მთავარი მენიუს გახსნა
სიბორგიუმი / Seaborgium (Sg)
ელემენტის რიგითი ნომერი 106
მარტივი ნივთიერების ვიზუალური აღწერა გარდამავალი ლითონი
ატომის თვისებები
ატომური მასა
(მოლური მასა)
[269] მდგრადი იზოტოპის მ. ა. ე. (/მოლი)
ატომის რადიუსი 132 პმ
იონიზაციის ენერგია
(პირველი ელექტრონი)
1) 757 2) 1733 3) 2484 კჯ/მოლი (ევ)
ელექტრონული კონფიგურაცია Rn]5f146d47s2
ქიმიური თვისებები
კოვალენტური რადიუსი 143 პმ
იონური რადიუსი პმ
ელექტროუარყოფითობა
(პოლინგის თანახმად)
ელექტროდული პოტენციალი
ჟანგვის ხარისხი 0, (+3), (+4), (+5), +6
მარტივი ნივთიერებების თერმოდინამიკური თვისებები
ნივთიერების სიმკვრივე 35.0 /სმ³
ხვედრითი თბოტევადობა /(·მოლი)
თბოგამტარობა ვტ/(·კ)
დნობის ტემპერატურა
დნობის სითბო კჯ/მოლი
დუღილის ტემპერატურა
აორთქლების სითბო კჯ/მოლი
მოლური მოცულობა სმ³/მოლი
მარტივი ნივთიერების კრისტალური მესერი
მესრის სტრუქტურა ცენტრირებული კუბი
მესრის პერიოდი Å
შეფარდება n/
დებაის ტემპერატურა
106Sg
[269] Rn]5f146d47s2
სიბორგიუმი

სიბორგიუმი (Seaborgium, Sg) — ელემენტების პერიოდული ცხრილის მე-7 პერიოდის, მე-6 ჯგუფის (ძველი ტერმინოლოგიით - VI ჯგუფის გვერდითი ქვეჯგუფი) ქიმიური ელემენტი რომლის ატომური ნომერია 106; რადიოაქტიური ელემენტი რომელიც ძალიან მოკლე დროის განმავლობაში ცოცხლობს.

ისტორიარედაქტირება

სიბორგიუმი სინთეზირებული იქნა 1974 წელს კალიფორნიის უნივერსიტეტის ლოურენსის სახელობის ეროვნულ ლაბორატორიაში ბერკლიში[1]. ახალი ელემენტის მისაღებად გამოყენებული იქნა 249Cf+18O→263106+4n -ის რეაქცია. ნუკლიდები იდენტიფიცირებული იქნა α-დაშლით 259Rf-ად და შემდეგ 255No-ში. ამავ დროს და დამოუკიდებლად მომუშავე დუბნას ჯგუფმა გიორგი ფლიოროვისა და იური ოგანესიანის მეთაურობით გამოაქვეყნა 106-ე ლემენტის სინთეზის მონაცემები ტყვიის და ქრომის ბირთვების შერწყმის რეაქციისას[2]. მეცნიერები მათ მიერ ნანახ ბირთვ 259106-ის სპონტანური დაშლის რეაქციის პროდუქტის ნახევარდაშლის პერიოდს მიაწერდნენ რამდენიმე მილიწამს[3]-ის სპონტანურ დაყოფას. ეს მიღწევა აღიარებლ იქნა როგორც მეცნიერული აღმოჩენა და შეტანი იქნა სსრკ-ს სახელმწიფო რეესტრში № 194-ად 1974 წლის 11 ივლისი პრიორიტეტითსემდეგი ფორმულირებით: «დადგენილ იქნა აქამდე უცნობი 106 ატომური ნომრით რადიოაქტიური ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნის მოვლენა, რაც ვლინდებოდა ქრომის აჩქარებული იონების მეშვეობით ტყვიის იზოტოპის დასხივებით შედეგად ტყვიისა და ქრომის ბირთვების შერწყმა და 106 ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნით რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი მიახლოებით 0,01 წმ-ია»[4].

IUPAC-ის სამუშაო ჯგუფმა 1993 წ. დაადგინა, რომ დუბნის ჯგუფის მუშაობას ქონდა დიდ მნიშვნელობა შემდგომი კვლევებისათვის, მაგრამ, ბერკლის ჯგუფის მუშაბისგან განსხვავებით ვერ მოახდინა ახალი ელემენტის წარმოქმნის დამაჯერებელი დემონსტრაცია[5]. ამიტომაც 1997 წ. IUPAC (თავისი ადრინდელი რეკომენდაციის მიუხედავად, სადაც გამოთქმული იყო საბჭოთა მეცნიერების წინადადებაზე თანხმობა ეწოდებინათ ელემენტისათვის «რეზერფორდიუმი»[6]) მიიღო გადაწყვეტილება ელემენტისათვის მიენიჭებინა სახელი ბერკლის უნივერსიტეტის გამოჩენილი ფიზიკოსის გლენ სიბორგის საპატივცემლოდ[7], რომელიც მონაწილეობდა პლუტონიუმის და სხვა ცხრა ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენაში. სიბორგი გახდა პირველი მეცნიერი, რომლის სახელი მიენიჭა ელემენტს სიცოცხლეშივე.[8].

სიბორგიუმი მიღებულ იქნა ხელოვნურად, ბირთვული სინთეზის გზით. ატომურ ბირთვში ნაწილაკების დიდი რაოდენობა ატომს აქცევს არასტაბილურად და იწვევს მის დაყოფას უფრო ნაკლებ ნაწილაკებად წარმოქმნისთანავე.

სიბორგიუმი მიეკუთვნება ტრანსაქტინოიდების რიცხვს, სავარაუდოდ მდებარეობს მენდელეევის სისტემის მე-7 პერიოდის, VIB ჯგუფში. სიბორგიუმის ატომის ელექტრონების გარე სამი შრის ფორმულა სავარაუდოდ შემდეგია:

5s2 p6 d10 f14 6s2 p6 d4 7s2.

მეცნიერებმა მიიღეს სიბორგიუმის რამდენიმე იზოტოპი, რომლის მასური რიცხვია 258—267, 269 და 271, რომლებიც განსხვავდებიან ნახევარდაშლის პერიოდით. ყველაზე დიდი ნახევარდაშლის პერიოდი (3,1 წთ) აქვს 269Sg.

ცნობილი იზოტოპებირედაქტირება

  მთავარი სტატია : სიბორგიუმის იზოტოპები.
იზოტოპი მასა ნახევარდაშლის პერიოდი[9] დაშლის ტიპი
258Sg 258   მლწმ. სპონტანური დაყოფა
259Sg 259   წმ. α-დაშლა 255Rf (90 %);
სპონტანური დაყოფა
260Sg 260 3,6±0,9 მლწმ. α-დაშლა 256Rf;
სპონტანური დაყოფა
261Sg 261 0,23±0,06 წმ α-დაშლა 257Rf
262Sg 262   მლწმ. სპონტანური დაყოფა;
α-დაშლა 258Rf (< 22 %)
263Sg 263 1,0±0,2 წმ α-დაშლა 259Rf;
სპონტანური დაყოფა (< 30 %)
264Sg 264   მლწმ. სპონტანური დაყოფა
265Sg 265 8±3 წმ სპონტანური დაყოფა;
α-დაშლა 261Rf
266Sg 266   წმ. სპონტანური დაყოფა;
α-დაშლა 262Rf
267Sg 267 1,4 წთ სპონტანური დაყოფა;
α-დაყოფა 263Rf
269Sg 269   წთ. α-დაშლა 265Rf
271Sg 271   წთ. α-დაშლა 267Rf;
სპონტანური დაყოფა

ქიმიური ნაერთებირედაქტირება

ცნობილია სიბორგიუმის შემდეგი ნაერთები: SgO2Cl2, SgO2F2, SgO3, H2SgO3, ასევე კომპლექსური იონები [SgO2F3]- и [Sg(OH)5(H2O)]+.

შესწავლილია სიბორგიუმის კარბონილური კომპლექსი Sg(CO)თარგი:Sub[10].


რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. A. Ghiorso et al. Element 106. — 1974. — Т. 33. — № 25. — გვ. 1490 - 1493.
  2. ი. ც. ოგანესიანი და სხვა. ფერმიუმის, კურჩატოვიუმისა და 106 ატომური ნომერის ელემენტის ნეიტრონოდეფიციტური იზოტოპების სინთეზი. — 1974. — Т. 20. — № 8. — გვ. 580-585.
  3. ჰოფმანის მიმოხილვითი ნამუშევარი (S. Hofmann New elements - approaching Z=114. — 1998. — Т. 61. — № 6. — გვ. 639-689.) სიბორგიუმის იზოტოპებზე ახალი მონაცემების საფუძველზე გამოთქმულია მოსაზრება იმის შესახებ, რომ სინამდვილეში მეცნიერები დუბნის ჯგუფიდან თვალს ადევნებდნენ 260Sg და 256Rf
  4. რუსეთის მეცნიერული აღმოჩენები. ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენები.
  5. R. C. Barber et al. Discovery of the transfermium elements. — 1993. — Т. 65. — № 8. — გვ. 1757-1814.
  6. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994). — 1994. — Т. 66. — № 12. — გვ. 2419-2421.
  7. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997). — 1997. — Т. 69. — № 12. — გვ. 2471-2473.
  8. Willem H. Koppenol Paneth, IUPAC, and the Naming of Elements. — 2005. — Т. 88. — № 1. — გვ. 95 - 99.
  9. Nudat 2.3
  10. J. Even et al. Synthesis and detection of a seaborgium carbonyl complex(ინგლისური). — 2014. — Т. 345. — № 6203. — გვ. 1491-1493. — doi:10.1126/science.1255720