრას ფრედ ასრულებს, ორ შეხვედრას თმობს და ჯგუფურ ეტაპზევე ასრულებს გათამაშებას.[136]

საკლუბო სტატისტიკარედაქტირება

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (გაზაფხული)
სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (შემოდგომა)
კლუბი სეზონი ჩემპიონატი თასი ევროთასები სულ [137]
მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი
„დინამო“ თბილისი 1968 4 0 4 0
1969 6 1 6 1
1970 18 0 5 0 23 0
1971 30 5 2 0 32 5
1972 21 2 6 0 2 [138] 0 28 2
1973 30 4 4 0 6 [139] 1 40 5
1974 30 7 8 2 37 9
1975 29 6 4 2 33 8
1976 13 3 5 0 18 3
1976 12 1 4 [140] 1 16 2
1977 30 3 1 0 6 0 37 3
1978 30 2 6 0 4 0 40 2
1979 34 7 8 1 4 0 46 8
1980 10 1 7 0 17 1
სულ 297 42 56 5 26 2 379 49
„ფახთაქორი“ ტაშკენტი 1980 13 1 13 1
სულ 13 1 13 1
„სპარტაკი“ მოსკოვი 1981 2 0 1 0 2 0 5 0
სულ 2 0 1 0 2 0 5 0
„ტორპედო“ ქუთაისი 1981 30 6 30 6
1982 15 0 3 0 18 0
სულ 45 6 3 0 48 6
კარიერა სულ 357 49 60 5 28 2 445 56

საერთაშორისო სარბიელზერედაქტირება

1970 წლიდან გუნდის სრულფასოვანი წევრი ხდება, ხოლო რამდენიმე წელში მისი ერთ-ერთი წამყვანი მოთამაშე.[141][142] გამოირჩეოდა სანიმუშო ფიზიკური მომზადებით, გამძლეობითა და ბურთის ფლობის მაღალი ოსტატობით. მაშინ, როდესაც აუცილებელი იყო თამაშის საკუთარ თავზე აღება, მის ინდივიდუალურ გარღვევებს და ღრმა სოლო რეიდებს აღტაცებაში მოყავდა მაყურებელი. ფლობდა უძლიერეს დარტყმას და ხშირად გაჰქონდა იშვიათი სილამაზის გოლები.[143]

გოლი „პარკ დე პრენსის“ გახსნაზერედაქტირება

ერთ-ერთი ასეთი გოლი მანუჩარმა 1972 წლის 26 მაისს პარიზის „პარკ დე პრენსის“ სტადიონის გახსნის მატჩში საბჭოთა კავშირის ოლიმპიური ნაკრების შემადგენლობაში ფრანგების წინააღმდეგ გაიტანა.[144][145] ამონარიდი ილია ბაბუნაშვილის გაზეთ „სარბიელში“ 1999 წლის 25 თებერვალს გამოქვეყნებული სტატიიდან[145] — „ორი წამი და მთავარი“:

 
„...1972 წლის გაზაფხულზე, პარიზში, განახლებულ „პარკ დე პრენსზე“ პირველი მატჩი საფრანგეთისა და საბჭოთა კავშირის ოლიმპიურ ნაკრებებს შორის გაიმართა. პირველი ტაიმის მიწურულს მაჩაიძემ საკუთარ საჯარიმოსთან მოინადირა ბურთი. იგი მოწინააღმდეგის კარისკენ დაიძრა, ცენტრს გადაცდა და დაახლოებით ოცდათხუთმეტი მეტრიდან „ცხრიანში გაჭედა“.“

ამონარიდი მინდია მოსაშვილის წიგნიდან[146] — „დიდი მანუჩარი“:

 
„...1972 წლის გაზაფხული. პარიზი. „პარკ დე პრენსის“ სტადიონი. ერთმანეთს ხვდებიან საბჭოთა კავშირისა და საფრანგეთის ოლიმპიური ნაკრების გუნდები.
თამაში მასპინძელთა უპირატესობით დაიწყო. ისინი დიდხანს ფლობდნენ ინიციატივას, მაგრამ ანგარიში არა და არ გაიხსნა.
პირველი ტაიმის მიწურულს მანუჩარმა თავიანთ საჯარიმო მოედანზე ფრანგების მორიგი შეტევა ჩაშალა და ბურთს დაეუფლა. მოედნის ცენტრისკენ გაჭრილმა ქართველმა ნახევარმცველმა ძალზე ლამაზად მოატყუა რამდენიმე მოთამაშე და როგორც კი ცენტრალურ რკალში შედგა ფეხი, მთელი ძალით დაარტყა კარში.
ეს უძლიერესი, „ყუმბარისებური“ დარტყმა განხორციელდა დაახლოებით ოცდათხუთმეტი მეტრიდან.
მასპინძელთა მეკარის თავგანწირული ნახტომი ამაო გამოდგა — ბურთი კარის მაღლა კუთხეში, „ცხრიანში“ გავიდა.
ამის შემდეგ ინიციატივა მთლიანად საბჭოთა ფეხბურთელების მხარეზე გადავიდა, რომლებიც თამაშის ბოლომდე უტევდნენ მეტოქეს და გაიმარჯვეს კიდეც — ანგარიშით 3:1.
„საბჭოთა გუნდის ნახევარმცველის მანუჩარ მაჩაიძის მიერ ასეთი შორი მანძილიდან გატანილი ბურთი — ფანტასტიკური გოლების რიცხვს განეკუთვნება“, — წერდა ერთი ცნობილი ფრანგი სპორტული მიმომხილველი.
თვით მანუჩარმა პარიზში გატანილი ამ გოლის შესახებ ერთხელ მითხრა:
— მართალია, ძალზე ძლიერად დავარტყი, მაგრამ ეს იმდენად შორი მანძილიდან მოხდა, რომ სანამ ბურთი კარისაკენ მიქროდა, მოვასწარი გაფიქრება, ისე კოხტად მომაჯდა ტერფზე, ისე გემრიელად დავარტყი, დიდი უსამართლობა იქნება, არ გავიდეს-მეთქი კარში.“

იაშინის გაცილებარედაქტირება

ამ შეხვედრამდე ზუსტად ერთი წლით ადრე, 1971 წლის 27 მაისს მოსკოვის, კიევისა და თბილისის დინამოელთა ნაკრების შემადგენლობაში სლავა მეტრეველთან და მურთაზ ხურცილავასთან ერთად მონაწილეობა მიიღო საბჭოთა კავშირის ყველა დროის საუკეთესო მეკარის, ლევ იაშინის გამოსათხოვარ მატჩში [147][148] მსოფლიო ნაკრების წინააღმდეგ, რომლის ღირსებას იცავდნენ ლადისლაო მაზურკევიჩი, ბობი ჩარლტონი, გერდ მიულერი, ჯაჩინტო ფაკეტი, დრაგან ჯაიჩი და სხვები. ამონარიდი მინდია მოსაშვილის წიგნიდან[149] — „დიდი მანუჩარი“:

 
„...1971 წელს მოსკოვში გაიმართა დიდი საერთაშორისო მატჩი საბჭოთა კავშირისა[კომ. 5] და მსოფლიოს ნაკრებ გუნდებს შორის, რომელიც სახელგანთქმული საბჭოთა ფეხბურთელის, ლეგენდარული მეკარის ლევ იაშინის საფეხბურთო სარბიელიდან გაცილებას მიეძღვნა.
მატჩში მონაწილეობდნენ ტყავის ბურთის მსოფლიო „ვარსკვლავები“: ინგლისელი ბობი ჩარლტონი, გერმანელები მიულერი და შულცი, იტალიელი ფაკეტი, იუგოსლაველი ჯაიჩი, პოლონელი ლიუბანსკი და სხვები.
მსოფლიოს ნაკრების კარს იცავდა ურუგვაელი მაზურკევიჩი.
შეუპოვარი თამაში დამთავრდა ფრედ.
მეორე ტაიმში საბჭოთა გუნდის შემადგენლობაში ითამაშა თბილისელმა ნახევარმცველმა მანუჩარ მაჩაიძემ, რომელმაც ამჯერად შორეული დარტყმებით გამოიჩინა თავი.
განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი იყო ორი ეპიზოდი:
ერთხელ, როცა მანუჩარმა ოცდახუთი მეტრიდან დაარტყა კარში, მეორედ, როცა ოცდაათი მეტრიდან განახორციელა საჯარიმო დარტყმა.
მატჩის დამთავრების შემდეგ მეკარე მაზურკევიჩმა განაცხადა:
— თუმცა მანუჩარ მაჩაიძის მიერ დარტყმული ორივე ბურთი მოვიგერიე, არასოდეს დამავიწყდება მათი ძალა და შესრულების მაღალი ოსტატობა.“

კარაველას თასირედაქტირება

 
მანუჩარ მაჩაიძისა და ლუის არაგონესის ორთაბრძოლა.[კომ. 6]

1973 წელს თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირის ე. წ. „კარაველას თასის“ — ტროფეო კოლომბინოს (ესპ. Trofeo Colombino de fútbol) [150][151] გამარჯვებული ხდება.

სამხრეთ ესპანეთის, კერძოდ, ანდალუსიის ზღვისპირა ქალაქი უელვა — თბილისის „დინამოსა“ და ესპანეთის, პორტუგალიისა და ინგლისის ჩემპიონებს, შესაბამისად — მადრიდის „ატლეტიკოს“, ლისაბონის „ბენფიკას“ და „დერბი ქაუნთის“ მასპინძლობს, რომელთაც ურთიერთშორის საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირის რიგით მეცხრე გათამაშების გამარჯვებული უნდა გამოავლინონ.[კომ. 7] ნახევარფინალში თბილისელები შესანიშნავ სპორტულ ფორმაში მყოფ მადრიდის „ატლეტიკოს“ უპირისპირდებიან. მრავალი მცდელობის მიუხედავად, გუნდები ძირითად დროში ბურთის გატანას ვერ ახერხებენ და მატჩიც უგოლო ფრით — 0–0 მთავრდება. ინიშნება თერთმეტრიანების სერია, სადაც თბილისელთა მეკარე დავით გოგია ორი პენალტის აღებას ახერხებს და „დინამოს“ ფინალისკენ უკაფავს გზას. მეორე ნახევარფინალში „ბენფიკა“ „დერბი ქაუნთის“ ამარცხებს და ფინალში ქართულ კლუბს უპირისპირდება. გადამწყვეტი მატჩი მეტად დაძაბულად, ხისტად და საკმაოდ უხეშად წარიმართა, რის გამოც შეხვედრის მსაჯს რამდენჯერმე მოუხდა ყვითელი და ერთი წითელი ბარათის გამოყენებაც. საბოლოოდ თბილისის დინამოელები ლისაბონის „ბენფიკას“ ანგარიშით 3–1 ამარცხებენ, „კარაველას თასს“ ეუფლებიან და კლუბის არსებობის ისტორიაში პირველად ხდებიან ასეთი წარმომადგენლობითი ე.წ. „ოთხთა ტურნირის“ გამარჯვებულები.[152][153][154] ამონარიდი თბილისის „დინამოს“ ოფიციალურ საიტზე 2013 წლის 19 აგვისტოს გამოქვეყნებული ამ გამარჯვებისადმი მიძღვნილი საიუბილეო მილოცვიდან [155] — „კარაველას თასი“:

 
„...დღეს 40 წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც „დინამომ“ ესპანეთში, ქალაქ უელვაში კოლუმბის „კარაველას თასი“ მოიგო. „დინამომდე“ ამ თასს მადრიდის „რეალი“, მადრიდის „ატლეტიკო“ და „სან-პაულუ“ ფლობდნენ. აღსანიშნავია, რომ ეს იყო პირველი საერთაშორისო ტიტული ჩვენი გუნდისთვის. „დინამომ“ ნახევარფინალში მადრიდის „ატლეტიკო“ დაამარცხა (ძირითადი დრო 0:0 დასრულდა. პენალტების სერიაში „დინამომ“ 4:2 აჯობა მეტოქეს). ფინალში კი თბილისელებმა ლისაბონის „ბენფიკას“ 3:1 მოუგეს. გოლები გუცაევმა (2) და ყიფიანმა გაიტანეს.

„დინამომ“ ფინალში შემდეგი შემადგენლობით იასპარეზა: გოგია, ძოძუაშვილი, კანთელაძე, ჭელიძე, ხინჩაგაშვილი, მ. მაჩაიძე (წერეთელი), ებრალიძე, ასათიანი, გუცაევი, ყიფიანი (მჭედლიშვილი), ლ. ნოდია

მწვრთნელი: ალექსანდრე კოტრიკაძე.“

ევროტურნირებზერედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძემ ევროპული საერთაშორისო საფეხბურთო ტურნირების ფარგლებში თბილისის „დინამოს“ ღირსება 26 შეხვედრაში დაიცვა, აქედან ოთხი — თასების მფლობელთა თასის, 18 — უეფა-ს თასის და ოთხიც — ევროპის ჩემპიონთა თასის გათამაშებაში. ამ შეხვედრებში მან ორჯერ მოახერხა მეტოქეთა კარის აღება.[156] აღსანიშნავია, რომ ევროპული ოფიციალური სათასო ტურნირების ოცდაექვსივე მატჩი მან შეუცვლელად ითამაშა, აქედან 18 შეხვედრა გუნდის კაპიტნის რანგში.

ამას გარდა, ორი მატჩი ითამაშა მოსკოვის „სპარტაკის“ შემადგენლობაში მადრიდის „რეალის“ [157] წინააღმდეგ — თბილისში [158] და მადრიდში [159] (უეფა-ს ევროპის ჩემპიონთა თასის მეოთხედფინალის მატჩები). [160][161]

1981 წლის ოქტომბერში საქართველოს სპორტულ ჟურნალისტთა ინიციატივით გამოიცა ცნობარი „გზა თასისაკენ“ (ავტორ-შემდგენლები: გ. აკოფოვი, დ. კაკაბაძე), სადაც სხვადასხვა საცნობარო თუ სტატისტიკურ მონაცემებთან ერთად, მიმოხილულია თბილისის „დინამოს“ მიერ — 1972 წლის 13 სექტემბერიდან 1981 წლის 13 მაისის ჩათვლით ევროტურნირებზე ჩატარებული 35 მატჩი. ქართულ, საბჭოთა თუ ევროპულ სპორტულ პერიოდიკაში ასახულ, „დინამოს“ ევროთასებზე მონაწილეობის თემატიკასთან დაკავშირებულ დოკუმენტურ მასალებთან ერთად, მნიშვნელოვანწილად სწორედ აღნიშნულ ცნობარში წარმოდგენილ ინფორმაციას ეყრდნობა ქვემოთ მოყვანილი მანუჩარ მაჩაიძის მონაწილეობით გამართული მატჩების მიმოხილვა.

უეფა-ს თასი 1972–73რედაქტირება

1972 წლის 13 სექტემბერი — დღე, რომელიც განსაკუთრებულ თარიღად დარჩება ქართული ფეხბურთის ისტორიაში. ამ დღეს თბილისის „დინამომ“ თავისი პირველი ოფიციალური საერთაშორისო შეხვედრა გამართა. 1971 წელს თბილისელები საკავშირო პირველობაზე მესამე საპრიზო ადგილს იკავებენ, ბრინჯაოს მედლებს ეუფლებიან და რეგლამენტის მიხედვით უეფა-ს თასის გათამაშების მონაწილენი ხდებიან. კენჭისყრამ თბილისელთა მომავალ მეტოქედ ჰოლანდიური საფეხბურთო კლუბი — ენსხედეს „ტვენტე“ გამოავლინა,[162] რომელმაც „დინამოს“ მსგავსად, მესამე ადგილი დაიკავა ჰოლანდიის ეროვნულ ჩემპიონატში ამსტერდამის „აიაქსისა“ და როტერდამის „ფეიენოორდის“ შემდეგ და ასევე მოიპოვა უეფა-ს თასის გათამაშებაში მონაწილეობის უფლება.

1/32 ფინალი, პირველი მატჩირედაქტირება

13 სექტემბერი, 1972
დინამო (თბილისი) 3–2 ტვენტე (ენსხედე) „ლოკომოტივის“ სტადიონი, თბილისი
მაყურებელი: 35 000
მსაჯი: ე. პაპავასილიუ
გივი ნოდია   23'   53'
დავით ყიფიანი   75'
ანგარიში იან იორინგი   5'   77'
 
 
 
 
 
 
 
დინამო
 
 
 
 
 
 
 
 
ტვენტე
დინამო:
მეკ 1   დავით გოგია
მცვ 2   რევაზ ძოძუაშვილი
მცვ 3   ვახტანგ ჭელიძე
მცვ 4   მურთაზ ხურცილავა (კ.)
მცვ 5   შოთა ხინჩაგაშვილი
ნახ 6   გურამ პეტრიაშვილი
ნახ 7   მანუჩარ მაჩაიძე
ნახ 8   კახი ასათიანი
თავ 9   ვლადიმერ გუცაევი   63'
თავ 10   გივი ნოდია
თავ 11   დავით ყიფიანი
შეცვლები:
თავ 15   ლევან ნოდია   63'
მწვრთნელი:
  გავრილ კაჩალინი
ტვენტე:
მეკ 7   პიტ სხრაივერსი
მცვ 2   კეეს ვან ირსელი
მცვ 20   ეპი დროსტი (კ.)
მცვ 1   ვილემ დე ვრისი
მცვ 8   კალე ორანენი
ნახ 14   ედი ახტერბერგი
ნახ 7   კიკ ვან დერ ვალი
ნახ 16   ვილი ვან დე კერკჰოფი   46'
თავ 11   რენე ვან დე კერკჰოფი
თავ 9   იან იორინგი
თავ 10   თეო პალპლაცი   70'
შეცვლები:
ნახ 18   რენე ნოტენი   46'
მცვ 5   ბენო ჰუვე   70'
მწვრთნელი:
  ანტუან კონი

დინამოელები არ იცნობდნენ ჰოლანდიის ამ პატარა ქალაქის ფეხბურთელებს და ცხადია, მათთვის უცნობი იყო მეტოქის ძლიერი და სუსტი მხარეები. ეს გარემოება აძნელებდა თამაშისთვის კონკრეტული გეგმის შემუშავებას. ასე რომ, ამოცანა მხოლოდ ზოგადად განსაზღვრეს — რაც შეიძლება დიდი ანგარიშით მოეგოთ შინ, თანაც საკუთარ კარში ბურთი არ გაეშვათ. ისიც გასათვალისწინებელი იყო, რომ მეტოქის მინდორზე გატანილი ბურთი „ძვირად ფასობდა“.[163]

სინამდვილეში ყველაფერი სხვანაირად მოხდა. უკვე მე-5 წუთზე ჰოლანდიელებმა გამოიყენეს „დინამოს“ მცველთა შეცდომა და ანგარიში გახსნეს. მაგრამ სტუმრების წარმატება თითქოს ამით ამოიწურა. ტექნიკური მოთამაშეებისგან შემდგარი „ტვენტე“ დინჯად თამაშობდა და დინამოელებს აშკარად ჩამოუვარდებოდა სისწრაფესა და ფიზიკურ მომზადებაში. სწორედ ეს ფაქტორები გამოდგა გადამწყვეტი — პირველი ტაიმის დანარჩენი მონაკვეთი და მთელი მეორე ტაიმი ჩატარდა თბილისელთა უპირატესობით, რომლებმაც სამი ბურთის გატანა შეძლეს, თანაც რამდენიმე ხელსაყრელი მომენტი ვერ გამოიყენეს. ყველაფერი რიგზე იქნებოდა თბილისელებს საქმე მოთავებულად რომ არ ჩაეთვალათ, მაგრამ მათ ნაადრევად შეანელეს აქტივობა და ჰოლანდიელებს კიდევ ერთი გოლის გატანის საშუალება მისცეს. ამან მნიშვნელოვნად გაართულა სიტუაცია განმეორებითი მატჩის წინ.

წინასწარ რომ გვცოდნოდა ამ გუნდის ავ-კარგი, — თქვა მატჩის შემდეგ დინამოელთა უფროსმა მწვრთნელმა გავრილ კაჩალინმა — თამაშს სულ სხვაგვარად ავაგებდით. „ტვენტესთან“ თამაშმა ნათლად დაგვანახა ჩვენი გუნდის ზოგიერთი სისუსტე, რომელთა აღმოფხვრას განმეორებით შეხვედრაში შევეცდებით.[164]

ამ ისტორიული მატჩის შესახებ საყურადღებოა ამონარიდი ჟურნალისტ ა. მხეიძის გაზეთ „ლელოში“ 1972 წლის 14 სექტემბერს გამოქვეყნებული სტატიიდან[165] — „უეფა-ს თასზე“.

 
„...უეფა-ს თასის გათამაშება ერთ-ერთი ავტორიტეტული ტურნირია და ამდენად, თბილისის „დინამოს“ დებიუტი ოფიციალურ საერთაშორისო შეჯიბრებაში ფეხბურთის მოყვარულთა უზომო ინტერესს იწვევდა.
დინამოელები მინდორზე საბრძოლო შემადგენლობით გამოვიდნენ და მაყურებელი სამართლიანად მოითხოვდა მათგან უმაღლესი კლასის თამაშს. გულახდილად უნდა ვაღიაროთ, რომ გამარჯვების მიუხედავად, თბილისელთა თამაშმა მაყურებელი ვერ აღაფრთოვანა.
თავი დავანებოთ იმას, რომ დინამოელებმა ვერ გამოიყენეს მეტოქის კარის აღების რამდენიმე კარგი შანსი. შეიძლებოდა დავკმაყოფილებულიყავით ჰოლანდიელთა კარში გატანილი სამი გოლით, მაგრამ შეშფოთებას იწვევს დაცვის სუსტი, მოუქნელი თამაში. მეტოქეთა მიერ გატანილი ორი ბურთი მთლიანად მცველთა ნამუსზეა. მეკარის შესანიშნავ თამაშს უნდა ვუმადლოდეთ, რომ ჩვენს კარში მეტი ბურთი არ აღმოჩნდა.
ასევე უნიათოდ გამოიყურებოდა ნახევარდაცვაც. თავდასხმაში საუკეთესო იყო გ. ნოდია. საქმე მარტო ის როდი გახლავთ, რომ მან ორი ბურთი გაიტანა. აღსანიშნავია ის დაუღალავი მონდომებული თამაში, რითაც ნოდია მუდამ გამოირჩევა. ამ მატჩში მან დრიბლინგის მაღალი ოსტატობაც გამოავლინა.
დინამოელთა თამაშში არ იგრძნობოდა მათთვის ჩვეული მაღალი ტემპი, სწორედ ეს დუნე თამაში გახლდათ, ჩვენი აზრით, მათი ერთ-ერთი ტაქტიკური შეცდომა, რამაც მნიშვნელოვანწილად განაპირობა მატჩის შედეგი.
ბურთები კი ასე გავიდა: მე-4 წუთზე სტუმრებმა კუთხური ჩამოაწოდეს და იორინგმა თავური დარტყმით ანგარიში გახსნა. 22-ე წუთზე გ. ნოდიამ კარგად შეარჩია ადგილი და ანგარიში გაქვითა. 52-ე წუთზე იმავე ნოდიამ ბრწყინვალე დარტყმით მეორე გოლი გაიტანა. 75-ე წუთზე ლ. ნოდიამ კარის გასწვრივ ჩააწოდა ბურთი და ყიფიანმა მესამედ აიღო ჰოლანდიელთა კარი. 2 წუთის შემდეგ კი სტუმრებმა ისარგებლეს დინამოელთა მცველების შეუთანხმებელი მოქმედებით და ანგარიშში სხვაობა შეამცირეს.“

საერთაშორისო მატჩებირედაქტირება

საერთაშორისო გოლებირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძემ თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში საერთაშორისო შეხვედრების ფარგლებში ჩატარებულ 80 შეხვედრაში 14 გოლი გაიტანა.[166][167][168][169][170][171]

ამხანაგური მატჩებირედაქტირება

გუნდის კაპიტანირედაქტირება

 
„ხელხვავიანი კაპიტანი“ საბჭოთა კავშირის თასით. 11 აგვისტო, 1979.

„დინამოს“ „ოქროს ხანა“რედაქტირება

1976 წლიდან გუნდის კაპიტანია. მისი კაპიტნობის პერიოდში გუნდი ყველაზე შედეგიან და სანახაობრივ ფეხბურთს სთავაზობდა ერთგულ გულშემატკივარს. მის დროს ამარცხებდა „დინამო“ ისეთ გუნდებს, როგორებიც იყვნენ მილანის „ინტერი“,[172][173] „ნაპოლი“,[174][175] „ლივერპული“[176][177]. ამ პერიოდში სტადიონზე მოხვედრა და „დინამოს“ მატჩებზე დასწრება მოვლენად ითვლებოდა. მისი კაპიტნობის პერიოდს „დინამოს“ „ოქროს ხანას“ უწოდებენ, როდესაც გუნდი ტოლს არ უდებდა არცერთ სახელოვან მეტოქეს საკავშირო თუ საერთაშორისო სარბიელზე.[178] მისთვის არ არსებობდა დაუმარცხებელი გუნდი თუ გადაულახავი სიმაღლე. სწორედ ამ წლებში მოიპოვეს თბილისელებმა საკავშირო პირველობის ბრინჯაოც, ვერცხლიც, ოქროც, ორი საკავშირო თასიც და რაც მთავარია საყოველთაო აღიარება იმ საფეხბურთო სპექტაკლებისთვის, რომლის გულისთვისაც გულშემატკივრები ღამეებს ათენებდნენ ბილეთების საშოვნელად, რაც თანამედროვე ქართული ფეხბურთის რეალობიდან გამომდინარე არათუ დაუჯერებლად და წარმოუდგენლად გვეჩვენება, არამედ ირონიული უნდობლობის განცდას ბადებს ასეთი „ზღვარგადასული ფანტაზიისა“ და მაშინდელი სპორტული პრესის ფურცლებზე დაფიქსირებული სინამდვილის „ზღაპრული წარმოსახვის“ გამო. ამონარიდი ვიტალი ჯაფარიძის გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკაში“ 2014 წლის 26 აპრილს გამოქვეყნებული სტატიიდან[179] — „ფეხბურთის რაინდი“:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძის თამაშის პერიოდი თბილისის „დინამოსთვის“ მართლაც „ოქროს ხანა“ იყო. საკავშირო პირველობებზე მოპოვებულ ვერცხლისა და ბრინჯაოს მედლებს თავი რომ დავანებოთ, 1976–79 წლებში გუნდმა ჩემპიონობა და ორჯერ თასი მოიგო. იმ პერიოდის „დინამო“ დიდოსტატურ თამაშთან ერთად სტაბილური ასპარეზობითაც გამოირჩეოდა და ამაში ლომის წილი მანუჩარ მაჩაიძეს მიუძღვის. გუნდის სახელოვან კაპიტნებს შორის ბატონი მანუჩარი ერთადერთია, რომელმაც საკავშირო თასის ფინალების დასრულების შემდეგ საპატიო პრიზი ჩაიბარა. სამწუხაროდ, ამგვარი პატივი წილად არ ხვდათ შოთა შავგულიძეს, ბორის პაიჭაძეს, ავთანდილ ღოღობერიძეს, შოთა იამანიძეს, სლავა მეტრეველს, მურთაზ ხურცილავას და ალექსანდრე ჩივაძეს.“

იმ გუნდის ღირსეული კაპიტნობა, რომლის შემადგენლობის ორი მესამედი თავისუფლად დაამშვენებდა მსოფლიოს ნებისმიერ საფეხბურთო „გრანდს“,[180][181] მხოლოდ კლუბის ხელმძღვანელობისა თუ „ზემდგომი ინსტანციებიდან“, ანუ, როგორც მაშინ იტყოდნენ — „ზემოდან“ წამოსული დირექტივების საფუძველზე მიღებული გადაწყვეტილებით, ვერაფრით მოხერხდებოდა. ფეხბურთში და მით უფრო ქართულ ფეხბურთში — ღირსეულ კაპიტნობას თანაგუნდელთა მხრიდან უპირობო აღიარების, ნდობისა და კეთილგანწყობის გარდა, განსაკუთრებული და ნამდვილი ავტორიტეტი სჭირდება, რომლის მოპოვებაც მხოლოდ მაღალი საფეხბურთო კლასით შეუძლებელია. აქ ფეხბურთელმა „პიროვნული კლასი“ უნდა აჩვენოს თანაგუნდელებს, რაც პირველ რიგში, გუნდისადმი და შესაბამისად, გუნდის თითოეული წევრისადმი სამართლიან, კეთილშობილურ და სამაგალითო დამოკიდებულებას გულისხმობს. მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტულ გამბედაობასთან ერთად, საკმარისზე მეტი უნარი, პიროვნული ხასიათი და ნებისყოფა აღმოაჩნდა, რათა ღირსეულად გაძღოლოდა თანაგუნდელებს და მათთან ერთად ქართული ფეხბურთის ისტორიის ერთი საუკეთესო ფურცელი ჩაეწერა ქართული სპორტის მატიანეში. ამონარიდი მანუჩარ მაჩაიძის ჟურნალისტ ია ვეკუასთვის მიცემული ინტერვიუდან, გაზეთ „ახალ 7 დღეში“ 2001 წლის 27 აპრილს გამოქვეყნებული სტატიიდან[182] — „როგორ ეშვებოდა „დინამო“ ფსკერისკენ „დიდ კაპიტანთან“ ერთად“:

 
„— ბ-ნო მანუჩარ, თქვენ წლების განმავლობაში თბილისის „დინამოს“ უცვლელი კაპიტანი იყავით. გულშემატკივარმა სიყვარულის ნიშნად „დიდი კაპიტანი“ შეგარქვათ. რა თვისებებით უნდა გამოირჩეოდეს გუნდის კაპიტანი?
— გუნდის კაპიტანს უდიდესი ფუნქცია აკისრია. იგი მინდორზე, ფაქტიურად, მოთამაშე მწვრთნელის როლს ასრულებს. თუ კაპიტანი არ გამოირჩევა ორგანიზატორული ნიჭით, არ აქვს ავტორიტეტი მოთამაშეებს შორის, გუნდი წარმატებებს ვერ მიაღწევს. ამავე დროს კაპიტანი უნდა გამოირჩეოდეს დისციპლინით და დანარჩენი ფეხბურთელებისთვის მაგალითის მიმცემი უნდა იყოს.“

მისი საფეხბურთო ტალანტი შეუმჩნეველი არ დარჩენიათ სახელგანთქმული უცხოური კლუბების მესვეურთ. თავის დროზე, მას ოფიციალური კონტრაქტის გაფორმებას სთავაზობდნენ ესპანური საფეხბურთო კლუბები. აგრეთვე, მილანის „ინტერი“, ლისაბონის „ბენფიკა“, ლონდონის „არსენალი“, „მანჩესტერ სიტი“ და სხვ. „ლივერპულის“ ლეგენდარულ მთავარ მწვრთნელზე ბობ პეისლიზე[183] დინამოელთა მეშვიდე ნომერმა იმდენად კარგი შთაბეჭდილება დატოვა, რომ მერსისაიდული გრანდი თბილისელთა კაპიტნის სანაცვლოდ მზად იყო, იმხანად უდიდესი სატრანსფერო თანხა — 5 მილიონი გირვანქა სტერლინგი გადაეხადა. ამონარიდი ვიტალი ჯაფარიძის გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკაში“ 2014 წლის 26 აპრილს გამოქვეყნებული სტატიიდან[179] — „ფეხბურთის რაინდი“:

 
„...თავის დროზე, მას ოფიციალური კონტრაქტის გაფორმებას რამდენიმე ესპანური გუნდი, აგრეთვე მილანის „ინტერი“, ლისაბონის „ბენფიკა“, „მანჩესტერ სიტი“, „არსენალი“ სთხოვდა, „ლივერპულის“ ლეგენდარულ მთავარ მწვრთნელ ბობ პეისლიზე კი დინამოელთა მეშვიდე ნომერმა იმდენად კარგი შთაბეჭდილება დატოვა, რომ მერსისაიდული გრანდი თბილისელთა კაპიტნის სანაცვლოდ იმხანად უდიდესი სატრანსფერო თანხის, 5 მილიონი გირვანქის გადახდას იყო ყაბულს. არადა, ბატონ მანუჩარს ხელფასი 200 მანეთი ჰქონდა... სამაგიერო კომპენსაცია კი გულშემატკივართა საყოველთაო სიყვარული და პატივისცემა გახლდათ.“

საყურადღებოა „ნაპოლისთან“ გამართული მატჩის მაგალითზე მანუჩარ მაჩაიძისეული შეფასება, თუ როგორი სულისკვეთებით თამაშობდა „დინამო“ ევროპული ფეხბურთის გრანდებთან. ამონარიდი 2018 წლის 7 ნოემბერს გაზეთ „ლელოს“ ოფიციალურ საიტზე გამოქვეყნებული სტატიიდან[184] — „იყო დრო „დინამო“ „ნაპოლის“ 2:0-ს უგებდა...“:

 
„...ნეაპოლური გუნდი მაშინ ძალიან ძლიერი გუნდი იყო. უკვე დაწყებული გახლდათ იტალიური კლუბის აღმავლობა. სულ მალე ისინი იყიდიან დიეგო მარადონას და ისიც დაუვიწყარ ფურცლებს ჩაწერს გუნდის ისტორიაში. იტალიის ნაკრების მოთამაშეები იყვნენ ამ გუნდში, მოკლედ, რთული თამაშის მოლოდინი გვქონდა და საბოლოოდ ასეც გამოვიდა, თუმცა თამამად შემიძლია ვთქვა, რომ მოწინააღმდეგეს თბილისში აშკარად ვაჯობეთ. ამ შეხვედრაში „ნაპოლის“ ერთ-ერთი ლიდერი, რობერტო ფილიპი მიჭერდა. ძალიან კარგი ფეხბურთელი იყო, მაგრამ თუ ტრაბახში არ ჩამომართმევთ, გეტყვით, რომ კარგი დღე ნამდვილად არ ვაყარე მას. ერთ-ერთ ეპიზოდში კი მართლაც კარგი დარტყმა გამომივიდა და ძელს გავარტყი ბურთი. რომ ვთქვა, განსაკუთრებულად ვემზადებოდით მეთქი ამ თამაშისათვის, არ ვიქნები მართალი. უბრალოდ, ჩვენი ფეხბურთი ვითამაშეთ. მეტოქეს ძირითადად ორი რამით ვაჯობეთ — ინდივიდუალური თამაშით და სისწრაფეებით. ძალიან მაგრად ვითამაშეთ თბილისში.“

ორი რეკორდი და სხვა მიღწევებირედაქტირება

ყველაზე ხელხვავიანი კაპიტანირედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძის კაპიტნობის პერიოდში თბილისის „დინამომ“ ყველაფერი მოიგო, რისი მოგებაც შეიძლებოდა საკავშირო მასშტაბით.[185][186] ამ მხრივ იგი ერთადერთი ფეხბურთელია ქართული სპორტის ისტორიაში, ვისი თავკაცობითა და წინამძღოლობით მიღწეული წარმატებათა ასეთი სერია — არც მანამდე და არც მას შემდეგ — თბილისის „დინამოს“ და შესაბამისად ქართულ ფეხბურთს არ ჰქონია. მეტი თვალსაჩინოებისთვის, საკმარისი იქნებოდა მხოლოდ იმ ფაქტის აღნიშვნა, რომ საკავშირო და საერთაშორისო ასპარეზზე — 1936–1989 წლებში, თბილისის „დინამოს“ სულ ხუთი ტიტული აქვს მოგებული და აქედან სამი — მისი კაპიტნობის დროს. ამონარიდი მინდია მოსაშვილის წიგნიდან[185] — „დიდი მანუჩარი“:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძეს ერთი მეტად ყურადსაღები რეკორდი აქვს დამყარებული ქართული ფეხბურთის ისტორიაში. იგი ყველაზე ხელხვავიანი თავკაცი აღმოჩნდა თბილისის „დინამოს“ ყველა დროის კაპიტნებს შორის. ამას ქვემოთ მოყვანილი მონაცემებიც ადასტურებს:“

შოთა შავგულიძის თავკაცობით თბილისის „დინამო“ იყო:

ბორის პაიჭაძის თავკაცობით:

ავთანდილ ღოღობერიძის თავკაცობით:

შოთა იამანიძის თავკაცობით:

  • ერთხელ პირველ ადგილზე: 1964
  • ორჯერ მესამე ადგილზე: 1962, 1967

მანუჩარ მაჩაიძის თავკაცობით:

ალექსანდრე ჩივაძის თავკაცობით:

მანუჩარ მაჩაიძის შეფასებიდან[192] მის „ხელხვავიან კაპიტნობასთან“ დაკავშირებით:

 
„...წარმატებები, რასაც ჟურნალისტები და გულშემატკივრები „ხელხვავიანობას“ უწოდებენ, რასაკვირველია, მხოლოდ ჩემი დამსახურება არ გახლავთ. უბრალოდ, როგორც გუნდის კაპიტანს გამიმართლა, რაც იმით გამოიხატება, რომ საკუთარი ხელწერის მქონე, ტექნიკურად და ტაქტიკურად ძლიერ ფეხბურთელებთან მომიწია თამაში. მხედველობაში მაქვს ის თაობა, რომელიც მძლავრ ნაკადებად მოვიდა „დინამოში“. მათ შორის უპირველესად დავასახელებ დავით გოგიას, ოთარ გაბელიას, თამაზ კოსტავას, შოთა ხინჩაგაშვილს, ალექსანდრე ჩივაძეს, ფირუზ კანთელაძეს, ვახტანგ ქორიძეს, ვიტალი დარასელიას, თენგიზ სულაქველიძეს, დავით ყიფიანს, ვლადიმერ გუცაევს, რამაზ შენგელიას, რევაზ ჩელებაძეს. ისინი, ყველანი შესანიშნავი ოსტატები არიან და თუ ჩემი კაპიტნობის პერიოდში ამდენი წარმატება მოიპოვა ჩვენმა გუნდმა, ეს მათი დამსახურებაა და არა ჩემი.“

გაცდენის გარეშერედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძეს ასევე ეკუთვნის კიდევ რამდენიმე არაოფიციალური რეკორდი კლუბის ისტორიაში. ერთ-ერთ ასეთ მიღწევას წარმოადგენს მის მიერ საკავშირო პირველობის, საკავშირო თასის გათამაშებისა და საერთაშორისო ოფიციალურ შეხვედრათა ფარგლებში ზედიზედ ჩატარებული 150 მატჩი გაცდენის გარეშე. ამონარიდი მინდია მოსაშვილის წიგნიდან[193] — „დიდი მანუჩარი“:

 
„...და კიდევ ერთი ყურადსაღები რეკორდი მანუჩარ მაჩაიძისა:
ქართველ დინამოელთა კაპიტანმა 150 მატჩი (სსრკ პირველობაზე, სსრკ თასზე, ოფიციალურ საერთაშორისო შეხვედრებში) ჩაატარა უტრამვოდ, გაცდენის გარეშე.
მერე, თამაშიც არის და თამაშიც:
მანუჩარი მთელ თავის სულსა და გულს აქსოვს ყოველ მატჩში... სადაც იმდენ ენერგიას ხარჯავს, რასაც, ალბათ, სამი, ოთხი და კიდევ მეტი საკმაოდ ენერგიული მოთამაშე ერთად აღებული — ერთი რომ „დაიქოქება“ თამაშის დასაწყისში, მერე აღარ განელდება, აღარ გაჩერდება ხოლმე გუნდის ეს სასწაულებრივი მოტორი მსაჯის საფინალო სასტვენამდე!
და თუ გავითვალისწინებთ, რად უჯდება ერთი თამაში მანუჩარ მაჩაიძეს, დამეთანხმებით:
მართლაც, ფენომენალური მიღწევაა, ითამაშო უტრამვოდ, გაცდენის გარეშე, მანუჩარისებურად — 150 მატჩი!“

თბილისის „დინამოს“ შემდეგრედაქტირება

 
დინამოელთა კაპიტანი მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით. ფინალური მატჩის შემდეგ, 3 სექტემბერი, 1976.[კომ. 8][5]

1980 წელს გუნდის ხელმძღვანელობასთან უთანხმოების გამო მას და მის უმცროს ძმას — გოჩა მაჩაიძეს „დინამოს“ დატოვება მოუწიათ. თბილისის „დინამოდან“ წასვლის შემდეგ თამაშობდა ტაშკენტის „ფახთაქორში“[194] (ცამეტი მატჩი, ერთი გოლი), შემდეგ მოსკოვის „სპარტაკში“. ერთი წლის შემდეგ კი ქუთაისის „ტორპედოს“ უმაღლესი ლიგის საგზურის მოპოვებაში დაეხმარა (48 თამაში, ექვსი გოლი). ამონარიდი მანუჩარ მაჩაიძის ჟურნალისტ ია ვეკუასთვის მიცემული ინტერვიუდან, გაზეთ „ახალ 7 დღეში“ 2001 წლის 27 აპრილს გამოქვეყნებული სტატიიდან[182] — „როგორ ეშვებოდა „დინამო“ ფსკერისკენ „დიდ კაპიტანთან“ ერთად“:

 
„— მიუხედავად იმისა, რომ თბილისის "დინამოში" წარმატებულად ასპარეზობდით, თქვენი კარიერის ყველაზე მნიშვნელოვან პერიოდში მაინც დატოვეთ ეს კლუბი...
— თბილისის „დინამოდან" 1980 წელს გადავედი ტაშკენტის „ფახთაქორში“. ამ კლუბში მხოლოდ ნახევარი სეზონი გავატარე და თამაში მოსკოვის „სპარტაკში“ განვაგრძე. ორი თვის შემდეგ „სპარტაკიც“ დავტოვე და ქუთაისის „ტორპედოში“ გადავედი.“

მანუჩარ მაჩაიძემ საკავშირო ჩემპიონატების, საკავშირო თასის გათამაშებების და საერთაშორისო ტურნირების ფარგლებში 431 [195] მატჩი ჩაატარა (გაიტანა 62 გოლი).

თავისი სპორტული კარიერის მანძილზე მან მოიპოვა: საკავშირო ჩემპიონატების ერთი ოქროს (1978),[196][197] ერთი ვერცხლის (1977),[198][199] ოთხი ბრინჯაოს მედალი (1971, 1972, 1976 გ., 1976 შ.), სსრ კავშირის თასი (1976,[200][201][202] 1979),[203][204] სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის ვერცხლის მედალი (1979).[205][206] 1984–1985 წლებში იყო თბილისის „ლოკომოტივის“ მთავარი მწვრთნელი.

სანაკრებო კარიერარედაქტირება

1971–1975 წლებში იყო სსრ კავშირის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრების წევრი,[207] რომლის შემადგენლობაში ოთხი მატჩი ითამაშა — ავსტრიის, საფრანგეთის,[208] იუგოსლავიის და ისლანდიის ოლიმპიურ ნაკრებთა წინააღმდეგ.

 
მანუჩარ მაჩაიძე ამერიკო გალიეგოს წინააღმდეგ[კომ. 9]

ასევე, ოთხი მატჩი ითამაშა საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაშიც — იუგოსლავიის, არგენტინის, ბრაზილიის და უნგრეთის წინააღმდეგ.[209]

მათგან პირველ, იუგოსლავიასაბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგურ მატჩს უმასპინძლა ქალაქმა ზენიცამ. იგი, 1974 წლის 17 აპრილს გაიმართა „ბილინო პოლეზე“.[210] მაჩაიძემ შეხვედრის 68-ე წუთზე დავით ყიფიანი შეცვალა. შეხვედრა საბჭოთა კავშირის გამარჯვებით, ანგარიშით 1–0 დასრულდა. ბურთი დავით ყიფიანმა შეაგდო. მაჩაიძისა და ყიფიანის გარდა, თბილისის დინამოელთაგან საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში მონაწილეობას იღებდა რევაზ ძოძუაშვილიც.[211]

მეორე, არგენტინა – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრის მასპინძელი იყო ქალაქი ბუენოს-აირესი, რომელიც 1976 წლის 28 ნოემბერს „ესტადიო მონუმენტალზე“ გაიმართა. თამაში უგოლო ფრით — 0–0 დასრულდა.[212] მაჩაიძის გარდა, საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში კიდევ ერთი თბილისის დინამოელიშოთა ხინჩაგაშვილიც მონაწილეობდა. არგენტინელთა რიგებში კი მომავალი 1978 წლის მსოფლიო ჩემპიონები: ხორხე ოლგინი, ალბერტო ტარანტინი, დანიელ კილერი, ამერიკო გალიეგო, რენე ორლანდო ჰაუსმანი, ოსვალდო არდილესი, ხოსე დანიელ ვალენსია, რიკარდო დანიელ ბერტონი და 1986 წლის მსოფლიო ჩემპიონი — რიკარდო ბოჩინი იყვნენ მინდორზე.[213][214]

მესამე, ბრაზილია – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრა რიო-დე-ჟანეიროში, 1976 წლის პირველ დეკემბერს სახელგანთქმულ მარაკანაზე შედგა და ბრაზილიელთა გამარჯვებით, ანგარიშით 2–0 დასრულდა.[215] ამ მატჩშიც, მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის დინამოელთაგან მონაწილეობდა შოთა ხინჩაგაშვილი. ბრაზილიელთა ნაკრებში სხვა მოთამაშეებთან ერთად, მოედანზე იყვნენ ლეგენდარული ფეხბურთელები — პაულო რობერტო ფალკაო, რობერტო დინამიტი, ზიკო და მექსიკის 1970 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ტრიუმფატორები — რობერტო რიველინო და გუნდის მაშინდელი კაპიტანი და ტურნირის დამაგვირგვინებელი, უკანასკნელი გოლის ავტორი კარლოს ალბერტო.[216]

მეოთხე, საბჭოთა კავშირი – უნგრეთისუეფა-ს 1980 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის შეხვედრას თბილისმა, 1979 წლის 19 მაისს უმასპინძლა დინამო არენაზე. თამაში ანგარიშით 2–2 დასრულდა. მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის დინამოელთაგან მატჩში მონაწილეობდნენ დავით ყიფიანი, რამაზ შენგელია, ვიტალი დარასელია და ვახტანგ ქორიძე.[217]

სანაკრებო მატჩებირედაქტირება

თარიღი შეხვედრის ადგილი მასპინძელი ანგ. სტუმარი შეჯიბრება წყარო
1 17.04.1974
ზენიცა
იუგოსლავია   0–1   სსრკ
ამხანაგური
[218][219]
2 21.11.1976
ბუენოს-აირესი
არგენტინა   0–0   სსრკ
ამხანაგური
[220]
3 01.12.1976
რიო-დე-ჟანეირო
ბრაზილია   2–0   სსრკ
ამხანაგური
[221]
4 19.05.1979
თბილისი
სსრკ   2–2   უნგრეთი
შესარჩევი
[222]

თამაშის სტილი და შეფასებებირედაქტირება

 
„მანო“ — „დინამოს“ „დიდი კაპიტანი“.

ქართული, საბჭოთა და ევროპული სპორტული პრესის არქივებში, აგრეთვე ინტერნეტსა თუ მსოფლიო სპორტულ მედიასივრცეში უხვად მოიპოვება მეტნაკლებად სრულფასოვანი ქრონიკალურ-დოკუმენტური მასალები, სადაც ასობით საგაზეთო სტატიისა თუ მრავალრიცხოვანი ინტერვიუების სახით წარმოდგენილია ავტორიტეტული სპორტული ჟურნალისტების, ფეხბურთის აღიარებული სპეციალისტების, სხვადასხვა თაობის გამოჩენილი ფეხბურთელების, ფეხბურთის მწვრთნელების და ფეხბურთის გულშემატკივრების მიერ დაფიქსირებული შეფასებათა, მოსაზრებათა, შეხედულებათა თუ დამოკიდებულებათა მრავალფეროვანი სპექტრი ქართული ფეხბურთის უპირველესი გუნდის, თბილისის „დინამოსა“ და მისი ერთ-ერთი ყველაზე უფრო სახელოვანი კაპიტნის, მანუჩარ მაჩაიძის შესახებ.[144][223][224][225][26][226]

ჩვენ სამხრეთელები ვართრედაქტირება

მანუჩარ მაჩაიძის სათამაშო სტილის[227] დახასიათებასთან დაკავშირებით გამოთქმულ მოსაზრებათა შორის, თითქმის ერთსულოვანია შეხედულება იმის შესახებ, რომ იგი მიეკუთვნება ე.წ. „სამხრეთული“ ტიპისა და მენტალიტეტის ფეხბურთელებს, რომელთა საფეხბურთო ხედვასა და სათამაშო ფილოსოფიაში წამყვანი ადგილი უკავია არა გარკვეული სატურნირო მდგომარეობიდან თუ კონკრეტული, ცალკეული საფეხბურთო მატჩების დღის წესრიგით ნაკარნახევ რაციონალურ, პრაგმატულ ტაქტიკურ სქემათა ზედმიწევნით და მორჩილად მიყოლას, არამედ უპირველესად — შემოქმედებით, კერძოდ კი, — აგრესიულ, შემტევ, სანახაობრივ, ინტელექტუალურ და არტისტულ ფეხბურთს, რომელიც წარმოუდგენელია მაღალი საფეხბურთო აზროვნებისა და იმპროვიზაციის, შთაგონებისა და აღმაფრენის, უმაღლესი ინდივიდუალური ოსტატობისა და გუნდის წევრებს შორის ჰარმონიული ურთიერთქმედების გარეშე, სადაც ყველაზე უფრო უკეთ ვლინდება მათი „სამხრეთული“, არტისტული, — ამ შემთხვევაში კი ქართული ბუნება, თავისი ხასიათით, მენტალიტეტითა და ტემპერამენტით, რაც ათწლეულების განმავლობაში იზიდავდა და დღემდე იზიდავს ესთეტიკური, სანახაობრივი, დღესასწაულებრივი ფეხბურთის მრავალრიცხოვან დამფასებელსა და გულშემატკივარს.

მკვეთრად გამოხატული ინდივიდუალური ხასიათის მიუხედავად, მანუჩარ მაჩაიძის საფეხბურთო ცნობიერების განმსაზღვრელი ფასეულობა და ამოსავალი წერტილი იყო არა ინდივიდუალური ოსტატობის წარმოჩენა და ლიდერობის დემონსტრირება, არამედ გუნდის ინტერესები და ამ ინტერესებს დამორჩილებული ხაზგასმით გამოხატული პასუხისმგებლობისა და გუნდისადმი ერთგულად მსახურების გრძნობა, რაც მეტად იშვიათ და როგორც წესი თანდაყოლილ და არა გამომუშავებულ თვისებას წარმოადგენს. ბუნებრივია, რომ ამგვარი თვისებით მხოლოდ სამაგალითო პროფესიული დამოკიდებულებისა და მაღალი პიროვნული შეგნების მატარებელი სპორტსმენები გამოირჩევიან, რომელთა პიროვნული ღირსებისა და სოციალური სამართლიანობის გამძაფრებული გძრნობით აღბეჭდილი მსოფლმხედველობისთვის არა მარტო შინაგანად უცხოა, არამედ კატეგორიულად და პრინციპულად მიუღებელია საქმისადმი ზერელე, უგულო და მითუფრო — აგდებული დამოკიდებულება. ამონარიდი[32] სტატიიდან:

 
„...სხვათა შორის, ფეხბურთის მოედანზე ვიყავი მომთხოვნი ჩემი თავისა და პარტნიორების მიმართაც. მიმაჩნია, რომ ამან გარკვეულწილად იმოქმედა იმ წარმატებებზე, რომელიც გვქონდა ჩემი კაპიტნობის პერიოდში. საქართველოს ფეხბურთის ისტორიაში ჩემმა თაობამ, როცა მე კაპიტანი ვიყავი, იმდენ რამეს მიაღწია, რომ ჯერ არავის მიუღწევია. ეს არის სტატისტიკურად დამტკიცებული.“

ამგვარად, სპორტსმენთა განვლილი სპორტული ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შეფასების არაერთგვაროვანი კრიტერიუმების, დამკვიდრებული სტერეოტიპებისა თუ კლიშეების გათვალისწინებით, სავსებით მართებული, საფუძვლიანი და კანონზომიერია საფეხბურთო ანალიტიკოსების, მათ შორის ქართული ფეხბურთის ისტორიის მკვლევართა და სპეციალისტთა უმრავლესობის შეფასება იმ ნაწილში, თუ რა უმთავრესმა ფაქტორებმა განაპირობეს მანუჩარ მაჩაიძის, არა როგორც მხოლოდ მაღალი კლასის ფეხბურთელისა და ქართული, სანახაობრივი, არტისტული ფეხბურთის საუკეთესო ტრადიციების გამგრძელებლის, არამედ როგორც ცალკე აღებული ერთგვარი ქართული საფეხბურთო ფენომენის არსებობა, რომლის მიმართ საყოველთაო ინტერესი, პატივისცემა, კეთილგანწყობა და განსაკუთრებული ადამიანური ემოციებით სავსე დამოკიდებულება, როგორც ფეხბურთის ქართველ გულშემატკივართა მრავალათასიანი არმიის, ასევე სპორტული ჟურნალისტების მხრიდან, — დღემდე თვალსაჩინო გამოხატულებას პოულობს სპორტულ მედიასივრცესა თუ რეალურ ცხოვრებაში.[223][224][32][228]

მათი თვალსაზრისით, საფეხბურთო კარიერის დასრულებიდან ოთხი ათეული წლის შემდეგ (მისი კაპიტნობის დროს მოპოვებული ისტორიული სპორტული მიღწევებისა და საერთაშორისო აღიარებისა თუ კლუბიდან მისი წასვლის შემდგომ განვითარებული საზოგადოებისთვის კარგად ცნობილი თუ ნაკლებად გახმაურებული მოვლენების ფონზე), გაცილებით უკეთ და მეტი სისავსით გამოჩნდა, როგორი თავდაუზოგავი შრომისა და შინაგანი ნებისყოფის ფასად, ყოველგვარი გართულებების, ჭირვეულობისა და „ვარსკვლავური დაავადების“ გარეშე, — თუ რაოდენ მაღალ დონეზე ატარა მანუჩარ მაჩაიძემ თავისი კლუბის, ქართული ფეხბურთისა და განსაკუთრებით კი მისი სახელოვანი წინამორბედების — შოთა შავგულიძის, ბორის პაიჭაძის, გაიოზ ჯეჯელავას, ავთანდილ ღოღობერიძის, შოთა იამანიძის, მიხეილ მესხის, სლავა მეტრეველის, მურთაზ ხურცილავას და კიდევ სხვა გამოჩენილი ქართველი ფეხბურთელების სპორტული ღირსება, რის გარეშეც ნებისმიერი საფეხბურთო კლუბი მოკლებულია სპორტული სულისკვეთების, სპორტული სამართლიანობისა და სპორტული კეთილშობილების მაღალ მისწრაფებებს, რომლის დაკნინების შემთხვევაში ფეხბურთელი თავის ძირითად დანიშნულებასა და უმთავრეს მიზანთან ერთად, კარგავს კიდევ უფრო მეტს — ერთგული გულშემატკივრებისადმი უანგარო, უპირობო მსახურებისა და მათთვის დღესასწაულებრივი სიხარულის მინიჭების იმ უნიკალურ პრივილეგიას, სპორტის ვერცერთი სხვა სახეობის წარმომადგენელი რომ ვერ დაიკვეხნის.[კომ. 10][კომ. 11][229]

მანუჩარ მაჩაიძის ტექნიკური არსენალიდან სპეციალისტები ერთხმად აღნიშნავენ, რომ დინამოელთა კაპიტანს ბურთის ფლობის ფენომენალური ნიჭი გააჩნია, რაც საშუალებას აძლევს მას, — როგორც შეტევის ორგანიზატორს, რომელიც უმთავრესად მოკლე და საშუალო გადაცემებს ანიჭებს უპირატესობას კომბინაციების აწყობისას, — დომინირებდეს მინდვრის შუაგულში და მეტოქეს თამაშის საკუთარი წესები მოახვიოს თავს.[230] აკონტროლოს თამაშის რიტმი და დინამიკა და ამდენად ცხადყოს, რომ მნიშვნელოვანწილად, სწორედ გუნდის მიერ ბურთის ფლობის უნარის ხარისხი განსაზღვრავს, არა მხოლოდ გუნდის სათამაშო ხელწერასა და ხასიათს, არამედ იმას, თუ რამდენად შეძლებენ მოთამაშეები საკუთარი თამაშის აწყობას, რამდენად მოიპოვებენ მეტოქეზე უპირატესობას, საუბარია არა ეპიზოდური უპირატესობის შესახებ მოედნისა თუ თამაშის რომელიმე ცალკეულ უბანსა თუ მონაკვეთზე, არამედ სტრატეგიულ, ტექნიკურ და ტაქტიკურ დომინირებაზე მოედნის მთელ პერიმეტრზე, რის თვალსაჩინო მაგალითსაც წარმოადგენს როგორც უშუალოდ მანუჩარ მაჩაიძის, ისე მისი პერიოდის თბილისის „დინამოს“ სათამაშო სტილის აღნიშნული ასპექტი. ამონარიდი გაზეთ „საქართველოს რესპუბლიკაში“ 2009 წლის 25 მარტს გამოქვეყნებული სტატიიდან[231] — „დიდი კაპიტანი“:

 
„...მას უმოწყალოდ ურტყამდნენ ფეხებში და ვერ აქცევდნენ; თითქოს ბრძოლააო, ალყაში აქცევდნენ და ბურთს ვერ ართმევდნენ. სხვათა შორის, ფილიგრანული ტექნიკა საწინააღმდეგოდ შეუბრუნდა და საყვარელ გუნდთან მისი გამოთხოვების საბაბად იქცა — აქაოდა შეტევებს ამუხრუჭებსო. არადა, ის კი არ გაითვალისწინეს, რომ ტემპის დაგდებით პარტნიორებს სულის მოთქმის საშუალებას აძლევდა. უძლიერესი დარტყმა ჰქონდა და მრავალი მეკარე დაუმწუხრებია, მაგრამ განახლებულ „პარკ დე პრენსისა“ და „რაზდანის“ სტადიონებზე გატანილი პირველი გოლები მაინც განსაკუთრებული სილამაზითა და, რაც მთავარია, მნიშვნელობით არის გამორჩეული.“
 
მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით. 11 აგვისტო, 1979.

მანუჩარ მაჩაიძის საფეხბურთო ოსტატობის კიდევ ერთ მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს მისი უნივერსალიზმი, მოედნის შესანიშნავი ხედვა და მოქმედების ფართო დიაპაზონი. იგი, როგორც გუნდის კაპიტანი დიდ გავლენას ახდენდა თამაშის მთელ მსვლელობაზე და მისი კლასიკური პოზიციის, ანუ საყრდენი ნახევარმცველის სათამაშო ამპლუის მიუხედავად, საკმაოდ ხშირად ერთვებოდა შეტევებში და თავისი ორგანიზატორული თვისებებით დიდწილად განსაზღვრავდა გუნდის წარმატებას. გამოირჩეოდა იშვიათი გამძლეობითა და მებრძოლი ხასიათით, თავდადებული თამაშითა და შეუპოვარი ბრძოლისუნარიანობით. ამონარიდი[16] მისი ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„...ის, რომ წაქცეული მანუჩარ მაჩაიძე არავის ახსოვს, ტექნიკის, სისწრაფისა და აზროვნების შედეგია. ზოგი ფეხს მოიტეხავს ხოლმე უწყინარ სიტუაციაში... მომზადებული ვიყავი და ამიტომაც ვერ მაქცევდნენ მეტოქეები. შრომა არ მეზარებოდა, თავს ვიკლავდი ვარჯიშებზე... ნიჭთან ერთად შრომაც აუცილებელია. სხვანაირად ვერაფერს მიაღწევ.“

მანუჩარ მაჩაიძე თავისი გააზრებული, დამაჯერებელი მოქმედებებითა და სტაბილური თამაშით, ყოველთვის საიმედო პარტნიორობას უწევდა თანაგუნდელებს. როგორც ფიზიკურად, ასევე ტექნიკურად, ტაქტიკურად და ფსიქოლოგიურად მაღალ დონეზე მომზადებული, განსაკუთრებით სახიფათო ხდებოდა მეტოქეთათვის მოულოდნელი „აფეთქებების“ დროს. კრიტიკულ ვითარებაში, როდესაც დინამოელებს უჭირდათ თამაშის დალაგება და მატჩის შემოტრიალება, მაჩაიძე საკუთარ თავზე იღებდა თამაშს და გადამწყვეტი გარდატეხა შეჰქონდა მის მსვლელობაში. მისთვის დამახასიათებელი ემოციური, თავდადებული და შთამაგონებელი თამაშის გამო ქართველმა გულშემატკივრებმა მას „დიდი მანუჩარი“ შეარქვეს. მანუჩარ მაჩაიძის ერთ-ერთი[16] ინტერვიუდან:

 
„...კარიერის განმავლობაში ხუთი მეტსახელი მქონდა, თუმცა ვერ ვიტყვი, რომ ხალხი თიკუნებით მომმართავდა: „კაპიტანი“, „არწივი“, „დიდი მანუჩარი“, „ხელხვავიანი კაპიტანი“, „მანო“ — ამ სიტყვებში ჩემდამი გულშემატკივართა სიყვარულს ვგრძნობ.“

ყოველივე ზემოთქმულის საილუსტრაციოდ საყურადღებო და საგულისხმოა მცირე ამონარიდი ცნობილი ქართველი სპორტული ჟურნალისტის, ილია ბაბუნაშვილის გაზეთ „სარბიელში“ 1999 წლის 25 თებერვალს გამოქვეყნებული სტატიიდან[145] — „ორი წამი და მთავარი“, სადაც ავტორი შემდეგ შეფასებას აძლევს დინამოელთა კაპიტანს:

 
„...მანუჩარი თავდადებული, ერთგული, შეუპოვარი, პატიოსანი, წინამძღოლი ფეხბურთელია... ეს იყო ნამდვილი მანუჩარ მაჩაიძე, კაცი, რომელიც არავის ეპუებოდა. ის, ვისთვისაც სულერთი იყო ერთი მოწინააღმდეგე დაუდგებოდა თუ მთელი გუნდი. სულერთი იყო, რადგან, ჯერ ერთი, დანებება არ სჩვეოდა, მეორეც იცოდა, რომ ყველას გავლა შეეძლო. ბურთი თუ მოიგდო, აღარ იშორებსო, საყვედურობდა უამრავი ადამიანი. მაშინ კი არა, ახლახან, ამდენი წლის შემდეგაც შევესწარი ამ თემაზე ცხარე კამათს. ერთი რამ ვიცი, მანუჩარ მაჩაიძე ნაღდი კაპიტანი, ყოჩი იყო. მას ნებისმიერ წამს შეეძლო ათივე თანაგუნდელის აყოლიება და თითქოს წაგებული თამაშის მოგება. მისი შეუპოვრობა გადამდები გახლდათ. ისიც ფაქტია, რომ მაჩაიძეს ბურთის ფლობის ფენომენალური ნიჭი ჰქონდა, ასეთი კაცი კი ჭკვიან მწვრთნელს შეუძლებელია არ გამოდგომოდა. მაჩაიძე „დინამოს“, ქართულ ფეხბურთს გამოადგა.“

მანუჩარ მაჩაიძის, როგორც ფეხბურთელის და პირველ რიგში, როგორც გუნდის კაპიტნის ილია ბაბუნაშვილისეულ შთამბეჭდავ შეფასებას ეხმიანება და ავსებს შემდეგი ამონარიდი მინდია მოსაშვილის 1980 წელს გამოქვეყნებული წიგნიდან[232] — „დიდი მანუჩარი“:

 
„...ეს მოხდა 1976 წლის საგაზაფხულო ჩემპიონატის მიწურულს, ივლისის დასაწყისში, აქ, თბილისში, როცა ჩვენი ბიჭები მოსკოვის „ტორპედოს“ ხვდებოდნენ.
„დინამოს“ ჰაერივით სჭირდებოდა ორი ქულა, არანაკლებ სჭირდებოდა იგი „ტორპედოსაც“. ამიტომ მატჩი უაღრესად დაძაბული გამოდგა.
მეორე ტაიმის მეორე ნახევარიც დაიწყო, მაგრამ ანგარიში არ გაიხსნა, მიუხედავად იმისა, რომ თბილისელებს აქამდე გარკვეული ტერიტორიული უპირატესობა ჰქონდათ.
აქედან მოყოლებული კი დინამოელებმა თითქოს გამარჯვების რწმენა დაკარგესო, როგორღაც ხელჩაქნევით, დაუდევრად დაიწყეს თამაში. ისინი მოდუნდნენ, მოეშვნენ, თანდათან სტუმრებს გადაულოცეს ინიციატივა.
ერთხანს სახიფათოდ გვიტევენ ტორპედოელები, ჩვენს საჯარიმო მოედანს არ სცილდებიან, რასაც თბილისის „დინამოს“ მიმართ ტრიბუნების საპროტესტო განწყობა, — გაბმული სტვენა და გუგუნი, — ერთვის.
და, აი, ამ დროს, ამ კრიტიკულ წუთებში, როცა თამაშის სადავეები მეტოქეს ეპყრა ხელთ და თბილისელთა კარი განუწყვეტელ საფრთხეში იყო, — კვლავ იჩინა თავი მათი კაპიტნის მხნეობამ და შემართებამ, ბრძოლისაკენ, შეტევისაკენ მოწოდებას რომ ჰგავდა.
მანუჩარი — მოსკოველთა ერთ-ერთი მწვავე შეტევის დროს — საკუთარ საჯარიმო მოედანზე, ზედ პენალტის ნიშნულზე დაეუფლა ბურთს, წინ გაიჭრა და მინდვრის შუაგულს ისე მიაღწია, სამი-ოთხი ტორპედოელი მოატყუა.
მაგრამ მანუჩარს ბრძოლის ჟინი და ცეცხლი ამით არ განელებია. მან გზა განაგრძო და სანამ სტუმრების საჯარიმო მოედანზე შეიჭრებოდა და თავისუფალ პარტნიორს გადასცემდა ბურთს, თავისი სწორუპოვარი თამაშით იმ მწვანე მინდორზე კიდევ ერთი ისეთი სურათი დახატა, ტარიელისა და ქაჯთა ლაშქრის უთანასწორო შერკინების ქობულაძისეულ ნაფუნჯარს რომ მაგონებს ხოლმე მუდამ.
აი, ეს სურათი:
მანუჩარის ირგვლივ, მის მიერ მოტყუებული ტორპედოელები წვანან გროვად, თავად მანუჩარი კი ფრთხილად მიიკვლევს გზას წაქცეულთა შორის.
ამ შეტევას გოლი მოჰყვა, ხოლო იმ გოლს კიდევ გოლი.
მანუჩარ მაჩაიძის მხნეობამ და შემართებამ ასე მოუტანა გამარჯვება თბილისელებს — იმ მათთვის უკვე იმედგადაწურულ მატჩში.“

იტალიური საფეხბურთო კლუბის „ნაპოლის“ მთავარმა მწვრთნელმა 1977–1979 წლებში — ჯოვანი დი მარციომ (იტალ. Giovanni Di Marzio) და კლუბის დანარჩენმა მწვრთნელებმა ასეთი შეფასება [145] მისცეს თბილისელთა კაპიტანს:

 
„...რაოდენ ბედნიერები ხართ ქართველები, რომ გყავთ ისეთი უნივერსალური და უნიკალური ნახევარმცველი, საერთაშორისო კლასის ისეთი ბრწყინვალე დიდოსტატი, როგორიც არის „დინამოს“ კაპიტანი მანუჩარ მაჩაიძე. ჩვენი ხანგრძლივი საფეხბურთო პრაქტიკის მანძილზე იშვიათად შეგვხვედრია ესოდენ ფართო დიაპაზონის ფეხბურთელი.“

თბილისის „დინამოს“ უფროსი მწვრთნელი 1976–1983 და 1985–1986 წლებში[145]ნოდარ ახალკაცი:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძის დარი კიდევ ერთი ნახევარმცველი რომ მომცა, ჩვენს გუნდს წინ ნამდვილად ვერაფერი დაუდგებოდა.“

თბილისის „დინამოს“ მცველი 1967–1979 წლებში[233]ფირუზ კანთელაძე:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძე იყო განსხვავებული სტილის მოთამაშე, ესე იგი — მთელ საბჭოთა კავშირში, და მე ვიტყოდი მთელ ევროპაში. მისი სტილით არავინ არ თამაშობდა. ეს იყო ნამდვილი კაპიტანი მოედანზე და ნამდვილი მეგობარი და ჭირში და ლხინში ამომდგომი ადამიანი“

გაზეთი „ლიტერატურული საქართველო“[145] — ქართველი მწერლების სახელით:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძემ ზღვა ენერგია შეალია ქართული ფეხბურთის ბოლო წლების დიდ გამარჯვებებს. უშურველად გაღებული ენერგია კი, როგორც იტყვიან, ამაოდ არასოდეს იხარჯება. რამდენ, თითქმის წაგებულ თამაშში იჩინა თავი მანუჩარის ასეთმა თავდადებამ.“

გაზეთი „ლელო“[145]:

 
„...მანუჩარ მაჩაიძე ის უნიკალური ხე-მცენარეა, მხოლოდ მშობლიურ ნიადაგზე რომ ხარობს.“

კრიტიკარედაქტირება

 
მანუჩარ მაჩაიძე სსრ კავშირის ჩემპიონის თასით, 1978.

ის ფაქტი, რომ ყოველი გამორჩეული ფეხბურთელის პიროვნება, მისი საფეხბურთო ფილოსოფია თუ სათამაშო სტილი დაუსრულებელი, მეტნაკლებად კომპეტენტური, როგორც წესი, ემოციური და ხშირად არცთუ სასიამოვნო კამათის საგანს წარმოადგენს, — პრესის ფურცლებზე, სხვადასხვა მედიასივრცესა თუ რეალურ ცხოვრებაში, — საყოველთაოდ ცნობილია და ამ მხრივ მანუჩარ მაჩაიძე არათუ გამონაკლისს არ წარმოადგენს, არამედ ერთ-ერთი საუკეთესო მაგალითია იმისა, თუ როგორ შეიძლება ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარეობდეს გაუთავებელი, მსმენელთა ერთი ნაწილისთვის მომაბეზრებელი და მეტწილად ურთიერთწინააღმდეგობრივი ხასიათის დისკუსიები. ბუნებრივი და კანონზომიერია, რომ ამგვარი „საერთო-სახალხო კრიტიკული გარჩევები“ ყოველი ცნობილი ფეხბურთელის ცხოვრების თანამდევი მოვლენაა და მათი საფეხბურთო ბიოგრაფიის განუყოფელ ნაწილს შეადგენს, რაც მათი სპორტული მოღვაწეობის მიმართ არსებული განსაკუთრებული საზოგადოებრივი ინტერესიდან მომდინარეობს.

მანუჩარ მაჩაიძის სათამაშო სტილის დახასიათებასთან დაკავშირებით გამოთქმულ კრიტიკულ მოსაზრებათა შორის, თითქმის ასევე ერთსულოვანია შეხედულება იმის შესახებ, რომ თითქოს მისი თამაშის სტილი და ფეხბურთის მისეული გაგება ვეღარ პასუხობდა ე.წ. „თანამედროვე ფეხბურთს“, რომ თითქოს ფეხბურთის სწრაფი განვითარების ფონზე იგი კვლავ „მოძველებული საფეხბურთო სტანდარტებით“ აზროვნებდა, საკუთარი ინდივიდუალობისა და ლიდერობის წარმოჩენის ხარჯზე ზღუდავდა პარტნიორების მოქმედების თავისუფლებას, როგორც მოედანზე, ისე მოედნის მიღმაც, რომ იგი არათუ ზედმეტად, არამედ დაუშვებლად ბევრს ატარებდა ბურთს და ამით „მნიშვნელოვნად“ აფერხებდა და აყოვნებდა გუნდის შეტევით კომბინაციებს[234] და საერთო ჯამში, როგორც მათივე საბოლოო დასკვნიდან ირკვევა, — აზიანებდა გუნდის ინტერესებს. რაც, ჟურნალისტთა ერთი ნაწილის მოსაზრებით „დინამოს“ მაშინდელ მწვრთნელთან, ნოდარ ახალკაცთან უთანხმოებისა და გუნდიდან მისი გაშვების ერთ-ერთ (თუმცა არა უმთავრეს) მიზეზად იქცა.

იმ პერიოდიდანვე გავრცელდა რიგი მოსაზრებათა და შეხედულებათა, რომელთა მიხედვითაც გამოიკვეთა რამდენიმე, — დაინტერესებული საზოგადოებისთვის კარგად ნაცნობი და საკმაოდ ფართოდ გახმაურებული, — ვერსია. ამ ვერსიებიდან ერთის მიხედვით გამომდინარეობდა ასეთი დასკვნა, რომ თითქოს მანუჩარ მაჩაიძემ, როგორც კონსერვატული შეხედულების მქონე, „ძველმოდური ყაიდის“ ფეხბურთელმა, — ალღო ვერ აუღო ე.წ. „თანამედროვე ფეხბურთს“, რაც გამოიხატებოდა პრაგმატულ, რაციონალურ, კონკრეტულ სქემებს დამორჩილებულ, მკვეთრად გამოხატულ კოლექტიურ თამაშში და აქედან გამომდინარე, თითქოს მანუჩარ მაჩაიძე თავისი გადაჭარბებული ინდივიდუალიზმით, ამ მხრივაც, კვლავ, — „მნიშვნელოვნად“ აფერხებდა და აყოვნებდა გუნდის პროგრესსა და წინსვლას ანუ, როგორც მაშინ ამბობდნენ — „თანამედროვე ფეხბურთის“ მიმართულებით განვითარებას. ამონარიდი[235] მანუჩარ მაჩაიძის ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„— რაში გამოიხატებოდა თქვენი გუნდთან კონფლიქტი?
— მართებული იქნებოდა გვეთქვა, არა გუნდთან, არამედ გუნდის ხელმძღვანელობასთან. მე ვთვლიდი, რომ ის ფეხბურთი, რომელიც სურდა ნოდარ ახალკაცს, რომ „დინამოს“ ეთამაშა, არ შეესაბამებოდა ჩვენს ხასიათს. „დინამო“ ყოველთვის „სამხრეთულ“ სტილში თამაშობდა, ისეთში, როგორსაც იტალიაში, ესპანეთში და სამხრეთ ამერიკაში თამაშობენ. ახალკაცს კი სურდა „ჩრდილოური“, რაციონალური ფეხბურთი გვეთამაშა, რომელიც პირველ რიგში ათლეტიზმს ეფუძნება. არ ვამტკიცებ, რომ ვქთვათ, გერმანული ან დანიური ფეხბურთი არგენტინულს ან ესპანურს ჩამოუვარდება. რასაკვირველია, მასაც გააჩნია თავისი ღირსებები, მაგრამ იგი უცხოა ქართული ბუნებისთვის. ვთვლიდი და ახლაც ვთვლი, რომ რაციონალიზმი, რომელსაც მაშინ ახალკაცი „დინამოში“ ნერგავდა, სასიკეთოდ ვერ აისახა ჩვენს ფეხბურთზე. ასე რომ, შექმნილი მდგომარეობიდან გამომდინარე, გუნდიდან წასვლა ვარჩიე.“

სხვა ვერსიის მიხედვით, მანუჩარ მაჩაიძემ არათუ ალღო ვერ აუღო, არამედ პრინციპულად ეწინააღმდეგებოდა ასეთი ტიპის „თანამედროვე ფეხბურთის“ დანერგვას „დინამოში“, იმ მოტივით, რომ ისტორიულად და გენეტიკურად იგი უცხო იყო ქართული საფეხბურთო ცნობიერების, ქართული ბუნების, ტემპერამენტისა და ხასიათისთვის და რომ ამ ტიპის ფეხბურთის თამაში გრძელვადიან პერსპექტივაში შედეგს ვერ მოიტანდა. ამასთან, მის მიმართ კრიტიკულად განწყობილი „პასუხისმგებელ პირთა“ ერთი ნაწილი მას ნაკლად უთვლიდა გადაჭარბებულ თავდაჯერებულობასა და ზომაზე მეტ პრინციპულობას, მათ შორის გუნდის ხელმძღვანელობასთან საკუთარი პოზიციების დაცვისას, ზედმეტ სიმკაცრესა და მომთხოვნელობას თანაგუნდელთა მიმართ, მძიმე ხასიათს და მკვეთრად გამოხატულ უკომპრომისო დამოკიდებულებას, როგორც კლუბთან დაკავშირებულ ნებისმიერ განსახილველ საკითხთან თუ გუნდში არსებულ ცალკეულ პრობლემასთან, ასევე საფეხბურთო წრეების წარმომადგენელ ამა თუ იმ კონკრეტულ პიროვნებასა თუ პირთა ჯგუფთან მიმართებაში, მათი გავლენისა თუ რეგალიების მიუხედავად. ამ მხრივ საყურადღებოა მცირე ამონარიდი[234] 2017 წელს გამოქვეყნებული სტატიიდან — „ის „დინამო“ დღევანდელი თვალით“:

 
„...ყიფომდე დირიჟორის ფუნქცია „დინამოში“ მანუჩარ მაჩაიძეს ეპყრო, „დინამოს“ კაპიტანსა და იმდროინდელი გულშემატკივრის კიდევ ერთ კერპს. მაგრამ კერპობამ საბოლოოდ მაჩაიძეს ვერ უშველა, რადგან ახალკაცს სჭირდებოდა დირიჟორი, რომელიც დროულად გააკეთებდა პასს და თამაშს არ შეაყოვნებდა, მაშინ როცა მაჩაიძეს ზედმეტად უყვარდა ბურთის თრევა. ეს ბევრ მის ფანს მოსწონდა, მაგრამ არ მოსწონდა ახალკაცს, რომელიც კარგად ხვდებოდა, რომ ქართულ ფეხბურთს სანახაობრივი ელემენტი საკმარისზე მეტად ჰქონდა და რომ „დინამოს“ მოედანზე დროის დაკარგვისა და თამაშის შეყოვნების ფუფუნება არ ჰქონდა (იგივე მოსაზრებით არჩია მან ჩელე-პელეს უფრო სწრაფი და შრომისუნარიანი შენგელია). ასე აღმოჩნდა მაჩაიძე გუნდის გარეთ. დირიჟორად ყიფიანი იქცა, კაპიტნად კი — ჩივაძე.“

ამგვარი კრიტიკის პასუხად და ერთგვარ საპირწონედ, ქართული სპორტული მედიის სივრცეში, საკმაოდ მრავალრიცხოვანი სტატიების, სატელევიზიო გადაცემებისა თუ ინტერვიუების სახით მოიპოვება აგრეთვე, განსხვავებული და როგორც წესი, მკვეთრად საპირისპირო მოსაზრებებსა თუ შეხედულებებზე დაფუძნებული შეფასებებიც.

 
ჯუზეპე ბრუსკოლოტი და მანუჩარ მაჩაიძე. 1978[კომ. 12]

სპორტული ჟურნალისტების, ფეხბურთის სპეციალისტების თუ გულშემატკივრების იმ ნაწილის მხრიდან, რომლებიც არ იზიარებენ მანუჩარ მაჩაიძის მისამართით გამოთქმულ ზემოაღნიშნული ფორმით წარმოდგენილ კრიტიკას, — აღნიშნული თემის ირგვლივ თუ კონკრეტულად მანუჩარ მაჩაიძის კრიტიკოსების მისამართით, სხვა შეკითხვებს შორის ხშირად ისმის შემდეგი შინაარსის შეკითხვა: როგორ მოხდა, რომ „მოძველებული საფეხბურთო სტანდარტებით“ მოაზროვნე, მხოლოდ საკუთარი ინდივიდუალობისა და ლიდერობის წარმოჩენით დაკავებული თუ გატაცებული, პარტნიორების მოქმედების თავისუფლების შემზღუდველი, ე.წ. „თანამედროვე ფეხბურთის“ მოწინააღმდეგე და საერთო ჯამში — გუნდის ინტერესების ვითომდა „დამაზიანებელი“ მანუჩარ მაჩაიძის დროს და განსაკუთრებით მისი კაპიტნობის პერიოდში — გუნდი თითქმის ყველაფერს იგებდა, რისი მოგებაც კი შეიძლებოდა საკავშირო მასშტაბით,[236][186] მოიპოვა საერთაშორისო აღიარება, სარგებლობდა ფეხბურთის ნამდვილ გულშემატკივართა ერთსულოვანი მხარდაჭერითა და სიყვარულით და უმაღლესი, ევროპული კლასის საფეხბურთო კლუბის რეპუტაციით,[178] ხოლო კლუბიდან მისი წასვლის და 1981 წელს მოპოვებული ევროპის თასების მფლობელთა თასის შემდეგ, — გუნდში დაიწყო დაღმასვლის შეუქცევადი პროცესი, კლუბმა დაკარგა საერთაშორისო აღიარება, დაკარგა ფეხბურთის გულშემატკივართა საყოველთაო მხარდაჭერა და სიყვარული, დაკარგა ასევე — ევროპული კლასის საფეხბურთო კლუბის რეპუტაცია და ათეული წლების განმავლობაში, ქართული ფეხბურთის მესვეურთა მხრიდან მრავალი მცდელობის მიუხედავად, — ოდნავადაც ვერ შეძლო არათუ ოდინდელი სპორტული მიღწევების, დიდებისა თუ ღირსების, არამედ საკუთარ გულშემატკივართა იმ განსაკუთრებული სიყვარულის დაბრუნება, რომლითაც ჯერ კიდევ ბორის პაიჭაძის პერიოდიდან მოყოლებული — უწყვეტად და დამსახურებულად სარგებლობდა. ამონარიდი 2020 წლის 25 მარტს გაზეთ „ლელოს“ ოფიციალურ საიტზე გამოქვეყნებული სტატიიდან[237] — „წაუქცეველი კაპიტანი და გაგლეჯილი ცხრიანები!“:

 
„...იმ თაობის „დინამოში“ დიდი ვარსკვლავები თამაშობდნენ, მაგრამ დიდმა კაპიტანმა მაინც დატოვა თავისი კვალი, თავისი ხელწერა, გამორჩეული მანერა... ვის ახსოვს ტრავმირებული ან წაქცეული კაპიტანი? ძალიან ძნელი გასახსენებელია. ლეგენდების გარშემო ყოველთვის არის კამათი და იყო მაჩაიძის შემთხვევაშიც. მას საყვედურობდნენ, რომ ხშირად დიდხანს ვერ ელეოდა ბურთს, მაგრამ ამაშიც შეიძლება დავინახოთ პოზიტივი — დღეს თუ გუნდურად ცდილობენ ბურთის შენარჩუნებას, შეტევის მომზადებას, დიდი მანუჩარი ამას მარტო აკეთებდა ხოლმე... თუმცა ვერავინ იტყვის, მას სხვანაირად არ შეეძლო თამაში. შეეძლო და მეტიც — საკუთარ საჯარიმოსთან რომ მოიგდებდა ბურთს და მთელ მოედანს გადასერავდა ადევნებული მეტოქეების გარემოცვაში, გეტრებჩაწეული და „ფაფარაშლილი“, ესეც ბევრი გვახსოვს... ბევრი გვახსოვს მისი დიდებული „სტანდარტებიც“, 25–30 მეტრიდან გაგლეჯილი „ცხრიანები“.“

მანუჩარ მაჩაიძის კრიტიკოსთა მხრიდან მოყვანილი ერთ-ერთი არგუმენტის, კერძოდ, მის მიერ თანაგუნდელთა მიმართ გამოვლენილი ზედმეტი სიმკაცრის, მომთხოვნელობისა და მძიმე ხასიათის შესახებ, თავად მანუჩარ მაჩაიძე შემდეგ პოზიციას აფიქსირებს. ამონარიდი[16] მისი ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„...არ ვთვლი, რომ მძიმე ხასიათი მაქვს. ამას ისინი მაბრალებდნენ, ვის მიმართაც მკაცრი ვიყავი. მე, როგორც გუნდის კაპიტანი, ყველასგან მაქსიმუმს ვითხოვდი და არცთუ უსაფუძვლოდ. თუ გსურს, რომ წარმატებას მიაღწიო, ყოველთვის შესაძლებლობების მაქსიმუმი უნდა გააკეთო. სწორედ ამას ვითხოვდი ყოველთვის და ეს თუ სიმკაცრეა, არ ვიცი.“

მის მიმართ გამოთქმულ კრიტიკულ მოსაზრებათაგან ცალკე აღნიშვნის საგანს წარმოადგენს მანუჩარ მაჩაიძისა და ნოდარ ახალკაცის არაერთგვაროვანი, წინააღმდეგობრიობებით სავსე ურთიერთთანამშრომლობისა და ურთიერთდამოკიდებულების თემა. კერძოდ, როგორც აღნიშნულ მოსაზრებათა მომხრენი მიიჩნევენ, საუბარია იმაზე, რომ მანუჩარ მაჩაიძე არც გუნდში ყოფნის პერიოდში და არც გუნდიდან მისი წასვლის შემდეგ — არ იჩენდა ახალკაცის მიმართ სათანადო პატივისცემას, ხშირად არ იზიარებდა მის პოზიციებს ამა თუ იმ საკითხთან დაკავშირებით, მწვავედ აკრიტიკებდა მის სამწვრთნელო და ზოგადად, საფეხბურთო მოღვაწეობას და რაც მთავარია, ქართულ საფეხბურთო სივრცეში დამკვიდრებული საყოველთაო შეხედულების საპირისპიროდ, — არ მიაჩნდა იგი ძლიერ მწვრთნელად და ფეხბურთის სპეციალისტად, ხოლო გუნდის მიერ მიღწეულ იმდროინდელ თვალსაჩინო წარმატებებს, უპირველესად არა ახალკაცის, არამედ მისი წინამორბედი მწვრთნელების მოღვაწეობის დროს და მათი ინიციატივით შერჩეულ და გუნდში თავმოყრილ — მაღალი კლასის მოთამაშეთა დამსახურებად მიიჩნევდა.[238] ამონარიდი[16] მისი ერთ-ერთი ინტერვიუდან:

 
„...ჩვენ ახალკაცამდეც გვყავდა კარგი გუნდი. დღეს არავინ ახსენებს, რომ ალიოშა კოტრიკაძის მწვრთნელობის დროს „კარაველას თასი“ მოვიგეთ. იმ ტურნირზე ესპანეთის ჩემპიონი მადრიდის „ატლეტიკო“ და პორტუგალიური გრანდი „ბენფიკა“ დავამარცხეთ!
...ნოდარ ახალკაცს არასდროს დავუკარგავ იმას, რაც ეკუთვნის, მაგრამ საზოგადოებამ უნდა იცოდეს, რომ 70-იანი წლების მიწურულის და 80-იანი წლების დასაწყისის წარმატებებმა იმ ფეხბურთელებზე გადაიარა, რომლებიც ახალკაცამდე 6–7 წლით ადრე მივიდნენ „დინამოში“. მაგალითად, დავით გოგია, დავით ყიფიანი და ვლადიმერ გუცაევი გავრილ კაჩალინმა მიიყვანა გუნდში, ფირუზ კანთელაძე — სოლოვიოვმა, შოთა ხინჩაგაშვილი — გივი ჩოხელმა, ნოდარ ხიზანიშვილი, დავით მუჯირი, გოჩა მაჩაიძე, ვახტანგ ქორიძე, ვიტალი დარასელია, ვახტანგ კოპალეიშვილი, ალექსანდრე ჩივაძე — მიხაილ იაკუშინმა. ეს იყო თაობა, რომელმაც თავისი სიტყვა თქვა როგორც საკავშირო შეჯიბრებებში, ასევე ევროპულ თასებზე. 1978-ში მოგებული ჩემპიონობის შემდეგ, 79-შიც შეგვეძლო იგივე, მაგრამ... ჩვენ რომ უფრო ჭკვიანი და გამოცდილი მწვრთნელი გვყოლოდა, მიზანს მივაღწევდით!“

ფეხბურთს მიღმარედაქტირება

პროფესიული, საზოგადოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობარედაქტირება

1975 წელს მანუჩარ მაჩაიძემ დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი სამრეწველო და სამოქალაქო მშენებლობის სპეციალობით და მიენიჭა ინჟინერ-მშენებლის კვალიფიკაცია. საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდეგ სხვადასხვა დროს მუშაობდა სამშენებლო ტრესტ „საქკურორტმშენში“ მატერიალურ-ტექნიკური მომარაგების სამმართველოს უფროსად (1982–1983), ამიერკავკასიის რკინიგზის სამშენებლო ტრესტის მმართველის მოადგილედ (1983–1987), სამშენებლო გაერთიანება „საქაგრომშენის“ №1 სამშენებლო-სარემონტო ტრესტის (1987–1988) და ლილოს №2 რკინაბეტონის ნაკეთობათა ქარხნების დირექტორად (1988–1995).[239] როგორც მაჟორიტარი იყო საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი ქ. თბილისის ნაძალადევის რაიონის, №9 საარჩევნო ოლქიდან (1995–1999), საქართველოს მშენებელთა კავშირის წევრი, საქართველოს სპორტსმენთა კავშირის წევრი,[240] საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრი, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიულ საკითხთა კომისიისა და განათლებისა და კულტურის კომისიის წევრი.[241][242][243]

პარლამენტში საქმიანობისას მანუჩარ მაჩაიძე იყო განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის კომიტეტის ქვეკომიტეტის თავმჯდომარე, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ბრძოლაში უგზო-უკვლოდ დაკარგულთა მოკვლევის დროებითი კომისიის წევრი, აფხაზეთის პრობლემებთან დაკავშირებული დროებითი კომისიის წევრი. იგი იყო ერთ-ერთი, ვისი ინიციატივითა და მონაწილეობით მოხდა სპორტის შესახებ კანონპროექტის შემუშავება, წარდგენა და საბოლოოდ მიღება კანონისა სპორტის შესახებ, სადაც განსაკუთრებული პირობები ჩაიდო სპორტსმენთა სოციალური დაცვისა (თავი მეხუთე. მუხლი 22)[244] და სპორტული ობიექტების ხელშეუხებლობის შესახებ (თავი მეექვსე. მუხლი 24).[245][246][247]

ჭადრაკი და ფერწერარედაქტირება

ფეხბურთის გარდა ადრეული ასაკიდანვე იყო დაინტერესებული სპორტის სხვა სახეობებითაც, — ჭიდაობით, ცურვით, ფრენბურთით, კალათბურთით, სადაც გარკვეული წარმატებებიც ჰქონდა. თუმცა, განსაკუთრებული გატაცება ჭადრაკის მიმართ აღმოაჩნდა, რომლის სიყვარული წლების მანძილზე არ განელებია. ახალგაზრდობაში მონაწილეობდა სხვადასხვა საჭადრაკო ტურნირებსა და რესპუბლიკურ შეჯიბრებებში, მათ შორის თბილისის ჩემპიონატზე. იყო სპორტის ოსტატობის კანდიდატი ჭადრაკში. არაერთხელ აღუნიშნავს თავისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება ბობი ფიშერის, მიხაილ ტალისა და ბორის სპასკის თამაშის მიმართ. თუმცა, მიაჩნია რომ ე. წ. „ძველი ჭადრაკი“ — კომბინაციური, რომანტიული და შემოქმედებითი — უკვე ისტორიის კუთვნილება გახდა: „ახლა სხვა ჭადრაკია და მას უნდა შეეჩვიო“ — ამბობს იგი ერთ-ერთ ინტერვიუში.[248]

 
მანუჩარ მაჩაიძე საჭადრაკო ტურნირზე.[249]

2010 წლის 7 დეკემბერს მანუჩარ მაჩაიძემ საპატიო სტუმრის რანგში მონაწილეობა მიიღო ვერის ბაღში მდებარე თბილისის ჭადრაკის სასახლეში ჭადრაკის გულშემატკივართა კლუბის გახსნაში. პრეზენტაციაზე მოწვეულ სტუმრებს შორის იყვნენ საერთაშორისო დიდოსტატი, საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციის პრეზიდენტი გია გიორგაძე, ამავე ფედერაციის ყოფილი პრეზიდენტი ვაჟა შუბლაძე, საერთაშორისო დიდოსტატი ნანა ალექსანდრია, ტელეკომენტატორი ჯამლეთ ხუხაშვილი და ჭადრაკის მოყვარული საზოგადოების სხვა წარმომადგენლები.[250]

მანუჩარ მაჩაიძე თავისი სპორტული, სამშენებლო, საკანონმდებლო თუ სხვა საქმიანობის გარდა საზოგადოებისთვის ცნობილია აგრეთვე, როგორც მოყვარული მხატვარი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხატვრობასთან პროფესიული შეხება არ ჰქონია, — აკადემიური განათლების მიღების, სასწავლო კურსების, სამხატვრო სასწავლებელსა თუ პროფესიონალ პედაგოგთან მომზადების თვალსაზრისით, — მისი დაინტერესება მხატვრობით ადრეულ ასაკშივე იწყება. ხატვას ჯერ კიდევ სკოლისა და სტუდენტობის პერიოდიდან იწყებს. როგორც თავად აღნიშნავს, მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა საზღვარგარეთ ყოფნისას სხვადასხვა მუზეუმებსა და საგამოფენო დარბაზებში ნანახმა დიდი მხატვრების ნამუშევრებმა. ცნობილია მისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება მანეს, მონეს, სისლეის, რენუარის და მათი თანამედროვე სხვა იმპრესიონისტი მხატვრების შემოქმედების მიმართ.[251]

პირველ ნახატებს 1977–1978 წლებში ქმნის. მისი ნამუშევრების პერსონალური გამოფენები ეწყობა თბილისში, გალერეა „ვერნისაჟში“, ასევე მოსკოვში, მხატვართა სახლში. მისი პირველი ნახატები (სულ 13 ნახატი) დღემდე მოსკოვში ინახება. არის არაერთი ჯგუფური გამოფენის მონაწილე. 1990-იან წლებში მისი რამდენიმე ნამუშევარი წარმოდგენილი იყო ასევე — „თეთრ გალერეასა“ და „ქარვასლაში“.[252]

2009 წლის 20 ოქტომბერს, თბილისში, მანუჩარ მაჩაიძის დაბადებიდან 60 წლის საიუბილეო თარიღისადმი მიძღვნილი მისი პერსონალური გამოფენა გაიმართა. გამოფენაზე წარმოდგენილი იყო ოცდაათზე მეტი ნამუშევარი, — დაწყებული ჯერ კიდევ „დინამოს“ საფეხბურთო ბაზაზე შესრულებული პირველი ეტიუდებიდან, საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდგომი წლების განმავლობაში შექმნილი ნამუშევრებით დამთავრებული.[253]

2011 წლის 3 ოქტომბერს, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მისი მორიგი პერსონალური გამოფენა გაიმართა, რომლის გახსნასაც ხელოვნების მოყვარულ საზოგადოებასთან ერთად, ქართული ხელოვნებისა და სპორტის არაერთი გამოჩენილი მოღვაწე თუ სახელოვანი წარმომადგენელი დაესწრო. ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცდაათამდე ფერწერული ტილო გამოიფინა.[254]

 
მ. მაჩაიძე - „ყვავილები ვაზაში“.

2014 წლის 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მისი კიდევ ერთი პერსონალური გამოფენა გაიმართა, რომლის გახსნაზეც მისი შემოქმედების დამფასებლებთან ერთად თავი მოიყარა ასევე, ქართული კულტურისა და სპორტული საზოგადოების არაერთმა თვალსაჩინო და ღირსეულმა წარმომადგენელმა. ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ოცდათექვსმეტი ფერწერული ტილო იქნა წარმოდგენილი.

„...ზეთის საღებავებში მუშაობა დავიწყე უკვე 27–28 წლის ასაკში. მაშინ პროფესიონალი ფეხბურთელი ვიყავი და ეს ყველას უკვირდა, მაგრამ როგორც ჩანს ჩემში ეს სიყვარული თავიდანვე იყო. ყველა ადამიანში არსებობს ხელოვნების რომელიმე დარგის მიმართ მიდრეკილება — ზოგს პოეზია უყვარს, ზოგს პროზა, ზოგს მუსიკა, რასაკვირველია მეც მათ შორის ვარ, მაგრამ ფერწერა მაინც განსაკუთრებით მიტაცებს და თითქმის უკვე 35 წელია რაც ვხატავ.“ — აღნიშნა „იმედის“ ჟურნალისტთან მიცემულ ინტერვიუში მანუჩარ მაჩაიძემ.[255]

„...ბატონი მანუჩარი წარმოგვიდგა როგორც აბსოლუტურად განსხვავებული პერსონა, უკვე არა როგორც სპორტსმენი, არამედ როგორც ხელოვანი და მან ეს შეძლო. შეიძლება ითქვას, რომ საყოველთაო მოწონება დაიმსახურა მისმა შემოქმედებამ. აქ მობრძანდნენ ქართული ხელოვნებისა და კულტურის ღირსეული წარმომადგენლები, რომელთაც თავიანთი სიხარული და აღფრთოვანება გამოხატეს დღევანდელ დღესთან დაკავშირებით.“ — განაცხადა იმავე ჟურნალისტთან საუბრისას პროფესორმა დავით სანდოძემ.[256]

2019 წლის 7 მარტს, ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში, მანუჩარ მაჩაიძის დაბადებიდან 70 წლის საიუბილეო თარიღისადმი მიძღვნილი კიდევ ერთი პერსონალური გამოფენა გაიმართა და მასთან შეხვედრა შედგა, სადაც ადგილობრივი სამოქალაქო და სახელოვნებო საზოგადოების წარმომადგენლებთან ერთად თავი მოიყარეს ასევე, ქართული კულტურის, ხელოვნებისა და სპორტის სხვადასხვა თაობის წარმომადგენლებმა. ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში დამთვალიერებლებს საშუალება ჰქონდათ ერთი კვირის განმავლობაში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცამდე ფერწერულ ნამუშევარს გაცნობოდნენ. ამონარიდი[257] საქართველოს მხატვართა კავშირის თავმჯდომარის გურამ ცერცვაძის სიტყვიდან, რომლითაც მან აღნიშნულ შეხვედრაზე დამსწრე საზოგადოებას მიმართა:

 
„...აქ იმდენი ითქვა და საერთოდ, იმდენი დაწერილა, იმდენი თქმულა ამ ლეგენდარულ ფეხბურთელზე და სპორტსმენზე, მის პიროვნებაზე, რომ ახლის თქმა კიდევ და კიდევ უფრო გაალამაზებს როგორც მხატვარს და ამ შესანიშნავ ინტელექტუალს. ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს, როდესაც თანამედროვე ქართულ სპორტში და საერთოდ სპორტში, ასეთი მასშტაბური წარმატებების მქონე პიროვნება, — ასეთი შესანიშნავი ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი ნაყოფით წარდგება ხოლმე მაყურებლებისა და ხელოვნების დამფასებლების წინაშე. ეს იშვიათი შემთხვევაა. მართლაც, მე პირადად ვერ ვიხსენებ რომ მსოფლიო სპორტის ისტორიაში, ასეთ წარმატებულ სპორტსმენს, ასეთი წარმატებული ნაბიჯები გადაედგას სახვით ხელოვნებაში.
აბსოლუტურად, დიამეტრალურად განსხვავებული სფერო გახლავთ... ისევე როგორც იბადება დიდი სპორტსმენი და შემდგომ ვითარდება მისი შესაძლებლობები, ასე არის დიდი ხელოვანიც, საერთოდ ხელოვანი ადამიანები. ეს თვითმყოფადი ნიჭია... და ასეთ პიროვნებაში, რომ ეს ორი რამ გაერთიანდა და ასეთი წარმატებით წარდგა მანუჩარ მაჩაიძე საზოგადოების წინაშე, ეს არის ძალიან დასაფასებელი, ძალიან საამაყო და ჩვენ ვამაყობთ ამით.
საქართველოს მხატვართა კავშირი ასწლოვან ისტორიას მოითვლის, ჯერ კიდევ წინა საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა ეს შემოქმედებითი გაერთიანება და დღემდე მოვდივართ. საქართველოს მხატვართა კავშირის დღევანდელი შემადგენლობა 1700-ზე მეტ წევრს მოითვლის და მანუჩარ მაჩაიძე, როგორც ნაივური ხელოვნების ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენელი, ჩვენი წევრი გახლავთ. ეს ძალიან დასაფასებელია ჩვენთვისაც და მანუჩარიც ძალიან აფასებს ჩვენს ოჯახში ყოფნას.“

ფეხბურთი ფეხბურთის შემდეგრედაქტირება

 
ვეტერანთა მორიგი მატჩის დროს.

2005 წლის აგვისტოში მოსკოვის „ლოკომოტივის“ სტადიონზე გაიმართა რკინიგზელის დღისადმი მიძღვნილი ტრადიციული საფეხბურთო ტურნირი ვეტერან ფეხბურთელთა მონაწილეობით. ფეხბურთის მოყვარულებს საშუალება მიეცათ კიდევ ერთხელ ეხილათ საფეხბურთო მოედანზე გასული საუკუნის 60-იანი, 70-იანი და 80-იანი წლების საბჭოთა ფეხბურთის საუკეთესო წარმომადგენლები — იური აჯემი, ვლადიმერ ბესონოვი, ანდრეი ბიბა, იური გავრილოვი, რინატ დასაევი, მანუჩარ მაჩაიძე, ევგენი მილეშკინი, ლევან ნოდია, სერგეი ოლშანსკი, ნაზარ პეტროსიანი, ფიოდორ ჩერენკოვი, ვაგიზ ხიდიატულინი და სხვები. აღნიშნული სპორტული ღონისძიების საორგანიზაციო კომიტეტმა, საფეხბურთო კლუბ მოსკოვის „ლოკომოტივის“ პრეზიდენტის, ვალერი ფილატოვის ხელმძღვანელობით, ამჯერად გადაწყვიტა ტურნირში მონაწილეობის მისაღებად მხოლოდ ის საფეხბურთო კლუბები მოეწვია, რომლებიც სხვადასხვა წლებში სსრ კავშირის ჩემპიონის ტიტულს ფლობდნენ. გუნდები ორ ჯგუფად დაიყვნენ: პირველ ჯგუფში განთავსდნენ — კიევის „დინამო“, მოსკოვის „დინამო“, თბილისის „დინამო“ და მოსკოვის „ცსკა“. ხოლო მეორე ჯგუფში — მოსკოვის „ტორპედო“, მოსკოვის „სპარტაკი“, ერევნის „არარატი“ და ტურნირის მასპინძელი გუნდი — მოსკოვის „ლოკომოტივი“. მატჩები ჯგუფებში წრიული სისტემით გაიმართა.[258]

გადამწყვეტ შეხვედრაში ერთმანეთს მოსკოვის „ტორპედო“ და კიევის „დინამო“ დაუპირისპირდნენ. ფინალური შეხვედრა თანაბარ ბრძოლაში წარიმართა. მხოლოდ მატჩის მიწურულს შეძლეს კიეველმა ვეტერანებმა — ვიქტორ ხლუსისა და ვიქტორ ნასტაშევსკის გოლების წყალობით გამარჯვების მოპოვება და ტურნირის მთავარმა პრიზმა მეორედ დაიდო ბინა უკრაინის დედაქალაქში. რაც შეეხება დანარჩენ პრიზიორებს, — საუკეთესო მეკარედ დასახელდა რინატ დასაევი, რომელსაც არცერთი ბურთი არ გაუშვია. საუკეთესო ბომბარდირი კიევის დინამოელი ვიქტორ ნასტაშევსკი გახდა, საუკეთესო მცველის პრიზი მოსკოვის „ტორპედოელ“ ლეონიდ პახომოვს ერგო, საუკეთესო თავდამსხმელად მოსკოვის დინამოელი მიხაილ გერშკოვიჩი, ხოლო ტურნირის საუკეთესო ნახევარმცველად — მანუჩარ მაჩაიძე აღიარეს.[259]

მიღწევებირედაქტირება

საკლუბორედაქტირება

  დინამო თბილისი
  • საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი: 1978
  • საბჭოთა კავშირის ვიცე-ჩემპიონი: 1977
  • საბჭოთა კავშირის ბრინჯაოს პრიზიორი: 1971, 1972, 1976 (გ.), 1976 (შ.)
  • საბჭოთა კავშირის თასის მფლობელი: 1976,[6] 1979 [260][203]
  • საბჭოთა კავშირის თასის ფინალისტი: 1970,[261][262] 1980
  • კარაველას თასის მფლობელი: 1973 [263]

სანაკრებორედაქტირება

  საქართველოს სსრ ნაკრები
  • სსრ კავშირის სპარტაკიადის ვიცე-ჩემპიონი: 1979 [264][206]

ინდივიდუალურირედაქტირება

33 საუკეთესო
  • №1: 1978, 1979
  • №2: 1973, 1974
  • №3: 1971, 1972, 1976, 1977

ლიტერატურარედაქტირება

ბიბლიოგრაფიარედაქტირება

პერიოდიკარედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სოციალური ქსელები
Facebook
თემატური საიტები
ქართული სპორტი · AFS · Dinamo-Tbilisi.ru · Eu-Football.info · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · FootballPlayers.ru · Football.lg.ua · National Football Teams.com · oGol · Rusteam.permian.ru · Soccerway · Sportall.ge · Sport-Express.ru · Transfermarkt · WorldFootball.net · WorldSport.ge · Академик · Известные люди · КЛИСФ
ლექსიკონები და ენციკლოპედიები
უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი · საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი · ბიოგრაფიული ლექსიკონი
მედია
ქართული პერიოდიკა · EkhoKavkaza.com · Kvirispalitra.ge · Lelo.ge · Peoples.ru · Sporter.ge · Sputnik-Georgia.ru · Tbiliselebi.ge
ფოტო
ციფრული ფოტომატიანე „ივერიელი“
ვიდეო
მანუჩარ მაჩაიძე · ღია სტუდია · Dinamo Tbilisi – Liverpool FC · Hamburger SV – Dinamo Tbilisi

კომენტარებირედაქტირება

  1. ორმოციანი წლების თბილისის „დინამოს“ ცნობილი მეკარის სერგო შუდრას უმცროსი ძმა. თბილისის „სპარტაკის“ ყოფილი ცენტრალური მცველი. სათამაშო კარიერის დასრულების შემდეგ, წლების მანძილზე მოღვაწეობდა თბილისის 35-ე საფეხბურთო სკოლაში. ქართული ფეხბურთის არაერთი აღიარებული ოსტატის აღმზრდელი.
  2. ფშმ — (რუს. ФШМ – Футбольная школа молодежи)
  3. თავდაპირველად, როგორც საფეხბურთო სკოლაში, ასევე „დინამოს“ დუბლებშიც თავდამსხმელის პოზიციაზე თამაშობდა. მოგვიანებით ნახევარდაცვაში გადაინაცვლა. როგორც გაზეთ „სოვეტსკი სპორტისთვის“ მიცემულ 1974 წლის ივლისის ერთ-ერთ ინტერვიუში თავადვე აღნიშნავდა — თავდასხმის ხაზის მეორე პოზიციიდან შემტევის როლი სავსებით შეესაბამებოდა, როგორც სათამაშო პოზიციის მისთვის სასურველ არჩევანს, ასევე მის შესაძლებლობებსაც. თუმცა, მისივე განმარტებით ე.წ. „სუფთა წყლის“ ცენტრფორვარდს უნდა გააჩნდეს უფრო მეტი სისწრაფე, უკეთ შეეძლოს უბურთოდ მოძრაობა, პოზიციების დაკავება და სრულყოფილად თამაშობდეს თავით.
  4. საკავშირო ფეხბურთის ფედერაციის მიერ დადგენილი, მიმდინარე სეზონზე მოქმედი წესებისა და რეგლამენტის თანახმად, საბჭოთა კავშირის 1973 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში გამართული და ფრედ დასრულებული მატჩის შემდგომ, გამარჯვებული გუნდის გამოსავლენად ინიშნებოდა თერთმეტმეტრიანების სერია. თბილისელებმა 1973 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 30 მატჩიდან 7 შეხვედრა დაასრულეს ფრედ. შესაბამისად, მათ შვიდჯერ მოუწიათ მატჩისშემდგომი თერთმეტმეტრიანების სერიაში მონაწილეობის მიღება. დინამოელებმა შვიდიდან ხუთ სერიაში წარმატებას მიაღწიეს, ხოლო ორი სერია მეტოქეთა სასარგებლოდ დასრულდა.
  5. იმის მიუხედავად, რომ წიგნში ასეა მითითებული, სინამდვილეში ეს იყო არა საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ნაკრები, არამედ სამი საფეხბურთო კლუბის — მოსკოვის, კიევისა და თბილისის დინამოელთა ნაკრები.
  6. ეპიზოდი თბილისის „დინამოსა“ და მადრიდის „ატლეტიკოს“ საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირის „კარაველას თასის“ 1973 წლის გათამაშების ნახევარფინალური მატჩიდან. 18 აგვისტო, 1973.
  7. „კარაველას თასის“ გათამაშება 1965 წლიდან იმართება.
  8. 1976 წლის 3 სექტემბერს, საკავშირო თასის გათამაშების ფინალში თბილისის დინამოელებმა ერევნის „არარატი“ ანგარიშით 3–0 დაამარცხეს და პირველად ქართული ფეხბურთის ისტორიაში საბჭოთა კავშირის თასს დაეუფლნენ.
  9. ეპიზოდი არგენტინისა და სსრ კავშირის ეროვნულ ნაკრებთა საერთაშორისო ამხანაგური მატჩიდან. „ესტადიო მონუმენტალი“, ბუენოს-აირესი, 28 ნოემბერი, 1976.
  10. საერთაშორისო სპორტის სტატისტიკის სამსახურმა უპრეცედენტო და ყველაზე მასშტაბური გამოკითხვა ჩაატარა, რომლის მიზანი სპორტის ყველაზე პოპულარული სახეობის გამოვლენა გახლდათ. გამოკითხვა ჩატარდა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით, 191 ქვეყანაში და საინტერესო შედეგები დაფიქსირდა. როგორც მოსალოდნელი იყო, სპორტის ყველაზე პოპულარული სახეობა ფეხბურთია, რომელიც დიდი უპირატესობით უსწრებს სხვა სახეობებს. 191 ქვეყნიდან ფეხბურთს ყველაზე მეტი მაყურებელი ჰყავს 141 ქვეყანაში!
  11. იმ ქვეყნების ჩამოთვლა, სადაც ფეხბურთი სპორტის ნომერ პირველი სახეობაა, ძალიან შორს წაგვიყვანს. ფეხბურთი აშკარა ლიდერია ევროპაში, აფრიკაში, აზიასა და სამხრეთ ამერიკაში. ფეხბურთის პოპულარობა წლიდან წლამდე იზრდება და ეს პროცესი თითქოს შეუქცევადია. შედეგად, სპორტის უპირველეს სახეობაში კოლოსალური ფული იდება — ფეხბურთი გახდა დიდი ინდუსტრია და ამავდროულად, უდიდესი სოციალური მოვლენა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით...
  12. ჯუზეპე ბრუსკოლოტი და მანუჩარ მაჩაიძე, „ნაპოლისა“ და თბილისის „დინამოს“ უეფა-ს თასის 1978–79 წლების გათამაშების 1/32 ფინალის მატჩის დაწყების წინ. 13 სექტემბერი, 1978.

სქოლიორედაქტირება

  1. მეორედ — ოლიმპზე : თბილისის „დინამო“ — სსრ კავშირის 1978 წლის ჩემპიონი : ცნობარი / ავტ.-შემდგ.: გ. აკოფოვი, მ. კაკაბაძე; საქ. სპორტ. ჟურნალისტთა ფედერაცია. - თბ. : საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა და სტ., 1979. — გვ. 37. წაკითხვის თარიღი: 20 დეკემბერი, 2018.
  2. ფეხბურთი 1978 : ცნობარი / ავტ.-შემდგ.: გ. აკოფოვი, მ. კაკაბაძე; საქ. სპორტ. ჟურნალისტთა ფედერაცია. - თბ. : საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა და სტ., 1978. — გვ. 20. წაკითხვის თარიღი: 25 დეკემბერი, 2018.
  3. 1975 წლის ფორმაციის თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობა. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  4. მანუჩარ მაჩაიძე - ბიოგრაფიული ლექსიკონი. წყარო: ვინ ვინაა საქართველოში: ქართული ბიოგრაფიული ცნობარი. - თბ., 1998-1999. - გვ. 218; საქართველოს არქიტექტორთა და მშენებელთა ენციკლოპედია. - თბ., 2017.- გვ. 378-379. / საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  5. 5.0 5.1 „დინამო“ – „არარატი“ – 3:0 — როგორ აიღო თბილისის „დინამომ“ პირველად საბჭოთა კავშირის თასი / 3 სექტემბერი, 2018. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 8 ივლისი, 2019. წყარო: Intermedia.ge. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  6. 6.0 6.1 !!! Film Cup - 76 (Georgia) !!! 1976 (03.09) Ararat (Yerevan) - Dynamo (Tbilisi) - 0-3 FINAL YouTube-ზე / USSR Cup FINAL 1976. / Aleks Chistogan. გამოქვეყნდა 6 ნოე. 2017-ში.
  7. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  8. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  9. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: FootballFacts.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  10. მანუჩარ მაჩაიძე. წყარო: ქართული სპორტის ოქროს წიგნი / ელგუჯა ბერიშვილი. - თბილისი:პალიტრა L, 2013. - 195 გვ. / ქართველი სპორტსმენები: ბიოგრაფიული ლექსიკონი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 16 დეკემბერი, 2019.
  11. მანუჩარ მაჩაიძე — პერსონალური გვერდი / თბილისის „დინამო“: გუნდის ისტორია (თარიღები, მოვლენები, ფაქტები). საიტის შემქმნელი და რედაქტორი: მაქსიმ არხიპოვი. Мачаидзе, Манучар Доментьевич — Персональная страница. «Динамо» (Тбилиси): история команды (История, статистика, факты). Создатель и редактор сайта: Максим Архипов. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 6 ივნისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 15 აგვისტო, 2019.
  12. Манучар Доментович Мачаидзе — Родился 25 Марта 1949, Амбролаури, Грузинская ССР, СССР. Позиция: полузащитник. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: football.lg.ua. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  13. საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სია — საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიის შედგენა ხდებოდა საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის სეზონის შედეგების მიხედვით 1926 წლიდან არარეგულარულად, ხოლო 1948 წლიდან — ყოველწლიურად (1954 წლის გარდა). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წყარო: dic.academic.ru. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  14. 33 лучших футболистов сезона в СССР — Список лучших футболистов сезона в СССР составлялся по итогам футбольного сезона (чемпионата) в СССР с 1926 года нерегулярно, а с 1948 года — ежегодно (кроме 1954 года). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  15. Мачаидзе, Манучар Доментьевич — Мануча́р Доме́нтьевич Мачаи́дзе (р. 25 марта 1949, Амбролаури, Грузинская ССР, СССР) — советский футболист, полузащитник. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  16. 16.0 16.1 16.2 16.3 16.4 გოდუაძე, ლაშა (22 აპრილი, 2015). კარიერა ფრაზებში: თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი საუკეთესო კაპიტანი — მანუჩარ მაჩაიძე. წყარო: საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო. / msy.gov.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  17. კაჭარავა, გოჩა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. ციტატა: „...მანუჩარ მაჩაიძის თამაშის პერიოდი თბილისის „დინამოსთვის“ მართლაც „ოქროს ხანა“ იყო. საკავშირო პირველობებზე მოპოვებულ ვერცხლისა და ბრინჯაოს მედლებს თავი რომ დავანებოთ, 1976-79 წლებში გუნდმა ჩემპიონობა და ორჯერ თასი მოიგო. იმ პერიოდის "დინამო” დიდოსტატურ თამაშთან ერთად სტაბილური ასპარეზობითაც გამოირჩეოდა და ამაში ლომის წილი მანუჩარ მაჩაიძეს მიუძღვის.“ / წყარო: InterMedia.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  18. მანუჩარ მაჩაიძე საფეხბურთო მოედანზე. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი / შენიშვნა: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი წარმოადგენს საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს ინიციატივითა და მხარდაჭერით განხორციელებულ და საქართველოს სპორტულ ჟურნალისტთა ასოციაციის ორგანიზებით მომზადებულ ქართული სპორტის სტატისტიკის ვებ-პორტალს, რომელშიც ერთიანდება სპორტის სფეროში არსებული სტატისტიკური ინფორმაცია და სხვა მრავალი სასარგებლო დოკუმენტი. აღნიშნული პორტალი წარმოადგენს ოფიციალურ წყაროს, სადაც ხელმისაწვდომია ინფორმაცია როგორც ქართველ სპორტსმენთა სპორტული შედეგების და მიღწევების, ასევე სპორტული ობიექტების, მოყვარულ და პროფესიონალ სპორტსმენთა რაოდენობის, სპორტული ორგანიზაციებისა და სპორტული ღონისძიებების შესახებ. / ციტატა: „...ასევე მნიშნელოვანია. რომ პროექტის ფარგლებში პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკასთან ერთად მიმდინარეობს ბიბლიოთეკაში დაცული ქართული სპორტული ლიტერატურის — ჟურნალების, გაზეთების და სხვადასხვა პერიოდული გამოცემების ციფრულ ფორმატში გადატანა. სპორტული სტატისტიკის პორტალზე ინფორმაცია ყოველდღიურ რეჟიმში განახლდება, სამომავლოდ, დაგეგმილია მონაცემთა ბაზის კიდევ უფრო დახვეწა და სტატისტიკური მაჩვენებლების გაფართოება.“ საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს პრესსამსახური, 24 მაისი, 2017. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  19. მანუჩარ მაჩაიძე დავით ყიფიანთან და სანდრო მაცოლასთან ერთად. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  20. ბურთით მანუჩარ მაჩაიძე. მატჩის ეპიზოდი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  21. მანუჩარ მაჩაიძე მატჩის დაწყების წინ. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  22. მანუჩარ მაჩაიძე თბილისელ თანაგუნდელებთან ერთად. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  23. მანუჩარ მაჩაიძე და მეტოქე გუნდის კაპიტანი მატჩის დაწყების წინ. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  24. მანუჩარ მაჩაიძე, რევაზ ძოძუაშვილი და გივი ნოდია ვეტერან დინამოელებთან და გუნდის სამწვრთნელო შტაბის წევრებთან. უკანა რიგში: მიხეილ ბერძენიშვილი, ნოდარ ახალკაცი, ბორის პაიჭაძე და ქართული ფეხბურთის ფუნქციონერები. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  25. მანუჩარ მაჩაიძე ვეტერან ფეხბურთელთა ამხანაგური შეხვედრის დროს. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  26. 26.0 26.1 მანუჩარ მაჩაიძის იუბილე YouTube-ზე / 25 მარტს ლეგენდარულ ქართველ ფეხბურთელს მანუჩარ მაჩაიძეს 64 წელი შეუსრულდა. 26 მარტს კი საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა ლევან ყიფიანმა იუბილარს სამინისტროში უმასპინძლა და სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა. მანუჩარ მაჩაიძესთან შეხვედრას მინისტრის მოადგილე თამაზ თევზაძეც დაესწრო. / msy georgia. გამოქვეყნდა 26 მარ. 2013-ში.
  27. ლევან ყიფიანმა მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა. ციტატა: „...25 მარტს ლეგენდარულ ქართველ ფეხბურთელს მანუჩარ მაჩაიძეს 64 წელი შეუსრულდა, 26 მარტს კი საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა ლევან ყიფიანმა იუბილარს სამინისტროში უმასპინძლა და სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა.“ სპორტის და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს პრესსამსახური. 26 მარტი, 2013. / წყარო: worldsport.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  28. მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა. ციტატა: „...25 მარტს ლეგენდარულ ქართველ ფეხბურთელს მანუჩარ მაჩაიძეს 64 წელი შეუსრულდა. 26 მარტს კი საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა ლევან ყიფიანმა იუბილარს სამინისტროში უმასპინძლა და სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა.“ სპორტის და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს პრესსამსახური. 26 მარტი, 2013. / წყარო: Sportall.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  29. მანუჩარ მაჩაიძე – 64“, fcdinamo.ge, 2013-03-25. ციტირების თარიღი: 7 იანვარი, 2017. 
  30. 25 მარტი მსოფლიო სპორტის ისტორიაში. 25 მარტი, 2016. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 9 იანვარი, 2020. წყარო: Worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 9 იანვარი, 2020.
  31. „ლელოს“ სტუმარი მანუჩარ მაჩაიძე იქნება. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 9 იანვარი, 2020. წყარო: საინფორმაციო სააგენტო „ინტერპრესნიუსი“. წაკითხვის თარიღი: 9 იანვარი, 2020.
  32. 32.0 32.1 32.2 ეკა სალაღაია (5 იანვარი, 2015). „რა შემთხვევაში კარგავს თავს მანუჩარ მაჩაიძე და რა მიაჩნია მას საკუთარ მიღწევად“ / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 8 ივლისი, 2019. წყარო: ჟურნალი „თბილისელები“. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  33. მანუჩარ მაჩაიძე — „ცოცხალი ლეგენდა“
  34. მოსაშვილი, მ. 1980, p. 16.
  35. მოსაშვილი, მ. 1980, p. 18.
  36. მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 17–19.
  37. 37.0 37.1 მოსაშვილი, მ. 1980, p. 20.
  38. დემიკო ლოლაძე (15 მარტი, 2012). გახსენება — ვლადიმერ ელოშვილი. ციტატა: „...ვლადიმერ ელოშვილი თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი გამორჩეული ვეტერანი ფეხბურთელი იყო, რომელიც 1949–1959 წლებში, 10 სეზონის მანძილზე იცავდა „დინამოს“ ღირსებას. დიდ ფეხბურთთან გამოთხოვების შემდეგ, ჭაბუკების აღზრდას მოჰკიდა ხელი და ამ კუთხითაც გაითქვა სახელი. უამრავი ფეხბურთელი აღზარდა: ჩივაძე, გუცაევი, კანთელაძე, გოგია, კოპალეიშვილი და მრავალი სხვა. 1967 წელს სსრკ-ს ჭაბუკთა ნაკრები ევროპის ჩემპიონი გახდა. იმ ნაკრებში ვლადიმერ ელოშვილი მთავარი მწვრთნელის ასისტენტი იყო. მან, იმ პერიოდისთვის ყველაზე მაღალი წოდება მიიღო — გახდა საბჭოთა კავშირის დამსახურებული მწვრთნელი.“ worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 12 ივნისი, 2019.
  39. მოსაშვილი, მ. 1980, p. 32.
  40. Футбольные соревнования для юношей в СССР. Чемпионат СССР среди юношеских команд СДЮШОР 14-17 лет: 1937 - Спартак М; 1938 - Молот Тб; 1945 - Москва; 1946-47 - Литовская ССР; 1948 - Москва; 1950-51 - Грузинская ССР; 1952 - Украинская ССР; 1953 - Грузинская ССР; 1954 - Москва; 1956 - Украинская ССР; 1957 - Динамо Тб; 1958-59 - Спратак М; 1960-61 - Динамо К; 1962-63 - Спартак М; 1964- Динамо М; 1965 - Динамо К; 1966 - ФШМ Тб; 1967 - Спартак М; 1968 - Шахтер Дн; 1969 - Динамо Тб; 1971 - Динамо К; 1972 - ФШМ Тб; 1973 - ДЮСШ Тб; 1974 - Динамо Батуми; 1975 - ЦСКА; 1976 - команда ГОРОНО Киев; 1977 - ДЮСШ Клайпеда; 1978 - Зенит; 1979 - "Машиностроитель" Артемовск; 1980 - Юность Р/Д; 1981 - Арарат; 1982-83 - ЭШВСМ Москва; 1984 - РСДЮШОР Ереван; 1985 - ЭШВСМ Москва; 1986 - Динамо М; 1987 - Нефтчи; 1988 - Школа №35 Тбилиси. Апшеронск, Краснодарский край. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 7 ივნისი, 2019.
  41. შ. მერკვილაძის ღირსების ორდენით დაჯილდოების შესახებ. საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება №178 — შ. მერკვილაძის ღირსების ორდენით დაჯილდოების შესახებ. 1997 წლის 10 აპრილი, ქ. თბილისი. ციტატა: „ქართული სპორტის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისა და ნაყოფიერი პედაგოგიური მოღვაწეობისათვის ქ. თბილისის 35-ე ექსპერიმენტული საფეხბურთო საშუალო სკოლის უფროსი მეთოდისტი შოთა მერკვილაძე დაჯილდოვდეს ღირსების ორდენით.“ ე. შევარდნაძე. სსიპ „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე“. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  42. მოსაშვილი, მ. 1980, p. 33.
  43. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1968. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  44. «Пахтакор» Ташкент 0–0 «Динамо» Тбилиси — 01.06.1968. Чемпионат СССР 1968. 1-я группа класса «А». 11-й тур. Ташкент, Центральный стадион «Пахтакор». FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  45. ФК "Заря" (Луганск). წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი, 2018.
  46. Soviet Union Championship 1968“, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation, 29 თებერვალი, 2012. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  47. Soviet Top League 1968“, Prepared and maintained by wildstat.com. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  48. Чемпионат СССР по футболу 1968“, fc-dynamo.ru, 2 თებერვალი, 2016. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  49. Чемпионат СССР по футболу 1968.“, dinamo-tbilisi.ru. ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017. 
  50. Протоколы футбольных матчей 1968 года / Чемпионат СССР по футболу 1968 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  51. Все матчи «Динамо» Тбилиси — 1-ая группа класса "А". 1968г. — Чемпионат СССР по футболу 1968 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  52. "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1968 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1968 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1968 году: Начальник и старший тренер команды — Соловьёв Вячеслав Дмитриевич (1925), Тренер — Чохели Гиви Дмитриевич (1937), Тренер — Баркая Владимир Александрович (1937), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  53. Football matches for 26.08.1969. Prepared and maintained by wildstat.com. ციტატა: „USSR, 1969. First group A, Tournament for places 1-14.“ ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  54. Футбольные матчи 26 августа 1969 года. Подготовка документа: wildstat.ru. ციტატა: „31-й чемпионат СССР, 1969г. Первая группа А, Турнир за 1-14 места.“ ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  55. "Динамо" (Тбилиси) 2–1 СКА (Ростов-на-Дону). footballfacts.ru. ციტატა: „26 августа 1969. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 27 градусов. 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1969. Голы: 1–0 М.Мачаидзе (33), 1–1 Ю.Романов (56), 2–1 Н.Антоневич (80, автогол).“ ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  56. Чемпионат СССР 1969. 1-я группа класса «А». footballfacts.ru. ციტატა: „საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1969 — საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 31-ე გათამაშება. გამარჯვებული გახდა მოსკოვის „სპარტაკი“, მეორე ადგილზე გავიდა კიევის „დინამო“, მესამეზე – თბილისის „დინამო“. დაიწყო 4 აპრილს და დასრულდა 21 ოქტომბერს.“ ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  57. Soviet Union Championship 1969. Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (6 მარტი, 2012). ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  58. Soviet Top League 1969. Prepared and maintained by wildstat.com. ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  59. Чемпионат СССР по футболу 1969.. fc-dynamo.ru (2 თებერვალი, 2016). ციტატა: „საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 31-ე გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული მატჩების სტატისტიკა (რუსულად)“ ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  60. Чемпионат СССР по футболу 1969.. dinamo-tbilisi.ru. ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  61. Протоколы футбольных матчей 1969 года / Чемпионат СССР по футболу 1969 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  62. Все матчи «Динамо» Тбилиси — 1-ая группа класса "А". Предв. подгруппа "Б". 1969г. — Чемпионат СССР по футболу 1969 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  63. "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1969 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1969 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1969 году: Начальник и старший тренер команды — Чохели Гиви Дмитриевич (1937), Тренер — Баркая Владимир Александрович (1937), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  64. Soviet Union Championship 1970“, Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation, 29 თებერვალი, 2012. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  65. Soviet Top League 1970“, Prepared and maintained by wildstat.com. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  66. Чемпионат СССР по футболу 1970“, fc-dynamo.ru, 2 თებერვალი, 2016. ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  67. Чемпионат СССР по футболу 1970.“, dinamo-tbilisi.ru. ციტირების თარიღი: 5 მარტი, 2017. 
  68. Протоколы футбольных матчей 1970 года / Чемпионат СССР по футболу 1970 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  69. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1970 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  70. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая группа класса "А". 1970г. — Чемпионат СССР по футболу 1970 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  71. 71.0 71.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1970 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1970 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1970 году: Начальник команды — Сисордия Тенгиз Алексеевич, Старший тренер — Чохели Гиви Дмитриевич (1937), Тренер — Дзяпшпа Ниязбей Александрович (1927), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  72. Протоколы кубка СССР 1970 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  73. Протоколы футбольных матчей 1971 года / Чемпионат СССР по футболу 1971 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 16 აპრილი, 2013. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  74. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1971 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  75. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая группа класса "А". 1971г. — Чемпионат СССР по футболу 1971 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  76. 76.0 76.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1971 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1971 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1971 году: Начальник команды — Чхатарашвили Нестор Иосифович (1912), Старший тренер — Качалин Гавриил Дмитриевич (1911), Тренер — Чохели Гиви Дмитриевич (1937), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  77. Протоколы кубка СССР 1971 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  78. Протоколы футбольных матчей 1972 года / Чемпионат СССР по футболу 1972 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  79. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1972 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  80. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1972г. — Чемпионат СССР по футболу 1972 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  81. 81.0 81.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1972 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1972 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1971 году: Начальник команды — Чхатарашвили Нестор Иосифович (1912), Старший тренер — Качалин Гавриил Дмитриевич (1911), Тренер — Чохели Гиви Дмитриевич (1937), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  82. Протоколы кубка СССР 1972 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  83. "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1972 год დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  84. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1973. წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 17 ივლისი, 2019.
  85. Протоколы футбольных матчей 1973 года / Чемпионат СССР по футболу 1973 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  86. Остальные протоколы 1973 года / Протоколы остальных матчей. Всего игр: 94. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  87. 87.0 87.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1973 год / Все матчи «Динамо» (Тбилиси) в сезоне 1973 года / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1973 году: Начальник команды — Чхатарашвили Нестор Иосифович (1912), Старший тренер — Котрикадзе Александр Парменович (1930), Тренер — Котрикадзе Сергей Парменович (1936), Врач — Гачечиладзе Тенгиз, Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  88. Матчи киевского Динамо в Чемпионате СССР / Часть четвёртая (1970-1980). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: Исторический сайт о ФК "Динамо" (Киев). წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  89. "Динамо" Тбилиси: история команды - 1973 год Другие турниры и матчи 1970-е годы. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 18 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  90. Товарищеские матчи 1973. წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივლისი, 2019.
  91. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1973г. — Чемпионат СССР по футболу 1973 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  92. Протоколы кубка СССР 1973 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  93. Протоколы футбольных матчей 1974 года / Чемпионат СССР по футболу 1974 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 17 აპრილი, 2013. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  94. 94.0 94.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1974 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1974 году: Начальник команды — Ахалкаци Нодар Парсаданович (1938), Старший тренер — Чохели Гиви Дмитриевич (1937) — до 06.08., Старший тренер — Якушин Михаил Иосифович (1910) — с 06.08., Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер — Котрикадзе Сергей Парменович (1936), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  95. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1974г. — Чемпионат СССР по футболу 1974 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  96. Протоколы кубка СССР 1974 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  97. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1975 / Чемпионат СССР по футболу 1975 (высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  98. Чемпионат СССР 1975 Высшая лига / Чемпионат СССР по футболу 1975 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 16 მარტი, 2016. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 21 ივლისი, 2019.
  99. Soviet Union 1975 (Championship) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 26 მაისი, 2012. წყარო: Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 21 ივლისი, 2019.
  100. Soviet Union 1975 (Championship) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 21 ივლისი, 2019. წყარო: Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 21 ივლისი, 2019.
  101. 101.0 101.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1975 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1975 году: Начальник команды (старший тренер по воспитательной работе) — Ахалкаци Нодари Парсаданович (1938), Старший тренер — Якушин Михаил Иосифович (1910), Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер по физической подготовке — Хуцишвили Акакий Дмитриевич (1919), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Читадзе Ираклий Георгиевич (1935), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  102. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1975г. — Чемпионат СССР по футболу 1975 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  103. Протоколы кубка СССР 1975 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  104. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1976 (весна) / Чемпионат СССР по футболу 1976 (весна, высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  105. Soviet Union 1976 Spring Championship / Чемпионат СССР по футболу 1976 (весна, высшая лига). წყარო: Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 21 ივლისი, 2019.
  106. 106.0 106.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1976 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1976 году: Начальник команды — Дзяпшпа Ниязбей Александрович (1927), Старший тренер — Ахалкаци Нодари Парсаданович (1938), Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер — Метревели Слава Калистратович (1936), Тренер по физической подготовке — Хуцишвили Акакий Дмитриевич (1919), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Габиташвили Анзор Семенович (1939), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  107. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1976г(весна). — Чемпионат СССР по футболу 1976 весна (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  108. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1976 (осень) / Чемпионат СССР по футболу 1976 (осень, высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  109. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1976 (осень) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 23 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 23 ივლისი, 2019.
  110. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1976г(осень). — Чемпионат СССР по футболу 1976 осень (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  111. Протоколы кубка СССР 1976 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  112. 112.0 112.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1977 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1977 году: Начальник команды — Дзяпшпа Ниязбей Александрович (1927), Старший тренер — Ахалкаци Нодари Парсаданович (1938), Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер — Метревели Слава Калистратович (1936), Тренер по физической подготовке — Хуцишвили Акакий Дмитриевич (1919), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Габиташвили Анзор Семенович (1939), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  113. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1977 / Чемпионат СССР по футболу 1977 (высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  114. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1977 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 26 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 26 ივლისი, 2019.
  115. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1977г. — Чемпионат СССР по футболу 1977 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  116. Протоколы кубка СССР 1977 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 31 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 31 ივლისი, 2019.
  117. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1978 / Чемпионат СССР по футболу 1978 (высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  118. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1978 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  119. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1978г. — Чемпионат СССР по футболу 1978 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  120. 120.0 120.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1978 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1978 году: Старший тренер по воспитательной работе — Асатиани Кахи Шалвович (1947), Старший тренер — Ахалкаци Нодари Парсаданович (1938), Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер по физической подготовке — Хуцишвили Акакий Дмитриевич (1919), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Габиташвили Анзор Семенович (1939), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  121. Протоколы кубка СССР 1978 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  122. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1979 / Чемпионат СССР по футболу 1979 (высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  123. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1979 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 27 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 27 ივლისი, 2019.
  124. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1979г. — Чемпионат СССР по футболу 1979 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  125. 125.0 125.1 "Динамо" Тбилиси. Сезон команды — 1979 год / Руководящий, тренерский и обслуживающий состав команды «Динамо» (Тбилиси) в 1979 году: Начальник команды — Асатиани Кахи Шалвович (1947), Старший тренер — Ахалкаци Нодари Парсаданович (1938), Тренер — Кутивадзе Сергей Иванович (1944), Тренер по физической подготовке — Хуцишвили Акакий Дмитриевич (1919), Врач — Телия Захарий Александрович (1923), Массажист — Габиташвили Анзор Семенович (1939), Администратор — Мачавариани Тенгиз Акакиевич (1924). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  126. Протоколы кубка СССР 1979 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  127. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1980 / Чемпионат СССР по футболу 1980 (высшая лига). წყარო: FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივლისი, 2019.
  128. «Динамо» Тбилиси в сезоне 1980 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  129. Все матчи «Динамо» Тбилиси — Высшая лига. 1980г. — Чемпионат СССР по футболу 1980 (высшая лига). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 9 აგვისტო, 2019. წყარო: Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). წაკითხვის თარიღი: 9 აგვისტო, 2019.
  130. Протоколы кубка СССР 1980 года Динамо (Тбилиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  131. «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1980 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  132. «Спартак» Москва в сезоне 1981 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  133. Протоколы кубка СССР 1981 года Спартак (Москва) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  134. Протоколы 1981 года Торпедо (Кутаиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 28 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 28 ივლისი, 2019.
  135. «Торпедо» Кутаиси в сезоне 1982 დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  136. Протоколы кубка СССР 1982 года Торпедо (Кутаиси) დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  137. მანუჩარ მაჩაიძის საკლუბო სტატისტიკა. footballfacts.ru. ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  138. 1972–73 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi 3–2 Twente. uefa.com. ციტატა: „Dinamo Tbilisi 3–2 Twente (Enschede, Netherlands) — 1972–73 UEFA Cup, First round, First leg — 13/09/1972 — Boris Paichadze Dinamo Arena, Tbilisi“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Twente 2–0 Dinamo Tbilisi. uefa.com. ციტატა: „Twente (Enschede, Netherlands) 2–0 Dinamo Tbilisi — 1972–73 UEFA Cup, First round, Sec. leg — 27/09/1972 — Diekman Stadion, Enschede“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  139. 1973–74 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:5–3) Slavia Sofia. uefa.com. ციტატა: „First round (19 September – 3 October 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:8–1) OFK Beograd. uefa.com. ციტატა: „Second round (24 October – 7 November 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:2–6) Tottenham Hotspur. uefa.com. ციტატა: „Third round (28 November – 12 December 1973)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  140. 1976–77 UEFA Cup Winners' Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:3–1) Cardiff City. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, First round (15–29 September 1976)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:1–5) MTK-VM Budapest. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, Second round (20 October – 3 November 1976)“ ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  141. მანუჩარ მაჩაიძე თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში, 1971. ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  142. Состав команды «Динамо» Тбилиси в сезоне 1970. footballfacts.ru (3 ნოემბერი, 2016). ციტირების თარიღი: 4 იანვარი, 2017.
  143. 10 ნოემბერი „დინამოს“ ისტორიაში — 1974 წლის 10 ნოემბერს „დინამომ“ სტუმრად, კიშინიოვში, ადგილობრივი „ნისტრუ“ ორბურთიანი სხვაობით — 3–1 დაამარცხა. თბილისელთაგან ორი გოლი მანუჩარ მაჩაიძემ გაიტანა, ერთი ბურთი კი ვახტანგ ჭელიძის აქტივშია. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 19 დეკემბერი, 2018.
  144. 144.0 144.1 ქეთი კაპანაძე (28 ივლისი, 2014). რის გამო თქვა მანუჩარ მაჩაიძემ უარი უამრავ სახარბიელო შემოთავაზებაზე და რა უსამართლობას წააწყდა ის კარიერის განმავლობაში / მეოცე საუკუნის 70-იანი წლები ქართული ფეხბურთის ისტორიაში „ოქროს ხანა“ იყო. ერთ-ერთი საუკეთესო ფეხბურთელი კი, რომელმაც ამ ეპოქის შექმნაში, შეიძლება ითქვას, ყველაზე დიდი წვლილი შეიტანა, მანუჩარ მაჩაიძეა. მის მიერ ჩატარებული თამაშის, მოპოვებული ჯილდოებისა და დიდოსტატური გოლების ჩამოთვლას არ დავიწყებ, მხოლოდ იმას გეტყვით, რომ მის ტრანსფერში 5 მილიონ გირვანქა სტერლინგს იხდიდნენ. რაც იმ დროს ძალიან დიდი თანხა იყო. ლეგენდარულ მანუჩარ მაჩაიძეს კი მაშინ 200-მანეთიანი ხელფასი ჰქონდა. სანაცვლოდ — ქართველი ხალხის უზომო სიყვარული არ აკლდა. ციტატა: „...საფრანგეთი — „პარკ დე ფრენსის“ მოედანზე მოპოვებული გამარჯვება. – აქაც პირველი გოლი მე გავიტანე, დაახლოებით 45 მეტრიდან. გახსნის მატჩი იყო და საფრანგეთის ნაკრები დავამარცხეთ.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ჟურნალი „თბილისელები“. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  145. 145.0 145.1 145.2 145.3 145.4 145.5 145.6 ილია ბაბუნაშვილი (25 თებერვალი, 1999). ორი წამი და მთავარი / ციტატა: „რამდენი მანუჩარ მაჩაიძე არსებობს ქვეყნად? ისე არ გამოგოთ, თითქოს მაჩაიძეთა გვარს ვიკვლევდე, იმ მანუჩარ მაჩაიძეზე გეკითხებით. რამდენია ის მანუჩარ მაჩაიძე? მე თუ მკითხავთ, ორია, მთავარი და ორი წამისგან შექმნილი. მთავარი მანუჩარი თავდადებული, ერთგული, შეუპოვარი, პატიოსანი, წინამძღოლი ფეხბურთელია, თუმცა ჯობს ორწამიანით დავიწყოთ.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: „სარბიელი“. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  146. მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 50–51.
  147. მურთაზ ხურცილავა, ლევ იაშინი და მანუჩარ მაჩაიძე, 27 მაისი, 1971. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  148. Прощальный матч Льва Яшина. rusfan.ru (2009-06-05). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  149. მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 46–47.
  150. კარაველას თასი. fcdinamo.ge (19 აგვისტო, 2013). ციტირების თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  151. Trofeo Colombino de fútbol. es.wikipedia.org (1 ნოემბერი, 2016). ციტირების თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  152. Динамо (Тбилиси) – Бенфика (Лиссабон, Португалия) 3–1. fc-dynamo.ru (2 თებერვალი, 2016). ციტირების თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  153. IX Trofeo Colombino de fútbol. dinamo-tbilisi.ru (5 მარტი, 2015). ციტირების თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  154. "კარაველას" რაინდები. 1973 წლის აგვისტო. ესპანეთის ქალაქი უელვა. ოთხთა ტრადიციული, რიგით IX ტურნირი. მონაწილენი: მადრიდის „ატლეტიკო“, ლისაბონის „ბენფიკა“, ინგლისის „დერბი ქაუნთი“ და თბილისის „დინამო“. ციტატა: „...აღსანიშნავია, რომ ამ ტურნირის მთავარმა პრიზმა — „კარაველას თასმა“ მანამდე მხოლოდ ორჯერ დატოვა იქაურობა — ეს ბრაზილიის „სან-პაულუმ“ და უნგრეთის „დოჟა უიპეშტმა“ შეძლეს. დანარჩენ შემთხვევებში ყველას მადრიდის „რეალმა“, სევილიის „ბეტისმა“, ადგილობრივმა „რეკრეატივომ“ და იმავე „ატლეტიკომ“ აჯობეს.“ ავტორი: ბეჟან დოლიძე, „საქართველოს რესპუბლიკა“. 22 აგვისტო, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 15 აგვისტო, 2019. წყარო: ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 15 აგვისტო, 2019.
  155. კარაველას თასი. 19 აგვისტო, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 30 დეკემბერი, 2016. წყარო: თბილისის „დინამოს“ ოფიციალურ საიტი. წაკითხვის თარიღი: 15 აგვისტო, 2019.
  156. აკოფოვი, გ.; ენუქიძე, ჯ. 1987, pp. 131.
  157. მადრიდის „რეალის“ ოფიციალური საიტი. realmadrid.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  158. Quarter-finals, First leg - 04/03/1981 - 16:00CET (19:00 local time) - Boris Paichadze Erovnuli Stadioni - Tbilisi. uefa.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  159. Quarter-finals, Second leg - 18/03/1981 - 18:00CET (18:00 local time) - Estadio Santiago Bernabéu - Madrid. uefa.com. ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  160. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Спартак» Москва 0–0 «Реал» Мадрид. 04.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  161. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Реал» Мадрид 2–0 «Спартак» Москва. 19.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  162. „დინამო“ (თბილისი) – „ტვენტე“ (ენსხედე) 3:2 / უეფა-ს თასი 1972–1973, 1/32 ფინალი. თბილისი, „ლოკომოტივის“ სტადიონი. 13 სექტემბერი, 1972. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 12 აგვისტო, 2019. წყარო: fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 27 სექტემბერი, 2019.
  163. აკოფოვი, გ.; კაკაბაძე, მ. 1981, p. 27.
  164. აკოფოვი, გ.; კაკაბაძე, მ. 1981, p. 28.
  165. უეფა-ს თასზე / „დინამო“ (თბილისი) – „ტვენტე“ (ენსხედე) 3:2. თბილისი, „ლოკომოტივის“ სტადიონი. 13 სექტემბერი, 1972. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 12 აგვისტო, 2019. წყარო: openlibrary.ge. წაკითხვის თარიღი: 12 აგვისტო, 2019.
  166. Остальные протоколы 1971 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  167. Остальные протоколы 1972 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  168. Остальные протоколы 1974 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  169. Остальные протоколы 1976 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  170. Остальные протоколы 1977 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  171. Остальные протоколы 1978 года დაარქივებულია ორიგინალიდან - 29 ივლისი, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივლისი, 2019.
  172. «Интернационале» (Милан, Италия) 0–1 «Динамо» (Тбилиси) - Кубок УЕФА сезона 1977 / 78 годов. 1 / 32 финала. I -й матч. Милан. 14 сентября 1977 года. Ясно. +22 С. 20:30. Стадион «Сан-Сиро». 45 000 зрителей. Судья: Франц Вёрер (Австрия). Помощники: Йохан Малик, Мартин Ярош (оба - Австрия). Источник данных: проект «Наши в еврокубках» / Подготовка документа: Евгений Пугло (pugloev@mail.ru) / Дата документа: 17 февраля 2005 г. / 17 თებერვალი, 2005. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 30 დეკემბერი, 2016 / 5 ივლისი, 2019. წყარო: Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). წაკითხვის თარიღი: 13 აგვისტო, 2019.
  173. გოჩა კაჭარავა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. ციტატა: „...სასიამოვნო მოგონებად დამრჩა მილანის „ინტერთან“ ორი დაპირისპირებაც. 1977 წლის სექტემბერში „სან სიროზე“ 1:0 მოვიგეთ. მე პერსონალურად ჯამპიერო მარინი „მიჭერდა“, თუმცა საკუთარ მოვალეობას თავი სათანადოდ ვერ გაართვა და განმეორებით შეხვედრაში გაბრიელე ორიალი (მსოფლიოს 1982 წლის ჩემპიონი) „დამიყენეს“. თავი არც მასთან პაექრობისას შემირცხვენია.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 13 აგვისტო, 2019.
  174. «Динамо» (Тбилиси) – «Наполи» (Неаполь, Италия) 2–0. klisf.net (17 მარტი, 2005). ციტირების თარიღი: 13 აგვისტო, 2019.
  175. ალეკო კაკაურიძე (28 ნოემბერი, 2018). იყო დრო „დინამო“ „ნაპოლის“ 2:0-ს უგებდა... მანუჩარ მაჩაიძე იხსენებს / ციტატა: „...ახლა ეს ძალიან რთული წარმოსადგენია, მაგრამ ასეთი დროც იყო: 1978 წელს, უეფას თასის ოცდამეთორმეტედფინალში თბილისის „დინამომ“ 2:0 მოუგო „ნაპოლის“. საპასუხო შეხვედრა კი იტალიაში ფრედ, 1:1 მორჩა. მაშინ ვიტალი დარასელიამ პირობა დადო, ვინც გოლს გაიტანს, ჩემს ვაჟკაცს მის სახელს დავარქმევო. ჰოდა, დიდმა ვიტალიმ თავად გაიტანა და ასე მოევლინა ქვეყანას უმცროსი ვიტალი დარასელია.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: სპორტული გაზეთი „ლელო“. წაკითხვის თარიღი: 13 აგვისტო, 2019.
  176. «Динамо» (Тбилиси) – «Ливерпуль» (Ливерпуль, Англия) 3–0. klisf.net (15 აპრილი, 2005). ციტირების თარიღი: 13 აგვისტო, 2019.
  177. ლივერპული - დინამო 2:1/დინამო - ლივერპული 3:0 YouTube-ზე — გამოქვეყნდა 19 ნოე. 2018-ში.
  178. 178.0 178.1 GDS დილის სტუმრები - ვლადიმერ გუცაევი, ნუკრი კაკილაშვილი, თენგიზ სულაქველიძე და დავით ქლიბაძე / წყარო: GDSTVDILAOFFICIAL. გამოქვეყნდა 14 მაი. 2014-ში.
  179. 179.0 179.1 ვიტალი ჯაფარიძე (26 აპრილი, 2014). ფეხბურთის რაინდი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წყარო: გაზეთი „საქართველოს რესპუბლიკა“. ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  180. Гуцаев - Мильченко - Пачкория - ТВ "ПИК" - Футбол / Это передача о футболе с участием бывшего форварда тбилисского "Динамо" и сборной СССР Владимира Гуцаева, арбитра ФИФА Анатолия Мильченко, журналистов Тенгиза Пачкория и Гелы Васадзе. 2011 г. / წყარო: Tengiz Pachkoria. გამოქვეყნდა 8 მაი. 2013-ში.
  181. 1981 - Tournament in Madrid / 1981 — FC Dinamo Tbilisi, Real Madrid C.F, FC Bayern München, AZ-67 Alkmaar. 1981 — ოთხთა ტურნირი მადრიდში. „რეალთან“ შეხვედრაში დავით ყიფიანმა მძიმე ტრავმა მიიღო. ვლადიმერ გუცაევი ტურნირის საუკეთესო ფეხბურთელი გახდა. რამაზ შენგელია — საუკეთესო ბომბარდირი / წყარო: Shota Rustaveli. გამოქვეყნდა 22 მაი. 2014-ში.
  182. 182.0 182.1 ია ვეკუა (27 აპრილი, 2001). „როგორ ეშვებოდა „დინამო“ ფსკერისკენ „დიდ კაპიტანთან“ ერთად“ / გაზეთი „ახალი 7 დღე“. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  183. ლივერპულის მთავარი მწვრთნელი ბობ პეისლი. ლივერპულის მთავარი მწვრთნელი ბობ პეისლი და გარუნ აკოფოვი. წყარო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. 3 ოქტომბერი, 1979. ციფრული ბიბლიოთეკა „ივერიელი“. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  184. იყო დრო „დინამო“ „ნაპოლის“ 2:0-ს უგებდა...
  185. 185.0 185.1 მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 39–40.
  186. 186.0 186.1 „ესტაფეტა“ 09.01.17 ქართული ფეხბურთის ლეგენდა რამაზ შენგელია-60 / სტუმრები: ლია ბაბუნაშვილი — რამაზ შენგელიას მეუღლე, ნატა შენგელია — რამაზ შენგელიას ქალიშვილი. გადაცემის ავტორი და წამყვანი: ელენე ბილიხოძე. / წყარო: Georgian Public Radio. გამოქვეყნდა 9 იან. 2017-ში.
  187. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 3 სექტემბერი, 1976. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  188. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით თანაგუნდელებთან ერთად, 3 სექტემბერი, 1976. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  189. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  190. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით, 11 აგვისტო, 1979. უკანა პლანზე: რამაზ შენგელია და ალექსანდრე ბუბნოვი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  191. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის თასით თანაგუნდელებთან ერთად, 11 აგვისტო, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  192. მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 41–42.
  193. მოსაშვილი, მ. 1980, pp. 40–41.
  194. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1980. footballfacts.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  195. მანუჩარ მაჩაიძე – 65. fcdinamo.ge (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  196. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1978. Высшая лига. Итоговая таблица. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  197. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1978. Высшая лига. Календарь турнира. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  198. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1977. Высшая лига. Итоговая таблица. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  199. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1977. Высшая лига. Календарь турнира. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  200. Soviet Union Cup 1976 » Dinamo Tbilisi 3–0 Ararat Yerevan. Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (2013-07-11). ციტირების თარიღი: 2017-02-22.
  201. Кубок СССР » 1976 » 3 сентября 1976 » Динамо (Тбилиси) — Арарат (Ереван) 3–0 » Финал. fc-dynamo.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  202. პირველი „ბროლის თასი“ // 1976 წლის 3 სექტემბერი მნიშვნელოვანი დღეა „დინამო“ თბილისის ტიტულოვან ისტორიაში. ჩვენმა გუნდმა პირველად მოიპოვა სსრკ-ს თასი. აღსანიშნავია, რომ თბილისელები მანამდე ხუთჯერ იყვნენ გასული ბროლის თასის გათამაშების ფინალში და ხუთივეჯერ ხელი მოეცარათ. ციტატა: „...ფინალამდე მტკვრისპირელებმა ზაპოროჟიეს „მეტალურგი“ პენალტების სერიაში ანგარიშით 5–4 დაამარცხეს, მერვედფინალში ლენინგრადის „ზენიტს“ სამი უპასუხო გოლით მოუგეს, შემდეგ ლვოვის „კარპატი“ დაამარცხეს ანგარიშით 2–1, ხოლო ნახევარფინალში დონეცკის „შახტიორს“ 2–0 აჯობეს. ფინალში, რომელიც მოსკოვში, „ლუჟნიკების“ სტადიონზე გაიმართა და მატჩს 45 000 გულშემატკივარი ესწრებოდა, ჩვენი გუნდის მეტოქე წინა გათამაშების გამარჯვებული და თბილისელთა პრინციპული მოწინააღმდეგე – ერევნის „არარატი“ გახლდათ. „დინამომ“ მეტად საინტერესო შეხვედრაში დიდი ანგარიშით 3–0 იმარჯვა. გოლები 27-ე წუთზე დავით ყიფიანმა, 64-ე წუთზე ფირუზ კანთელაძემ (პენალტით) და 68-ე წუთზე რევაზ ჩელებაძემ გაიტანეს. აღსანიშნავია, რომ სათასო ასპარეზობის საუკეთესო ბომბარდირი ხუთი გატანილი გოლით – დავით ყიფიანი გახდა“. 3 სექტემბერი, 2018. // თბილისის „დინამოს“ ოფიციალური საიტი. წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  203. 203.0 203.1 Dinamo Moscow - Dinamo Tbilisi 0-0 Pen 4-5 1979 YouTube-ზე / სსრკ-ს თასის ფინალი. 1979 წლის 11 აგვისტო, მოსკოვი. ცენტრალური სტადიონი. 60000 მაყურებელი. / Guruli1000. გამოქვეყნდა 16 თებ. 2015-ში.
  204. Кубок СССР » 1979 » 11 августа 1979 » Динамо (Тбилиси) – Динамо (Москва) 0–0 » По пенальти 5–4 » Финал. fc-dynamo.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  205. 1979 წლის სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადა. dinamo-tbilisi.ru (2017-01-04). ციტირების თარიღი: 2017-01-04.
  206. 206.0 206.1 1979 (05.08) Moscow - Georgian SSR- 2-1 Final Spartakiada YouTube-ზე / Aleks Chistogan. გამოქვეყნდა 30 აგვ. 2013-ში.
  207. Manuchar Machaidze // International stats · International matches. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 14 ოქტომბერი, 2019. წყარო: International Football History and Statistics. წაკითხვის თარიღი: 14 ოქტომბერი, 2019.
  208. France v USSR, 26 May 1972 / Score: 3-1 to USSR. Competition: Olympics. Venue: Parc des Princes. Goals: Manuchar Machaidze, Oleg Blokhin (2). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 აგვისტო, 2019. წყარო: fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 1 აგვისტო, 2019.
  209. Manuchar Machaidze · International stats · International matches. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 4 მარტი, 2014. წყარო: EU-Football.info. წაკითხვის თარიღი: 16 დეკემბერი, 2019.
  210. Yugoslavia 0–1 Soviet Union (Yugoslavia National Team List of Results 1970–1979). Prepared and maintained by Misha Miladinovich for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (27 მაისი, 2006). ციტირების თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  211. Yugoslavia 0–1 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, 17 April 1974.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  212. გოჩა კაჭარავა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. ციტატა: „...არგენტინელებთან 0:0 ვითამაშეთ. სწორედ ეს გუნდი გახდა რამდენიმე თვეში მსოფლიოს ჩემპიონი. იმ მატჩში პასარელამ, ტარანტინიმ, არდილესმა (სწორედ იგი მვეურვეობდა პერსონალურად), ჰაუსმანმა, ბერტონიმ, ლუკემ მიიღეს მონაწილეობა, რომლებიც მომდევნო ზაფხულს მუნდიალის ტრიუმფატორები გახდნენ.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  213. Argentina 0–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, River Plate, Buenos Aires. 28 November 1976.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  214. Amistosos Argentina 1976 — Argentina 0–0 Soviet Union (28.11.1976) (24 ივლისი, 2016) estadisticadefutbol.blogspot.com წაკითხვის თარიღი: 18 იანვარი, 2018.
  215. გოჩა კაჭარავა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. ციტატა: „...„მარაკანაზე“ თამაში ნებისმიერი ფეხბურთელისთვის ფრიად საპასუხიმგებლო და საპატიოა. ვფიქრობ, ბრაზილიელთა წინააღმდეგ ურიგოდ არ გამოვსულვარ, თუმცა, ზიკოსა და რიველინოს წინამძღოლობით მასპინძლებმა მეტად მაღალ დონეზე ითამაშეს და 2:0 მოგვიგეს.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  216. Brazil 2–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, Maracana, Rio de Janeiro. 01 December 1976.“ ციტირების თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  217. მანუჩარ მაჩაიძე საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში — უნგრეთის ეროვნული ნაკრების წინააღმდეგ გასამართი მატჩის წინ, 19 მაისი, 1979. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. დაარქივებულია ორიგინალიდან. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  218. იუგოსლავია 0–1 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  219. Yugoslavia v USSR, 17 April 1974 // International Friendly · Bilino Polje Stadium, Zenica. დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 15 ოქტომბერი, 2019. წყარო: International Football History and Statistics. წაკითხვის თარიღი: 15 ოქტომბერი, 2019.
  220. არგენტინა 0–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  221. ბრაზილია 2–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  222. სსრ კავშირი 2–2 უნგრეთი. ევროპის ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  223. 223.0 223.1 Machaidze Manuchar YouTube-ზე / Georgian Football Legend. გამოქვეყნდა 4 ოქტ. 2010-ში.
  224. 224.0 224.1 ღია სტუდია - მანუჩარ მაჩაიძე YouTube-ზე / ტელეკომპანია იბერია. გამოქვეყნდა 26 თებ. 2016-ში.
  225. დავით ყიფიანი, მანუჩარ მაჩაიძე, ვლადიმერ გუცაევი - უნიკალური კადრები YouTube-ზე / იტალიური „რაი“-ს უნიკალური კადრები „დინამოს“ ვარჯიშიდან, (1977 წ.) დავით ყიფიანი, მანუჩარ მაჩაიძე, ვლადიმერ გუცაევი და ნაწყვეტები მატჩიდან თბილისის „დინამო“ 1–1 მოსკოვის „დინამო“ — 21 აგვისტო 1977 წ. / GiviFilms Studio Sport. გამოქვეყნდა 15 სექ. 2018-ში.
  226. დაუთრგუნველი - 7 ოქტომბერი, 1984. გაზეთი „ლელო“, № 192 (7753).
  227. მანუჩარ მაჩაიძე: დიდ გუნდებშიც ასეა, მწვრთნელი პედაგოგი უნდა იყოს... ციტატა: „...- რა სტილის ფეხბურთს ესადაგებოდა მანუჩარ მაჩაიძის თამაში? - მაშინ მოდაში იყო ფეხბურთი, რომელსაც „ცეცეს“ სტილს ეძახდნენ. ბუზი ცეცე რაც არის, ალბათ, იცით და ეს სტილიც მასეთი იყო, აბრუებდა და თიშავდა მეტოქე გუნდს — მთელი ლათინური ამერიკა ასე თამაშობდა. ანუ ის ფეხბურთი, რაც ბოლო პერიოდში „ბარსელონამ“ წარმოგვიდგინა, ახალი გამოგონება არ არის.“ ყოველდღიური სპორტული გაზეთი „ლელო“. 21 ნოემბერი, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: Sportall.ge. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  228. გადაცემა „აფხაზეთი“ - მანუჩარ მაჩაიძე YouTube-ზე / ais centr. გამოქვეყნდა 29 ივნ. 2015-ში.
  229. ლაშა წიკლაური (12 თებერვალი, 2018). სპორტის ყველაზე პოპულარული სახეობები — ფეხბურთის დიდი უპირატესობა / 191 ქვეყნიდან 141-ში ფეხბურთი სპორტის ყველაზე პოპულარული სახეობაა. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წყარო: popsport - სპორტული ანალიტიკა, ექსკლუზივები და სიახლეები. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  230. მანუჩარ მაჩაიძე: დიდ გუნდებშიც ასეა, მწვრთნელი პედაგოგი უნდა იყოს... ციტატა: „...1975 წელს „დინამოში“ მიხეილ იაკუშინი მოვიდა და გადავწყვიტეთ, ეს სტილი „დინამოშიც“ დაგვენერგა. 5–6 წელიწადი ასე თამაშობდა „დინამო“. მანამდე ისე იყო, რომ საგარეო შეხვედრებში „დინამო“, უმეტეს შემთხვევაში, მარცხდებოდა, შეტევაში თავზეხელაღებულები მივდიოდით და სულ ასე თამაში აღარ შეიძლებოდა. ამიტომაც გადავედით „ცეცეზე“ — მოკლე და საშუალო დისტანციის გადაცემები.“ ყოველდღიური სპორტული გაზეთი „ლელო“. 21 ნოემბერი, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: Sportall.ge. წაკითხვის თარიღი: 7 ივლისი, 2019.
  231. რედაქცია (25 მარტი, 2009). „დიდი კაპიტანი“ / გაზეთი „საქართველოს რესპუბლიკა“. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 4 ივლისი, 2019.
  232. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 53-54.
  233. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში / 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის პერსონალური გამოფენა გაიხსნა. / წყარო: NPLG Official. გამოქვეყნდა 17 იან. 2014-ში.
  234. 234.0 234.1 ის „დინამო“ დღევანდელი თვალით / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: მსოფლიო სპორტი. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  235. Манучар Мачаидзе — Биография / ციტატა: „...– Но в чем конкретно выражался ваш конфликт с командой? – Скорее, все же не с командой, а с ее руководством. Я не хотел играть в тот футбол, который стал навязывать Нодар Ахалкаци. Стиль игры "Динамо" — так называемый "южный". В подобный футбол играют в Италии, Испании, Южной Америке. Ахалкаци же стал прививать динамовцам черты рационального северного футбола, основанного прежде всего на атлетизме. Я не утверждаю, что, скажем, немецкий или датский футбол хуже аргентинского или испанского. Он другой, несомненно, имеющий свои достоинства, но чуждый грузинскому. Я считал и остаюсь при своем мнении, что рационализм, внедрявшийся в то время тренером "Динамо", пагубно отразился на нашем футболе. И при сложившихся обстоятельствах я решил уйти из команды.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 8 ივლისი, 2019. წყარო: Peoples.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  236. მანუჩარ მაჩაიძე: დიდ გუნდებშიც ასეა, მწვრთნელი პედაგოგი უნდა იყოს... ციტატა: „...მერე „დინამოს“ მწვრთნელად ნოდარ ახალკაცი დაინიშნა და იმავე სტილით ვაგრძელებდით თამაშს. საპრიზო ადგილები, ჩემპიონობა, თასი — ამ ყველაფერს ისიც ემატებოდა, რომ შინ გამართულ 92 შეხვედრაში ერთხელაც არ წაგვიგია, 72 მატჩი მოვიგეთ და 20 ფრედ ვითამაშეთ. ყველა ამ მატჩში ვმონაწილეობდი, მაგრამ ისე მოხდა, რომ ლამის მთელი საქართველო ჩემ წინააღმდეგ შეიკრა, ვეტერანი ფეხბურთელები და თანაგუნდელებიც კი და გამიშვეს „დინამოდან“, აქაოდა, ქართული ფეხბურთი არასწორი გზით მიდის, მაჩაიძე თუ არ გავუშვით, დავიღუპებითო.“ ყოველდღიური სპორტული გაზეთი „ლელო“. 21 ნოემბერი, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: Sportall.ge. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  237. წაუქცეველი კაპიტანი და გაგლეჯილი ცხრიანები!..
  238. მანუჩარ მაჩაიძე: დიდ გუნდებშიც ასეა, მწვრთნელი პედაგოგი უნდა იყოს... ციტატა: „...– ნოდარ ახალკაცზე რას გვეტყოდით? თქვენი აზრით, როგორი სპეციალისტი იყო? – სუსტი მწვრთნელი იყო. გოგია, ხიზანიშვილი, ხინჩაგაშვილი, კანთელაძე, მუჯირი, მაჩაიძე, ქორიძე, კოპალეიშვილი, გუცაევი, ყიფიანი, დარასელია — ეს ფეხბურთელები „დინამოში“ სხვა მწვრთნელებმა მიიყვანეს და დააწინაურეს, ახალკაცმა კი მოიყვანა გაბელია, შენგელია, სულაქველიძე, კოსტავა, ჩელებაძე...“ ყოველდღიური სპორტული გაზეთი „ლელო“. 21 ნოემბერი, 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივლისი, 2019. წყარო: Sportall.ge. წაკითხვის თარიღი: 8 ივლისი, 2019.
  239. Владимир Суетин (29 აგვისტო, 2006). Манучар Мачаидзе: Людям нужны мир и футбол. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: gudok.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  240. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი (სსკ). nplg.gov.ge. ციტირების თარიღი: 16 ივნისი, 2018.
  241. თბილისის საკრებულო (2014–2017). საკრებულოს წევრები — მანუჩარ მაჩაიძე. tbsakrebulo.gov.ge. ციტირების თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  242. მანუჩარ მაჩაიძე — ბიოგრაფიული ლექსიკონი. nplg.gov.ge (17 აპრილი, 2011). ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  243. მანუჩარ მაჩაიძე — საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი. parliament.ge. ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  244. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეხუთე. მუხლი 22. სპორტსმენისა და სპორტის სპეციალისტის სოციალური დაცვა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  245. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეექვსე. მუხლი 24. სპორტის სფეროს მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  246. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ / თბილისი, 1996 წლის 20 სექტემბერი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივნისი, 2019. წყარო: საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო. წაკითხვის თარიღი: 7 ივნისი, 2019.
  247. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი. ivote.ge (21 ოქტომბერი, 2018). ციტირების თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  248. Nikoladze, Sophie (7 სექტემბერი, 2017). მანუჩარ მაჩაიძე: მოჭადრაკეები თავისიანად მთვლიან / ლეგენდარული ქართველი ფეხბურთელი და ჭადრაკის დიდი მოყვარული. ციტატა: „...ახალგაზრდობაში ვთამაშობდი, ვმონაწილეობდი სხვადასხვა ტურნირებში. ვთამაშობდი თბილისის ჩემპიონატზე, ვიყავი ოსტატობის კანდიდატი. ახლაც ვთამაშობ ხოლმე, მაგრამ ბოლო ხანებში უფრო კომპიუტერთან. საერთოდ, ძალიან მიყვარს ჭადრაკი, ვქომაგობ ქართველ მოჭადრაკეებს, ძველებიდან კი საბჭოთა და უცხოელ ჩემპიონებს. ძალიან მიყვარს ფიშერის, ტალის, სპასკის თამაში. ასე მგონია, რომ ძველი ჭადრაკი — კომბინაციური, რომანტიული, შემოქმედებითი — უკვე მოკვდა. ახლა სხვა ჭადრაკია და მას უნდა შეეჩვიო.“ / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 10 ივლისი, 2019. წყარო: საქართველოს ჭადრაკის ფედერაცია. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  249. Manuchar Machaidze: Chess players regard me as one of them
  250. ლაბუჩიძე, როლან (7 დეკემბერი, 2010). თბილისში ჭადრაკის მოყვარულთა კლუბი გაიხსნა. worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2018.
  251. მანუჩარ მაჩაიძე — „ცოცხალი ლეგენდა“
  252. ეკა პატარაია (11 ნოემბერი, 2009). ვინ უკრძალავდა მანუჩარ მაჩაიძეს ხორციელ სიამოვნებას / ციტატა: „...ახლახან „ვერნისაჟში“ ჩემი ფერწერული ნამუშევრების პერსონალური გამოფენა გაიმართა. ყველას დააინტერესა — სად ფეხბურთელი და სად მხატვრობაო. მახსოვს, 90-იან წლებში „თეთრ გალერეასა“ და „ქარვასლაში“ ჩემი რამდენიმე ნახატი გამოიფინა და დიდი აღფრთოვანება დაიმსახურა. ფერწერაში განათლება არ მიმიღია, არც სპეციალური სკოლა მაქვს დამთავრებული და არც ტექნიკუმი. ჯერ კიდევ აქტიურ ფეხბურთში რომ ვიყავი, თბილისის „დინამოში“, მაშინ დავიწყე ხატვა. საბჭოთა კავშირში სხვადასხვა ქალაქში რომ დავდიოდით, ბევრი საგამოფენო დარბაზი იყო და სულ ვათვალიერებდი, ჩვენი მხატვრების გამოფენებსაც ვესწრებოდი. ერთხელაც, ნატურმორტი დავხატე თიხის ქოთანი და ვაშლი და ჩემმა ძმაკაცმა, იური მექვაბიშვილმა, ჩვენი გუნდის გულშემატკივარმა და ბრწყინვალე მხატვარმა, რომ ნახა, გადაირია — თუ ძმა ხარ, ხატვა დაიწყე, მაგარი ნიჭი გაქვსო. მას შემდეგ დავიწყე და დავიწყე.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 10 ივლისი, 2019. წყარო: ჟურნალი „თბილისელები“. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  253. Многогранный Мачаидзе / ციტატა: „В Тбилиси открылась выставка картин известного советского футболиста, игрока тбилисского «Динамо» и сборной СССР Манучара Мачаидзе, посвящённая его 60-летию. На ней представлены более 30 работ: от первых этюдов, которые Манучар писал на базе родного клуба, до зрелых произведений, созданных после завершения спортивной карьеры.“ / დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: gudok.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  254. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში / 3 ოქტომბერს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში ცნობილი ფეხბურთელის, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორის, საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრის, თბილისის საკრებულოსა და პარლამენტის ყოფილი წევრის მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების პერსონალური გამოფენა გაიხსნება. ციტატა: „...მანუჩარ მაჩაიძის სახელი დიდ ფეხბურთს უკავშირდება, მაგრამ ბევრმა იცის მისი მხატვრობით გატაცების შესახებაც. იგი ჯერ კიდევ სკოლისა და სტუდენტობის პერიოდიდან ხატავდა. როგორც თავად ამბობს, ხატვაში მასწავლებელი არ ჰყოლია. მასზე დიდი გავლენა იქონია საზღვარგარეთ ყოფნისას მუზეუმებში ნანახმა დიდი მხატვრების ნამუშევრებმა. პირველი ნახატები 1977–1978 წლებში შექმნა. პერსონალური გამოფენები მოაწყო თბილისში, გალერეა „ვერნისაჟში“ და მოსკოვში, მხატვართა სახლში. მისი პირველი ნახატები (სულ 13 ნახატი) დღემდე მოსკოვში ინახება. მანუჩარ მაჩაიძე არის ასევე არაერთი ჯგუფური გამოფენის მონაწილე. ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენი დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცდაათამდე ფერწერული ტილო გამოიფინება.“ 2 ოქტომბერი, 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 10 ივლისი, 2019. წყარო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. წაკითხვის თარიღი: 10 ივლისი, 2019.
  255. მანუჩარ მაჩაიძის გამოფენა / 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის პერსონალური გამოფენა გაიხსნა. / წყარო: NPLG Official. გამოქვეყნდა 17 იან. 2014-ში.
  256. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში / 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის პერსონალური გამოფენა გაიხსნა. / წყარო: NPLG Official. გამოქვეყნდა 17 იან. 2014-ში.
  257. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში / Manuchar Machaidze - Khashuri. / წყარო: Dato Gogoberidze. გამოქვეყნდა 12 მარ. 2019-ში.
  258. Владимир Чистов (9 აგვისტო, 2005). Футбол не знает границ / ციტატა: „В Черкизове на центральном стадионе «Локомотив» прошел спортивный праздник, посвященный Дню железнодорожника. Оргкомитет, который возглавляет президент ФК «Локомотив» Валерий Филатов, на этот раз решил пригласить команды, в разные годы выигравшие чемпионаты СССР. Их разбили на две группы: в первой – «Динамо» (Киев), «Динамо» (Москва), «Динамо» (Тбилиси), ЦСКА, во второй – «Локомотив», «Торпедо», «Спартак», «Арарат». И матчи в них прошли по круговой системе.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: gudok.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  259. Владимир Чистов (9 აგვისტო, 2005). Футбол не знает границ / ციტატა: „В решающем же поединке встретились «Торпедо» и киевское «Динамо». Долгое время шла равная игра, но под занавес Виктор Хлус и Виктор Насташевский забили два гола, и второй раз главный приз увезли в Киев. Лучшим вратарем признан Ринат Дасаев, не пропустивший ни одного гола. Приз как самый надежный защитник получил автозаводец Леонид Пахомов, самый техничный полузащитник – Манучар Мачаидзе, самый активный нападающий – Михаил Гершкович, сыгравший за столичное «Динамо», лучший бомбардир – киевлянин Виктор Насташевский.“ დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 აგვისტო, 2019. წყარო: gudok.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 აგვისტო, 2019.
  260. ვლადიმერ გუცაევი საბჭოთა კავშირის თასით თანაგუნდელებთან ერთად. 11 აგვისტო, 1979 · დაარქივებულია ორიგინალიდან. დაარქივების თარიღი: 1 ივლისი, 2019. წყარო: ქართული სპორტის სტატისტიკის პორტალი. წაკითხვის თარიღი: 1 ივლისი, 2019.
  261. Andrei Balitskiy and Mike Dryomin (29 თებერვალი, 2012). Soviet Union Cup 1970 // Dinamo Moskva 2–1 Dinamo Tbilisi. // Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  262. „დინამო“ მოსკოვი 2–1 „დინამო“ თბილისი — 8 აგვისტო, 1970. "Динамо" (Москва) - "Динамо" (Тбилиси) 2:1 (1:0). Голы: 1:0 В.Эштреков (17), 2:0 Г.Еврюжихин (62), 2:1 Ш.Хинчагашвили (67). 8 августа 1970. 18:00. Финал. Москва. Центральный стадион имени В.И.Ленина. Второй тайм электроосвещение. Ясно. 24 градуса. 103000 зрителей. Источник: Интернет ресурсы & Ткачук И.А.; Сайт болельщиков о футбольном клубе "Динамо" (Москва). fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 25 დეკემბერი, 2018.
  263. თბილისის „დინამო“ კარაველას თასს დაეუფლა — ეროვნული ფოტომატიანე. სურათზე მარცხნიდან: კახი ასათიანი, დავით ყიფიანი, რევაზ ძოძუაშვილი, ფირუზ კანთელაძე და ვახტანგ ჭელიძე — ტურნირის საპატიო პრიზით ხელში. 19 აგვისტო, 1973. წყარო: ციფრული ბიბლიოთეკა „ივერიელი“. წაკითხვის თარიღი: 15 აგვისტო, 2019.
  264. Финал. Сборная Москвы — Сборная Грузии 2–1 (1–0). 5 августа 1979 года. Москва. Стадион им. В.И.Ленина. 95000 зрителей. Судья: М.Ступар (Ивано-Франковск). Сб. Москвы: Дасаев, Самохин, Никулин, Бубнов, Маховиков (к), Хидиятуллин, Шавло, Гаврилов (Васильев, 78), Максименков, Черенков, Сидоров (Петраков, 67). Сб. Грузии: Габелия, Сулаквелидзе, Чивадзе, Хинчагашвили, Муджири, Г.Мачаидзе, Дараселия, М.Мачаидзе (к), Коридзе (Какилашвили, 65), Гуцаев, Челебадзе (Шенгелия, 46). Голы: 1:0 Максименков (40), 2:0 Максименков (55), 2:1 Г.Мачаидзе (83). Предупреждения: Хидиятуллин, Гуцаев. Источник: Статистика матчей сборной Грузинской ССР на Спартакиаде народов СССР 1979 г. Футбол на летней Спартакиаде народов СССР 1979. «Динамо» (Тбилиси): история команды (История, статистика, факты). Максим Архипов. dinamo-tbilisi.ru. წყარო: საქართველოს სსრ ნაკრების სტატისტიკა 1979 წლის სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის საფეხბურთო ტურნირზე. თბილისის „დინამო“: გუნდის ისტორია (თარიღები, მოვლენები, ფაქტები). მაქსიმ არხიპოვი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2 აგვისტო, 2016. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2019.