მთავარი მენიუს გახსნა

ურბნისისა და რუისის ეპარქია, რუის-ურბნისის ეპარქიასაქართველოს ეკლესიის სამღვდელთმთავრო. მდებარეობს შიდა ქართლში. იგი ორი უძველესი სამღვდელმთავრო კათედრის, რუისისა და ურბნისის სამწყსო ტერიტორიას აერთიანებს, რომელთა ცალ-ცალკე მოხსენიება უკვე ვახტანგ გორგასალის შემდეგდროინდელი პერიოდიდან იწყება. ეპარქია მოიცავს ქალაქ ქარელს და მის მუნიციპალიტეტს. ურბნისისა და რუისის ეპარქიას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება გორისა და ატენის ეპარქია, დასავლეთიდან — სურამისა და ხაშურის, ჩრდილოეთიდან — ნიქოზისა და ცხინვალის, სამხრეთიდან კი ბორჯომისა და ბაკურიანის ეპარქიები.

ურბნისისა და რუისის ეპარქია
Ruisichurch.jpg
რუისის საკათედრო ტაძარი
ძირითადი ინფორმაცია
ქვეყანა : საქართველოს დროშა საქართველო
ფართობი : 1092.1 კმ²
მოსახლეობის რაოდენობა : Decrease2.svg 41 316 კაცი
საკათედრო ტაძარი : ურბნისის სიონი
მეორე საკათედრო ტაძარი : რუისის ღვთისმშობლის ტაძარი
მმართ. ეპისკოპოსის ტიტული : მიტროპოლიტი ურბნისისა და რუისისა, მაღალყოვლადუსამღვდელოესი მეუფე
მმართ. ეპისკოპოსი : იობი (აქიაშვილი)
მმართ. დასაწყისი : 1996 წლის 21 ოქტომბერი
GEO-SKL-KL.svg

სექციების სია

ისტორიარედაქტირება

 
ურბნისისა და რუისის ეპარქია 2013 წლის 11 ოქტომბრამდე

ეპარქიის ტერიტორიაზე ქრისტიანული ცხოვრების დასაწყისი ქართველთა განმანათლებელს წმინდა ნინოს უკავშირდება. აქ არსებული უძველესი ეპარქიები V საუკუნის ბოლოს დაფუძნდა.[1] რუისის საკათედრო ტაძრის აშენება წმიდა მეფე ვახტანგ გორგასალს მიეწერება. ურბნისის საკათედრო ტაძარიც V-VI საუკუნეების მიჯნაზე აუგიათ, რომელიც ასურელ მამას, თადეოზ სტეფანწმინდელს განუახლებია. ასურელ მამათაგან კიდევ ორი — მიქაელ ულუმბოელი და პიროს ბრეთელი მოღვაწეობდნენ ამ მხარეში. ამ მხარეშივე ჩატარდა წმიდა მეფე დავით აღმაშენებლის დროს რუის-ურბნისის სახელით ცნობილი დიდი საეკლესიო კრება. ორივე საკათედრო ტაძარში და ეპარქიის ტერიტორიაზე არსებულ ეკლესია-მონასტრებში უმდიდრესი წიგნთსაცავები იყო. ქრისტესთვის თავდადებულ მოღვაწეთაგან განსაკუთრებით გამორჩეულია ურბნელი ეპისკოპოსი წმ. ნეოფიტე, წმ. რაჟდენ პირველმოწამე და სხვები.[საჭიროებს წყაროს მითითებას]

დვინის 506 წლის კრებაზე[2] მროველი („მარუელი“[3]) რიგით მეათედაა დასახელებული. ძველი წერილობითი წყაროს მიხედვით,[4] სამეფო დარბაზობაზე, სამხრეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მღვდელმთავართა შორის ურბნელი 21-ე ადგილზე მოიხსენება, ხოლო მროველი — 22-ზე.

1739 წლიდან რუისის კათედრის მღვდელმთავართა ღირსებად მიტროპოლიტობა დადგინდა.[5]

ეპარქია ამჟამად ქარელის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას მოიცავს. ძველად კი რუისის ეპისკოპოსი („მროველი“) იყო მწყემსი „რუისისა ზეითისა ქართლისა,[6] ლიხ-ტაშისკარამდე“,[7] მტკვრის მარცხენა მხარეს;[8] 1715 წლის “რუისის სამწყსოს დავთრის“ მიხედვით (ნაკლულია) სამწყსოში 1800-ზე მეტი კომლი შედიოდა 90-ზე მეტ სოფელში. XVIII ს-ის ბოლოს[9] იმდროინდელი ძნელბედობის გამო რუისის სამწყსო 46 სოფლამდე იყო შემცირებული, ურბნისისა კი მაშინ 20 სოფელს შეადგენდა.[10]
ურბნისის მღვდელმთავრის („ურბნელის“) სამწყსოში კი დიდი ლიახვის ხეობის უმეტესი ნაწილი შედიოდა, - გორიდან (სამთავროს სამწყსო) ზემოთ, ნიქოზამდე, და ნიქოზის ჩრდილოეთით, მხოლოდ ზოგიერთი სოფლის გარდა; ასევე, XVI ს-დან, ბრეთის ხევის ნაწილი (დვანის წყალზე). როგორ იყო გამიჯნული ეს სამწყსო ნიქოზისა და სხვა ეპარქიებისგან, არკვევს ზუსტი ცნობები, რაც XIX ს-ის დასაწყისისთვის (თუმცა საეკლესიო გეოგრაფია დიდად არ იცვლებოდა) მოიპოვება რუისისა და ურბნისის (ასევე სხვა) ეპარქიების სამწყსო სოფლებსა და ეკლესიებზე, მათ კრებულზე, აზნაურებზე, შემოსავლებსა და ყმების ვალდებულებებზე.[11] იუსტინე მროველის (და ქართლის მთავარეპისკოპოსის) მოხსენებით, რუისის სამწყსოში ამ დროს მოითვლებოდა 38 სოფელი, სადაც 36 მღვდელი, 12 დიაკვანი და ეკლესიის სხვა მსახურნი იყვნენ, უშენი სოფლების რაოდენობად კი 67 არის მითითებული; ასევე იხსენიება 4 მონასტერი;[12] ეპარქიას თბილისში ჰქონია „სასახლეც“. ურბნისის სამწყსოში დიდი ლიახვის ხეობაზე ჩამოთვლილია 21 სოფელი და ქ. ქრცხინვალი (5 ეკლესიით).[13] იულიოს ურბნელი ასევე ასახელებს ზოგ უშენ სოფელს ფრონის სათავეებთან,[14] ბრეთსა და სხვა ტერიტორიებს.[15] თვით რუისში ურბნისის კრებულს 2 ეკლესია ჰქონდა; სულ ეპარქიაში 28 ეკლესია იყო, მათში 23 მღვდლით.[16]
მოგვიანებით რუისისა და ურბნისის სამწყსოების ტერიტორიები გაფართოვდა. ვახუშტის მიხედვით, „აწ ესევე [მროველი] მწყსის ხეობასა და სადგერს, ვინაითგან მაწყუერელი არღარა არს“. ურბნელს კი, რომელსაც „ხარისხი და პატივი მაღალი ჰქონებოდა... გარნა ჟამთა ვითარებათაგან და ქუეყანათა იავარ-ქმნისაგან ხარისხთაგანცა დაკნინებულ იყო [ალბათ მღვდელმთავრის ხარისხი იგულისხმება] და სამწყსოცა დამცირებოდა“, კათალიკოსმა 1739 წელს სამწყსოდ მისცა „არა რომლისა ეფისკოპოზისა ნაქონები [ე. ი. საკათალიკოსო სამწყსო და ის ტერიტორია, რომელიც ადრე მაწყვერელს ეკუთვნოდა.] გაღმა-გამოღმა ავალიშვილი და სრულიად ხეობა ზანავსა და ქიმერეთს ზეითი, სადგრითა და ბაგინეთ-გუჯარეთითა“.[17].
რაც შეეხება დღევანდელი ქარელისა და ხაშურის მუნიციპალიტეტების მტკვრის მარჯვნივ მდებარე ტერიტორიას, ძველად ის, ცალკეული სოფლების გარდა (რომლებიც რუისის სამწყსოში შედიოდა, მაგალითად, ქარელი), მცხეთის საპატრიარქო სამწყსოს წარმოადგენდა.[18].

ეკლესის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, 1917 წელს აღდგა ურბნისის ეპარქია, რომელიც თითქმის მთელს შიდა ქართლს მოიცავდა, ხოლო ცენტრი იყო ქ. გორი. 1995 წელს გახდა შესაძლებელი ორი უძველესი სამღვდელმთავრო კათედრის რეალური აღდგენა. 1996 წლის ოქტომბრიდან ურბნისისა და რუისის მმართველი მღვდელმთავარია მიტროპოლიტი იობ აქიაშვილი.

2013 წლის 11 ოქტომბრის წმინდა სინოდის სხდომის თანახმად ეპარქიას გამოეყო ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია და დაარსდა სურამისა და ხაშურის ეპარქია[19].

მონასტრები და ეკლესიებირედაქტირება

ეპარქიის ძველ და დღევანდელ ტერიტორიაზე სხვადასხვა დროს იხსენიება შემდეგი მონასტრები:

რუისის ეპარქიის ტერიტორიაზე:

1. რუისის ღვთაების (ფერისცვალების) ტაძარი [20] (გადმოცემით, რუისის ტაძარი თავდაპირველად ვახტანგ გორგასალს აუგია. მე-11 ს-ში საფუძვლიანად გადაუკეთებიათ. მე-15 საუკუნეში თემურ-ლენგისგან დაზიანებული კათედრალი აღადგინა მეფე ალექსანდრე I-მა. XVIII ს-ის ცნობით, რომელიც რუსეთის მმართველ უწყებებს წარედგინა ვახტანგ VI ამალიდან, კათედრალის მთავარი, ფერისცვალების ხატი „ხელთუქმნელად“ იყო მიჩნეული (ამჟამად ინახება ხელოვნების მუზეუმში). მე-17 ს-ში რუისში ძნელბედობის გამო გადმოიტანეს ერუშეთის ტაძრის სიწმინდეები.[21]);
2. დირბის ღვთისმშობლის მონასტერი (ჯვარის მამის დაქვემდებარებაში, იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის მეტოქი ქართლში[22]);
3. არადეთის, წმ. საბასი (სადაც მე-17 ს-ში „გადმოტანილ“ იქნა საფარის მონასტერი)[23];
4. ულუმბის, ღვთისმშობლისა (ამირეჯიბების სათავადო მონასტერი (რომელთაც ადრიდანვე დიდი ღვაწლი დასდეს მონასტერს[24]); მისი მაკურთხეველი ეპისკოპოსი კათალიკოს-პატრიარქი იყო).[25][საჭიროებს წყაროს მითითებას], ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია;
5. იტრიის, ღვთისმშობლის მიძინებისა (ჩხეიძეების სათავადო მონასტერი, ასევე საპატრიარქო სამწყსო; ბაგრატ მეფის დროინდელ საძირკველზე XVI ს-ში "დიდის ჭირითა და რუდუნებით", 43 წლის მანძილზე ახლად ააგო კათალიკოს-პატრიარქმა დოროთეოს III), [26]ხოლო მომდევნო საუკუნეში შეაკეთა მთავარეპისკოპოსმა ნიკოლოზ ჩხეიძემ. ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია[27];
6. ოჟორის ღვთისმშობლის მონასტერი[28];
7. ოქონის სამების მონასტერი;[29] (ერთი პერიოდი აქ უნდა ყოფილიყო დაბრძანებული ოქონის ტრიპტიქონი, რომელსაც საახალწლოდ "მიუკვლევდნენ" მეფეს[30]);
8. თიღვის, ღვთისმშობლის შობისა (ბოლო სამი ამჟამად სხვა ეპარქიაშია).
9. ერკნეთში, ღვთისმშობლის მონასტერში, იდგნენ მთაწმიდის პორტაიტის მონასტრის ბერძენი ბერები.[31]
(10. XVIII ს. დოკუმენტით ქართლის სამეფოს ტერიტორიაზე იყო გეთსამანიის მონასტერი ხეფინისხევში[32])


ურბნისის ეპარქიის ტერიტორიაზე:

1. ურბნისის წმ. სტეფანე პირველმოწამის [33] ტაძრისა[34] (ერთ-ერთი უძველესი კათედრალი უკანასკნელად "შემუსვრილი" აღაშენეს და განაახლეს მარიამ დედოფალმა, შემდეგ ვახტანგ VI-მ, რომელმაც „მონასტრის სამრეკლოც“ ააგო და წმ. სტეფანეს ხატი შეამკო.[35] წმ. სტეფანეს მთავარი ხატი, მხატვრობის სპარსული სტილისა, XVI-XVII სს-ისა უნდა იყოს[36] (ეს ხატი და ბარძიმი ამჟამად ხელოვნების მუზეუმში ინახება);
2. ბრეთის;
3. თირის, ღვთისმშობლის სახელობისა (ახლა სხვა ეპარქიაშია, იყო სამეფო მონასტერი, ეპარქიულად შედიოდა კათალიკოსის სამწყსოში.[37] მონასტრის ცნობილი მთავარი ხატი, "თავდების ღვთისმშობელი", უკანასკნელად 1680-იან წლებში შეამკო თაქთაქიძეთა საგვარეულომ; ამჟამად ხელოვნების მუზეუმშია);[38]

მტკვრის მარჯვნივ, ეპარქიის ამჟამინდელ (ძველად - საკათალიკოსო სამწყსოში შემავალ) ტერიტორიაზე:

1. წრომის მაცხოვრის მონასტერი,[39] ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია;
2. სარკის წმ. გიორგის (უშუალოდ სვეტიცხოვლის კუთვნილი[40]; ძველად მთელ ქართლში სახელგანთქმული და თაყვანცემული, მათ შორის მუსლიმანთაგანაც);
3. ყინცვისის, წმ. ნიკოლოზისა (თამარის ეპოქის ძეგლი, ანტონ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის მიერ აგებული; მისი მთავარი ხატიც ხელოვნების მუზეუმში ინახება[41]);
4. ძამის (ეს ორი უკანასკნელი, შემდეგ კი სარკეც[42] — სათავადო, ციციშვილების კუთვნილება იყო[43], მათი მაკურთხეველი კი - კათალიკოსი.[44];[საჭიროებს წყაროს მითითებას]
5. ქოზიფის;
6. სარმანიშვილისკარის (აბაშიძეთა მონასტერი უნდა ყოფილიყო, სავარაუდოდ — ნათლისმცემლისა[45]).
6. იოანე მახარებლის მონასტერი;[46]

ეპარქიის ტერიტორიაზე ასევე აღსანიშნავია ძველი ტაძრები: სამწევრისის, ბრეძის, დვანის (წმ. გიორგის კვართის საყდარი; კოხიჯვარი), ორთუბნის, მუხილეთის, ზღუდერის, ღოღეთის (სადაც გადმოტანილ იქნა აწყურის ტაძრის სიწმინდეები[47], ცოცხნარის,[48] ატოცის,[49] საღოლაშენის, ბრილისა და სხვა[50], ასევე - თრეხვის ქვაბები და აბუხალოს გამოქვაბულები.

სასულიერო მოღვაწენირედაქტირება

ეპარქიის (ძველ თუ ახალ) ტერიტორიაზე ბევრი ცნობილი საეკლესიო მოღვაწე აღიზარდა თუ აქვე მოღვაწეობდა: არადეთის მონასტერში - არსენ ავალიშვილი, "აღზრდილი კეთილად და სამონოდ ქრისტესა" (შემდეგ ბოდბელი და ალავერდელი ეპისკოპოსი); ნიქოზელი ეპისკოპოსი და ჯვარის მამა დავითი (წარმოშობით ს. აფნისიდან); დომენტი დავითიშვილ-ბაგრატიონი - XIX ს-ის დასაწყისში გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრის წინამძღვარი (ს. ფციდან); ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი მე-17 ს-ის შუა ხანებში ნიკოლოზ ჩხეიძე (იტრიიდან თუ სურამიდან); მანგლელი ათანასე ტატიშვილი (XVII ს.); წინამძღვარი თეოფანე მაჩაბელი, არქიმანდრიტი ბენედიქტე მამაცაშვილი და მრავალი სხვა (არაერთი ცნობილი საეკლესიო პირი იყო, მაგალითად, ციციშვილთა და აბაშიძეთა საგვარეულოდან) .

აღსანიშნავია ყინცვისის წინამძღვრების ღვაწლი: დომენტი ბუნიათიშვილის, რომლის ზრუნვითაც ეს მონასტერი მე-18 ს-ის დასაწყისში ერთ-ერთ წამყვანად[51]იქცა აღმოსავლეთ საქართველოში, და ბართლომე ელგანდაშვილისა,[52], რომელიც XIX ს-ში იღვწოდა მონასტრის "გამოწირული" მამულების დასაბრუნებლად. ულუმბის მონასტერს ღვაწლი დასდეს წინამძღვრებმა იაკობ ცალქალამანიძემ (მე-18 ს. დას.) და თეოფანე მეღვინეთხუციშვილმა, რომელიც მე-18 ს-ის მეორე ნახევარში მარტო შეუდგა ლეკთაგან გავერანებული მონასტრის აღდგენას და კლდეში სენაკების გამოკვეთას. კაპანაძეების საგვარეულო, შთამომავლობით ულუმბის დეკანოზები, 90 წელზე მეტი (XVIII-XIX სს-ში) სათავეში ედგა მონასტრის ყმების ბრძოლას ეკლესიისათვის ძველთაგანვე შეწირული ყმა-მამულის თავადთაგან მიჩემების წინააღმდეგ[53] (1842 წელს საქმე განსახილველად რუსეთის იმპერიის სენატს გადაეცა). არადეთში საფარის წმ. საბას მონასტრის სიწმინდეებს პატრონობდნენ იშხნელთა საგვარეულოს სასულიერო და საერო პირნი. არადეთსა და წვერში ჰქონდათ მამულები და აქვე და სხვაგანაც მოღვაწეობდნენ კავკასიძე-კალატოზიშვილი-წინამძღვრიშვილი-დეკანოზიშვილების დიდი და დამსახურებული საგვარეულოს წარმომადგენლები (რომელთა არაერთი წარმომადგენელი XVII-XVIII საუკუნეებში ხელმწიფისა თუ დედოფლის კარის დეკანოზი იყო). ატოცში სადგერის წმ. გიორგის ცნობილ "ჯვარ-ხატს" მოჰყვნენ და დამკვიდრდნენ მათ მცველთა და თანმხლებთა, შოთაძეეების საგვარეულოს წევრები[54]. რუისში მოღვაწეობდნენ მამაცაშვილები, დეკანოზიშვილები, კლიმიაშვილები, რაზმაძეები, მაღრაძეები, ფანიაშვილები, ქარელში - მცხვედაძეები და მთიულიშვილები, ყინცვისსა და ქარელში - ზურაბიშვილები, სურამში - ნებიერიძეები და ბებიაშვილები, იტრიაში - ქურდაძეები, ატოცში - დეკანოზიშვილები, დიდებულიძეები, დირბში - ხურციძე[55] / დეკანოზიშვილები, ხაშურისკენ - ციცქიშვილები, ცხინვალში - ცერაძეები, კასრაძეები, შინდისში - მირზაშვილები, წრომში - დეკანოზიშვილები / ხუცისშვილები და სხვანი, რომელთაგან ბევრი საგვარეულო შთამომავლობით სასულიერო ხარისხისა იყო.

ეკონომიკურ-ტერიტორიული საკითხებირედაქტირება

რუისის კათედრალი, რომელიც უფრო ძლიერი იყო ეკონომიკურად, ერთ-ერთი ყველაზე მსხვილი მემამულე იყო გვიანი შუა საუკუნეების ზემო ქართლში (თუ არ ჩავთვლით მთლიანად აღებულ ფეოდალურ საგვარეულოებს),[საჭიროებს წყაროს მითითებას] რის მიხედვითაც გაიღებდა კიდეც თავის წილს საქვეყნო ხარჯში და გამოჰყავდა მოლაშქრეები[56].

ეპარქიის დღევანდელ და ძველ ტერიტორიაზე სხვადასხვა დროს (არა მთელი ისტორიის მანძილზე) საეკლესიო სოფლები იყო: ურბნისის კათედრალისა — ურბნისი; რუისისა — ბებნისი და სასირეთი [57]; სვეტიცხოვლისა — ულუმბა, ყინცვისი, სუქითი, სანებელი, ცოლოთი,[58] მოხისი;[59], ბერძენაული,[60] არაშენდა, ოსიაური [61]; იტრიის მონასტრისა — იტრია, ჩუმათელეთი, ზინდისი და ზამთარეთი[62]; ულუმბის მონასტრისა — საღოლაშენი, ქვემო ბრეძა, წაღვლი, ღოღეთი, აძვისი, უწლევი, ბობოკინი და ბროლოსანი; ყინცვისის მონასტრისა — თვალათუბანი [63]და აგარა; სამთავროსი — ქვენატკოცა [64]; იერუსალიმის ჯვრის მონასტრისა — დირბი და ტახტისძირი.[საჭიროებს წყაროს მითითებას]

ნაწილობრივი, მაგრამ მნიშვნელოვანი საეკლესიო მფლობელობა ჰქონდათ: რუისის ტაძარს — რუისში (ყმებისა და მიწების მესამედი); ურბნისისას — ღომელაურში (ისანი-ნავთლუღის მიდამოებში[65]); ორივე კათედრალს თბილისში ჰქონდა მიწაც და სახლებიც; იტრიას - ათამდე სოფელში[66]; ულუმბას — ლიხის ქედზე და გაღმა[67]; ოჟორას — ატოცში; წრომის ტაძარს ვრცელი მიწები ჰქონია სოფლის გარშემო; სვეტიცხოველს — ხვედურეთში, ლეთეთში; გარეჯის ლავრას — ოსიაურსა და ლუბრმაში; ატოცის წმ. გიორგის ეკლესიას — ტეზერში და სხვაგან;[68] ქემერტის წმ. გიორგის ეკლესიას — ქემერტში და სხვა მრავალი.[69]

მროველ-ურბნელ მღვდელმთავართა სიარედაქტირება

მროველი მღვდელმთავრებირედაქტირება

შემორჩენილი წყაროებით მროველი ეპისკოპოსების ქრონოლოგიური სია, წინასწარი დასკვნებით, ასე წარმოგვიდგება:[საჭიროებს წყაროს მითითებას]

  1. უცნობი მროველი, დვინის 506 წ. კრების მონაწილე;
  2. ანტონი მროველ ეპისკოპოსი [X ს. შემდეგ] იხსენიება „შატბერდის კრებულის“ მინაწერში[70];
  3. გიორგი (XI ს. I ნახ.) — განაახლა და მდიდრულად შეამკო რუისის ტაძარი;
  4. ლეონტი (1066 წ.) — სახელგანთქმული ქართველი ისტორიკოსი და აგიოგრაფი; სელჩუკების მძლავრობის დროს თრეხვის ქვაბების „დიდითა მოჭირვებითა“ გამომკვეთი „ხატისათვის ღმრთეებისა და დღესა ჭირისასა ნავთსაყუდელად“ რუისის საყდრისშვილებისთვის[71] ;
  5. ტიმოთე (XII ს. შუა წლები);
  6. გიორგი (XII-XIII სს.) — დამკვეთი წიგნების გადაწერისა[72] და (სავარაუდოდ) ქტიტორი თიღვის ერთ-ერთი ეკლესიისა;
  7. უცნობი მროველი (XIII ს.), გადამწერი სჯულისკანონისა[73];
  8. იოვანე (1401 წ.);
  9. უცნობი მროველი (1483 წ.) — მომხრე ქვეყნის ერთიანობისა და მოწინააღმდეგე გათიშულობისა, რომელიც წინ გადაუდგა გაამპარტავნებულ ათაბაგს და ერთიანობისაკენ მოუწოდა (რისთვისაც ევნო კიდეც): "მოვედ და მორჩილ ექმენ მეფესა ჩუენსა, ვინაითგან ხარ მკვიდრი და მონათესავე ჩუენი";[74]
  10. ნიკოლოზი (1517 წ.) — მღვდელმთავრობის პატივის თავმდაბლურად დამტევებელი და თბილისში, მთაწმიდაზე დამკვიდრებული;
  11. გედეონი (1540-იანი-1550-იანი წწ.) — იმ პერიოდის ცნობილი მოღვაწე[75];
  12. შიო ციციშვილი (XVI ს. შუა წლები) — მომლოცველი და შეწირულობის ჩამტანი იერუსალიმსა და სინას მთაზე[76];
  13. თეოფანე (1582 წ.) — მისი სახელი მოხსენიებული ყოფილა ათონის ივერთა მონასტრის დიპტიქებში;
  14. დომენტი ავალიშვილი (1609-1625/1626 წწ.) — ჭკვიანი და პატრიოტი კაცი, მარაბდის ბრძოლის მონაწილე, სადაც პირადი მაგალითი უჩვენა ლაშქარს; ქართული წიგნების დამხსნელი უცხოეთში;
  15. დიონოს ლარაძე[77] (1620-იანი-1630-იანი წწ.) — რუისის ტაძრის სამრეკლოს აღმადგენელი; მანამდე იყო ერუშნელი;
  16. იოანე თაქთაქიძე (1637 წ.[78]);
  17. იესე თაქთაქიძე (თაქთაქიშვილი) (1653 წ. (ქრონიკალური ცნობა[79]) - 1662 წ. (ქვ. ხვითის ეკლესიის საამშენებლო წარწერა ("ი~ე"[80]) - [1671 წ.?][81]). — ასევე სამხრეთ საქართველოდან ლტოლვილი საგვარეულოს წარმომადგენელი; ქტიტორი ვარძიის „მეტოქისა“ ქართლში (ქვ. ხვითი);
  18. ფილიპე თაქთაქიძე ( [1671 წ.?] - 1680-1703 წწ.[82]) — თირის მონასტრის ეკვდრის ამგები[83];
  19. გრიგოლი (1700-იანი წწ.) — (შესაძლოა იყოს [84] გრიგოლ არაგვის ერისთვისშვილი, რომელიც მანამდე იყო ხარჭაშნელი ეპისკოპოსი და (1700 წ.) ულუმბის მოძღვართ-მოძღვარი[85]; ხოლო გარდაცვალებისას — ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი[86]);
  20. ნიკოლოზ ორბელიანი (ორბელიშვილი) (1711-1724 წწ.,[87] მროველ-ურბნელი 1717 და 1719 წწ.) — სულხან-საბას ძმა, ვახტანგ VI-ის სტამბის პირველი რედაქტორი, მწიგნობარი, ჰიმნოგრაფი, მთარგმნელი, ცნობილი მუშაკი ეპარქიისა და ქართული კულტურის სასიკეთოდ. შეადგინა „რუისის სამწყსოს დავთარი“. შედიოდა ანტიირანულ დასში; რუსეთში ყოფნისას მიიღო თბილელობა[88];
  21. ეპიფანე ჯანდიერიშვილი — (უფრო ადრე ზოგჯერ იხსენიებოდა განაყოფი შტოს მიხედვით — ბარამიშვილი) (1725-1729 წწ.), მოსული გარეჯის დოდორქის მონასტრის წინამძღვრობიდან;[89];
  22. ათანასე ამილახვრიშვილი (1733-1740 წწ.[90]) — მანამდე შიომღვიმის წინამძღვარი[91], შემდეგ — თბილელი; ქართველ მეფეთა ელჩი და ქართული სტამბის გამმართველი რუსეთში;
  23. კირილე ციციშვილი (1736 წ.) — შემდგომში[92] ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი; ერთხანს კათოლიკოს-პატრიარქი. "ოსმალობის" დროს უსჯულოთაგან წამება გადაიტანა და არ უჩვენა ეკლესიის საგანძური[93];
  24. იოსებ ჯანდიერიშვილი ( [1730-იანი წწ. II ნახევარი] - 1739 წ. - [1748 წ.?] ).[94]; შემდეგ იყო რუსთველი[95]; კათალიკოს-პატრიარქი. გადადგომის შემდეგ „სახარჭაშნელო მამული ჰქონდა“.[96]. „სათნოებითა და სიწმიდით სიყრმითგანვე გაბრწყინებული“ (ს. ჩხეიძე), მართლმადიდებლობის დამცველი კათოლიციზმის საფრთხისაგან და სასწაულქმედების მადლს მიწევნილი;
  25. ნიკოლოზ ხერხეულიძე (1741 წელს იყო მროველ-ურბნელი,[97] 1741 წ. ბოლოს მხოლოდ მროველად იხსენიება).[98];
  26. იოსებ (არაგვის) ერისთვისშვილი ( [1746 წ.?] - 1754 წ.) — წიგნების გადამწერი და ტყვეობიდან დამხსნელი; 10 წლის ასაკიდან გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტერში აღზრდილი და მროველობამდე - ამავე მონასტრის წინამძღვარი, ჯვარის მამა;[99] შემდეგ — ხონელი მთავარეპისკოპოსი (ჩანს, იყო ანტონ I-ის მომხრე, რის გამოც მოუწია ალბათ დასავლეთ საქართველოში გადასვლა[100]);
  27. ქრისტეფორე თუმანიშვილი (1752 წწ.)[101] — დიდი მეურნე კაცი, ხელთუბანში ტაძრის ამგები, სინას მთაზე ნამყოფი;
  28. გერმანე წინამძღვრიშვილი (წარმოშობით — სავარაუდოდ კავკასიძეთა ერთი შტოსაგან) (1758-1775 წწ.[102]) — განაახლა რუისის სამწყსოს დავთარი; ნეტარი იოანე მანგლელის მოწაფე და თანამოღვაწე რუსეთში[103];
  29. იონა გედევანიშვილი (1775-1780 წწ.)[104] — მანამდე მცხეთის ჯვრის წინამძღვარი; „კაცი ღვთისა“, ლიტერატურის ცნობილი მოღვაწე. მის საგვარეულოსთან დაკავშირებული ინტრიგებისა თუ გაუგებრობის შედეგად[105] მეფის რისხვა შეეხო და კათედრის დატოვება მოუწია[106]; მომლოცველი მთელი მართლმადიდებლური აღმოსავლეთისა; უცხოეთში ყოფნისას, როდესაც შეეძლო კანონიერ საფუძველზე ესარგებლა იქაური მონასტრის ქონებით, უარი თქვა: იტყოდნენ, ქართველი ასე მოიქცა და ჩემი ქვეყნისთვის არ ვქმენი ასეო; გარდაიცვალა მოსკოვში;
  30. ნიკოლოზ ყიფიანი (1780-1791 წწ.) — რომელიც მანამდე იყო გარეჯის ნათლისმცემლის, შემდეგ - იმერეთის ვარძიის მონასტრის წინამძღვარი. რუისის ტაძარში კანკელის აღმმართველი. „განიდევნა ლეკთა მიზეზით“,[107] შემდეგ მოილოცა იერუსალიმი, 97 წლისა გაჭირვებაში გარდაიცვალა ასტრახანში;
  31. იუსტინე მაღალაძე (მაღალაშვილი) (1791-1811 წწ.[108]) — ორგანიზატორის ნიჭით გამორჩეული, ტაძრის ინტერიერის შემკეთებელი, გორის „სობოროს“ საფუძვლის ჩამყრელი[109]. მანამდე იყო ურბნელი; მროველობისას გარკვეულ პერიოდში[110] ბოლომდე[111] ითავსებდა ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსობასა და (ურბნელობის დროსაც) თირის მონასტრის წინამძღვრობას, შემდეგ — ნიქოზელობასაც. 1810 წ. ნოემბერში, რუსეთში გამგზავრებამდე, ანტონ II-მ მას დაუდასტურა ამ სამი ეპარქიის მართვა და არწმუნა ურბნისის ეპარქიაც,[112] რაც, ცხადია, არ შესრულებულა — რუსეთი საქართველოს ეკლესიის „უკეთესად მოწყობის“ გეგმებს ამუშავებდა.[113][114]

ურბნელი მღვდელმთავრებირედაქტირება

  1. წმ. ნეოფიტე (VIII ს.) — ჩვენთვის ცნობილ ურბნელთაგან პირველი, არაბობიდან მოქცეული ჭეშმარიტ რწმენაზე და ურბნისის ეპისკოპოსად ხელდასხმული, რომელმაც მოწამებრივი აღსასრული ჰპოვა;
  2. თეოდორე ლუკას ძე — IX-X საუკუნეებში აღადგინა ძლიერ დაზიანებული ურბნისის ტაძარი;
  3. ვლასი[115] (1566 წ. - [1570 წ.][116]) - „კაცი ზეცისა და ანგელოზი ქუეყანისა“, ქართული კულტურის მოამაგე, არაერთი ძველი ხელნაწერის გადამრჩენელი იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში[117], გაჩანაგებული ეპარქიის აღდგენისათვის მოღვაწე;
  4. ბარნაბა (XVI ს.[118]) — ათონის ივერთა მონასტერში ნამყოფი და წიგნების დამკვეთი;
  5. ზაქარია ბარათაშვილი (1655 წ.[119]);
  6. ეფთვიმე (1667 წ.[120]) — (შესაძლებელია, იგივე ევდემოზ რატიშვილი);
  7. ევდემოზ[121] რატიშვილი[122] — 1680-იანი წწ. II ნახევარში, ქართლის მთავარეპისკოპოსობისას, - ასევე "ეფთვიმეოს",[123] გარეჯის ერთ ხელნაწერში — „ევდემონ(-)ყოფილი ეფთვიმეოზ“[124]— (1666[125]-1674 წწ.), „ტკბილ სიტყვითა, მშვიდ გულითა“, ყანჩაეთის ჟამნ-გულანის შემქმნელი, თანამოღვაწე მარიამ დედოფლისა ურბნისის ტაძრის აღდგენისას, ავტორი სასულიერო ლექსებისა. ურბნელობის შემდეგ იყო მანგლელი, ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი (1680-იანი წლებიდან), გიორგი XI-თან ძლიერ დაახლოებული პირი[126]. მასთან ერთად, ჩანს, პოლიტიკური მიზნით, 1680-იან წლებში ევროპელთა წინაშე აღიარებდა კათოლიკობას. სიცოცხლის ბოლო წლები გარეჯში გაატარა[127];
  8. იოსებ ჯავახიშვილი (1697-1700 წწ.) — ზრუნავდა ეპარქიის ეკონომიკურ გაძლიერებაზე; შემდეგ იყო მანგლელი[128];
  9. ქრისტეფორე ფალავანდიშვილი (1706 წ.) — ჯვარის მამა, ურბნელობის შემდეგ — ქვათახევის წინამძღვარიც, შემდეგ ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი. მხარში ედგა ვახტანგ VI-ს ტაძრის აღდგენისა და სამრეკლოს მშენებლობის დროს; მასვე გაჰყვა რუსეთში;
  10. ელისე იშხნელი (აქ: "იშხნელი“ არადეთში დამკვიდრებული აზნაურების გვარია და არა ელისეს (უწინდელი) ხარისხის მაჩვენებელი; ზოგ საბუთში გვარს უთითებდა მამის სახელის მიხედვით — მერის[ე]ლისძე[129]) (1708-1712 წწ.) — დიდად მოღვაწე ეპარქიის კეთილდღეობისათვის, არადეთში წმ. საბას ეკლესიის აღმადგენელი;
  11. დომენტი გილდაშვილი (1714-1716 წწ.) — ურბნელობამდე იყო წილკნელი, რაღაც პერიოდში - ჭერემელი; ჩანს, გამაჰმადიანებულ იესე მეფესთან არ ჰქონდა კარგი ურთიერთობა;
  12. ნიკოლოზ ორბელიანი (მროველ-ურბნელი 1717-1719 წწ);
  13. ნიკოლოზ გლურჯიძე (1724 წ.) — რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ VI-ს;
  14. ნიკოლოზ ხერხეულიძე (1733-1741 წწ.[130]), ურბნისში სამშენებლო საქმიანობის გამგრძელებელი — აღადგინა ტაძრის ზღუდე; ჰქონდა არცთუ ცუდი პოეტური ნიჭი. შემდგომ - კათალიკოს-პატრიარქი[131];[132]
  15. გაბრიელი (1747 წ.);
  16. ფილიპე გურამიშვილი (1748-1751 წწ.) — შემდეგ იყო სამთავნელი;[133]
  17. იოსები (უნდა იყოს ზემოთ ნახსენები მროველი იოსებ (არაგვის) ერისთვისშვილი, რომელსაც ანტონ I-ის ხელახლა აღსაყდრების შემდეგ (1763 წ.) ქართლში დაბრუნების საშუალება მიეცა[134][საჭიროებს წყაროს მითითებას]) (1764-1771 წწ.[135]) — დიდად მზრუნველი სატაძრო სოფელ ურბნისზე;
  18. იუსტინე მაღალაძე (1771-1791 წწ.), შემდეგ, შეკვეცილი უფლებებით — 1812-1814 წწ. („არ ეკრძალება“, ჩაატაროს პანაშვიდები, ხოლო „ეპარქიის მართვაში არ ჩაერიოსო“[136]);
  19. იულიოს თუხარელი (1791-1808 წწ.) — ურბნელობამდე — სამთავნელი, ნიქოზელი. სათნო და ეკლესიისათვის დიდად მზრუნველი ყველა კათედრაზე ყოფნისას (რის გამოც ზოგჯერ „არა უყვარდათ“);
  20. დოსითეოზ ფიცხელაური (1808-1810 წწ.) — არქიმანდრიტი[137], საბოლოოდ გადაყენებულ იქნა ეპარქიის მრევლის მოთხოვნით — ხარისხის შეუსაბამობის გამო[138] (და ახალი მმართველობის თანმხვედრი სურვილითაც, რადგანაც მის დანიშვნას ერთ-ერთ ბრალდებად უყენებდნენ ანტონ II-ს[139]). თუმცაღა, იყო დიდი ენერგიის, ორგანიზატორული ნიჭისა და საქმიანობის მქონე პიროვნება, ერთდროულად 6 მონასტრის წინამძღვარი, რომელთაც თავისი ზრუნვის კვალი დაატყო. რუსული მმართველობისას — თელავისა და კავკასიის არქიეპისკოპოსი, კავკასიის მთიელთა მოქცევით ცნობილი.[140]

ურბნელი მღვდელმთავრები ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგრედაქტირება

  1. 17 სექტემბერი, 1917 - 5 ივლისი, 1920 - ეპისკოპოსი დავითი (კაჭახიძე)
  2. 1920-1922 - ვაკანტური
  3. 13 ივნისი, 1922 - 26 თებერვალი, 1925 - მიტროპოლიტი ქრისტეფორე (ციცქიშვილი)
  4. 26 თებერვალი, 1925 - 9 ოქტომბერი, 1925 - ეპისკოპოსი პავლე (ჯაფარიძე), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
  5. 9 ოქტომბერი, 1925 - 20 ოქტომბერი, 1926 - მიტროპოლიტი იოანე (მარღიშვილი)
  6. 20 ოქტომბერი, 1926 - 12 იანვარი, 1927 - მიტროპოლიტი კალისტრატე (ცინცაძე), შეთავსებული ჰქონდა ნინოწმინდის ეპარქიასთან
  7. 20 იანვარი, 1927 - 6 ოქტომბერი, 1930 - ეპისკოპოსი სვიმეონი (ჭელიძე)
  8. 6 ოქტომბერი, 1930 - 8 მარტი, 1933 - ეპისკოპოსი ეფრემი (სიდამონიძე)
  9. 8 მარტი, 1933 - 7 თებერვალი, 1938 - ეპისკოპოსი ალექსი (გერსამია), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
  10. 19 მარტი, 1938 - 30 აპრილი,1944 - ეპისკოპოსი ტარასი (კანდელაკი), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
  11. 30 აპრილი, 1944 - 5 აპრილი, 1952 - მიტროპოლიტი მელქისედეკი (ფხალაძე)
  12. 1952-1956 - ვაკანტური
  13. 28 აგვისტო, 1956 - 2 ივლისი, 1972 - მიტროპოლიტი დავითი (დევდარიანი)
  14. 1972-1977 - შეთავსებული ჰქონდა კათოლიკოს-პატრიარქ დავით V-ს (დევდარიანი)
  15. 15 თებერვალი, 1978 - 25 მაისი, 1978 - მიტროპოლიტი გაიოზი (კერატიშვილი)
  16. 20 ოქტომბერი, 1978 - 17 სექტემბერი, 1984 - მიტროპოლიტი კონსტანტინე (მელიქიძე)
  17. 17 სექტემბერი, 1984 - 14 ოქტომბერი, 1988 - ეპისკოპოსი ზოსიმე (შიოშვილი), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
  18. 14 ოქტომბერი, 1988 - 5 აპრილი, 1995 - მთავარეპისკოპოსი ვახტანგი (ახვლედიანი)

1995 წლის 5 აპრილის წმინდა სინოდის განჩინებით ურბნისის ეპარქია სამად გაიყო:

  • სამთავისისა და გორის ეპარქია
  • ურბნისისა და რუისის ეპარქია
  • ნიქოზისა და ცხინვალის ეპარქია

პირველი ეპარქიის მმართველად დარჩა მთავარეპისკოპოსი ვახტანგი (ახვლედიანი), ურბნისისა და რუისის კათედრაზე დაინიშნა ეპისკოპოსი ქრისტეფორე (წამალაიძე), ხოლო ნიქოზისა და ცხინვალის კათედრაზე გამოირჩა მღვდელ-მონაზონი ისაია (ჭანტურია), იკურთხა 1995 წლის 9 აპრილს. 1995 წლის 31 ივლისს ეპისკოპოსი ქრისტეფორე (წამალაიძე) გადაიყვანეს ბოლნისისა და დმანისის ეპარქიაში და ეს ეპარქია დროებით მთავარეპისკოპოსმა ვახტანგმა შეითავსა.

1996 წლის 21 ოქტომბრიდან ურბნისისა და რუისის კათედრაზე დაინიშნა ეპისკოპოსი იობი (აქიაშვილი), ამჟამად მიტროპოლიტი.

2013 წლის 11 ოქტომბერს ურბნისისა და რუისის ეპარქია გაიყო ორად:

პირველის მმართველად დარჩა მიტროპოლიტი იობი (აქიაშვილი), მეორეს მმართველად გამოირჩა იღუმენი სვიმეონი (ცაკაშვილი), ეპისკოპოსად იკურთხა 2013 წლის 10 ნოემბერს.

იხილეთ აგრეთვერედაქტირება

ლიტერატურარედაქტირება

  • მგალობლიშვილი მ., სანიკიძე თ., , საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, გვ. 435-437, თბ., 1990 წელი.
  • საქართველოს ისტორია ტოპონიმიაში : ტომი II. გამომცემლობა,,უნივერსალი", თბილისი, 2010.
  • მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე. საქართველოს საეკლესიო კანონების კრებული. გამომცემლობა ,,საქართველოს მაცნე", თბილისი, 2017.
  • სერგო ვარდოსანიძე. საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ასწლოვანი მატიანე (1917-2017 წ.წ.). თბილისი, 2017.

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. ვახტანგ გორგასლის მიერ კათალიკოსობის დადგენასთან ერთად ახლად დაარსებულ 12 საეპისკოპოსოს შორის რუისის ეპარქია დასახელებული არაა, რაც იმაზე უნდა მიუთითებდეს, რომ კათედრა აქ მანამდე უნდა არსებულიყო, (ეპისკოპოსთა არსებობა კათალიკოსობის დაარსებამდეცაა დადასტურებული); ასევე მიჩნეულია, რომ ურბნისის ეპარქია V საუკუნეშივე არსებობდა, - ყოველ შემთხვევაში, გრანდიოზული კათედრალის მშენებლობა VI ს-ში ძნელი წარმოსადგენია ადგილობრივი მღვდელმთავრის გარეშე.
  2. „ეპისტოლეთა წიგნი“.
  3. აქედან შემდეგ - „მრუელი / „მრუველი“ - „მროელი“ / „მროველი“; იგივე თავსართი, მაგალითად, „მტბევარისა“ და „მაწყვერლის“ წოდებაშიცაა. იხ. „მრავალთავი“, 1973, № 2, ზ. სარჯველაძე, „მრუველი თუ მროველი“.
  4. „კურთხევა მირონისა“, მე-13 ს. ი. დოლიძე, ქართული სამართლის ძეგლები (ქსძ), ტ. 2, № 20 (მასში წარმოდგენილნი არიან აღმ. და სამხ. საქართველოს მღვდელმთავრები; შდრ. ქსძ, ტ. 2, № 105; ასევე იხ.: გ. ჯანდიერი, XVII საუკუნის აღმოსავლეთ საქართველოს ისტორიული ქრონოლოგიის საკითხისათვის, მრავალთავი, I, 1971).
  5. ხელნაწერთა ინ-ტი, Qd-341; ქსძ, ტ. 3, გვ. 753.
  6. ფრონეების - დვანის, ფცის, ალისა და სურამის წყლების ხეობები, გარდა ბრეთისა და დვანის ფრონეს სათავეებში მდებარე რამდენიმე სოფლისა.
  7. ზანავისა („სამწყსოს დავთარი“) და ახალდაბის ქვეყნის ჩათვლით, სარმანიშვილიდან კორტანეთამდე (იხ. დ. ბერძენიშვილი, ნარკვევები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიიდან, 1985 წ., გვ 62-64).
  8. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით (1724 წ. და შემდეგ).
  9. „კათალიკოზის სამწყსო სოფელნი და ხელქვეშენი მღვდელმთავარნი ქართლსა და კახეთში“, ქსძ, ტ. 3, № 541 (1788-1811 წწ. ანტონ II მიხედვით; მღვდელმთავართა მიხედვით დოკუმენტი 1791-1803 წლებისაა).
  10. რაც არაა გასაკვირი; უფრო ადრე, 1760-იან წლებში, ქართლ-კახეთში ეპარქიების ნახევარი დაცლილი იყო აოხრებისაგან, - იქვე, № 373.
  11. ცსა, ფ. 488, № 65398; ფონდის კატალოგსა და ტომის სათაურში ნაჩვენებია 1813 წ., მაგრამ მღვდელმთავართა მოხსენებები კათალიკოს-პატრიარქის მიმართ 1803 წლის გაზაფხულზეა შეკრებილი (რუისზე - ფ. 58-59, ურბნისზე - ფ. 44-45, ნიქოზი - ფ. 38, სამთავრო - ფ. 60-62.)
  12. ჯვარის მამისა დირბში, ასევე, როგორც ძველად მოქმედნი: არადეთში - წმ. საბასი, ოქონაში - წმ. სამებისა, თიღვაში - ღვთისმშობლის შობისა.
  13. კერძოდ: ტინისხიდი, საქაშეთი, ახალდაბა, თედოწმინდა, აშენდა (არაშენდა), ლელისთავი, ვარიანი, ყელქცეული, გორიჯვარი (რომელიც არ უნდა იყოს გორიჯვარი გორთან ან ს. გარეჯვარი), შინდისი, გუჯაბაური, ზემთხვისი, დგვრისი, „მეორე დგვრისი“, თამარაშენი, აჩაბეთი, კეხვი, ქურთა და, ლიახვის მარცხნივ, - ქემერტი, ძარწემი, ხეითი. სამთავროს სამწყსოში ლიახვთან ახლოს მდებარე სოფლებიდან დასახელებულია: ერედვი, თერგვისი, ბროწლეთი, მეღვრეკისი, ერგნეთი, ზღუდერი, ტირძნისი. ნიქოზის ეპარქიად მითითებულია: ქვემო ნიქოზი, ტბეთი, კუსირეთი, თიხრევი, საბაწმიდა, ქვ. და ზ. ხვითი (ტექსტი ამ ადგილას დაზიანებულია, სავარაუდოდ, კიდევ რამდენიმე პუნქტი უნდა ყოფილიყო).
  14. „საწინამძღვრო თირის მონასტერი“ (თუმცა ეს 1770-იანი წლებიდან იყო) და უშენი სამწყსო სოფლები იქვე: ყორნისი, წუნარი, რუსთავი, ძარი, დამპალეთი, აბოწმიდა.
  15. თორის, სადგრის, გუჯარეთის ხეობები და მტკვრის ხეობა ზანავს ზემოთ, - იხ. მომდევნო შენიშვნა.
  16. 1811 წელს კი რუისის ეპარქიაში 52 მოქმედი ეკლესია და 42 მღვდელი იყო, ურბნისისაში - 40 ეკლესია და ამდენივე მღვდელი (Акты Кавказской археографической комиссии, IV, გვ. 165; რუსული სამოქალაქო მმართველობა ამ და სხვა ეპარქიების ეკლესიებისა და ღვთისმსახურების აღნუსხულ რიცხვებს „დიდ და უსარგებლო რაოდენობად“ მიიჩნევდა - გვ. 162)
  17. ამ საბუთით ურბნელ ეპისკოპოსს გადაეცა გუჯარეთისწყლის ხეობის ორივე ნაწილი: ზემო - გუჯარეთი (რომელიც თრიალეთზე ესაზღვრება ძამის ხეობას) და ქვემო - სადგერი. - დ. ბერძენიშვილი, იქვე.
  18. ქსძ, ტ. 3, № 541: კათალიკოსს „საკუთრად თვისად სამწყსოდ“ მთელ ქართლ-კახეთში, გარდა მისივე სამწყსო მონასტრებისა, ჰქონდა „ქალაქიდამ დაწყებული მრთელი გამოღმა მხარი ქართლი ხეობამდინ“ („აწ ჰყავს“ მიემართება არა გაღმამხარს, არამედ იქ იმ დროისთვის დაუცლელი („შენი“) სოფლების რაოდენობას; ხოლო ხეობა (აწყურის სამწყსომდე) იმ დროს ურბნელისთვის იყო გადაცემული, - იხ. ზემოთ).
  19. სინოდის სხდომის ოქმი გამოქვეყნდა
  20. „ფერისცვალების საკათედრო ტაძარი“ ( http://patriarchate.ge/geo/eparqiebi/saqartveloshi/urbnisi/ ); „ღვთაების ფერისცვალების ეკლესია“ (ცსა, 1450-38/37); „საყდარი ღვთაებისა“ („ახალი ქართლის ცხოვრება“; ქსძ, ტ. 3, № 245, სამიტროპოლიტო ხარისხის მინიჭების შესახებ: „ძველადგან რუისს ღმრთაების საყდარსა მიტრაპოლიტი არ კურთხეულიყო, საეფისკოპოზო იყო“; ქსძ, ტ. 4, № 216; დოკუმენტები საქართველოს სოციალური ისტორიიდან (დსსი), I, № 316; ცსა, 1450-30/29, 1450-32/31, 1450-48/20); „საყდარი ღვთაებისა და ხატი ფერისცვალებისა“ (1450-31/69; ხელნაწერთა ინ-ტი, Ad-1502, გვ. 26-27) და სხვ. იშვიათად იხსენიება ასევე „ხატი მიძინებისა“ (1450-28/22, Sd-57). მონასტერი რუისის ტაძარში ივარაუდება; პირდაპირი ცნობები არაა, მაგრამ თუნდაც XVII-XVIII სს. არაერთ საკათედრო ტაძარში მონასტერი სხვადასხვა პერიოდში არსებობდა.
  21. აქვე მე-19 ს-ის 40-იან წლებში ჯერ კიდევ ინახებოდა ღვთისმშობლის ძვირფასი ხატი, რომელიც შემდეგ უკვალოდ გაქრა.
  22. მაგ., 1450-51, № 169-180; მთავარ ხატს „კუბოსა ღვთისმშობელი“ ეწოდებოდა (მაგ., Qd-19953-ა). დირბის შეწირულობაზე, მაგ., „Описание рукописей церковнаго музея духовенства Грузинской Эпархии“, 1908; Hd-15041.
  23. ე. თაყაიშვილი, საქართველოს სიძველენი, ტ. 3, გვ. 559. ასევე, მაგ., Hd-1767.
  24. თ. ჟორდანია, ქრონიკები, II, გვ. 207-213; გ. ოთხმეზური, შიდა ქართლის მცირე სათავადოები (XV-XVII სს.), - საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, დისერტაციების ფონდი (XV-XVI სს მიჯნაზე არის მონასტრის სვეტიცხოვლისთვის შეწირულობის სიგელი; ცსა, 1449, № 1642).
  25. მაგ., ქსძ, ტ. 4, № 440; 1449, № 1642; „კათალიკოსის სარგო და წილი“ - ცსა, ფ. 1451-2ბ, ულუმბის საბუთები, № 2 (ფ. 59).
  26. ქსძ, ტ. 3, № 75.
  27. მთავარი ხატი თითქოს ასევე ხელოვნების მუზეუმში უნდა იყოს.
  28. Qd-9586 (1699 წ.).
  29. სხვ. პერიოდში იყო გაბელიძეების, ფალავანდიშვილების, სამეფო მონასტერი (Hd-8731).
  30. ოქონის ხატი, როგორც ცნობილია, არამარტო მოგვიანებით, უფრო ადრევე, გორში იყო. ხატის სხვადასხვა ვერსიებსა (მათ შორის ს. ოქონიდან) და მის ისტორიაზე იხ. სტატია.
  31. “ქართლის ცხოვრება“, IV, გვ.375; ე. ნიკოლაძე, საქართველოს ეკლესიის ისტორია, 1918 წ. გვ. 120; ცსა, 1450-31/42 (1660-იანი წწ.); Hd-11067 და სხვ.; თვით სოფელი ეპარქიულად რუისის სამწყსო იყო, ისე როგორც, მაგალითად, დირბი.
  32. რომელიც ერეკლე მეფემ იმერეთიდან გადმოსულ ზაალ აბაშიძეს უბოძა (Hd-2189), წინამძღვრის ძველად განწესებული რიგის მოუშლელად; ეპარქიულად - ძნელი სათქმელია.
  33. ტაძრის ფასადზე არსებულ წარწერებში (IX-X სს.) საუბარია „ამის სიონისა“ აღშენებაზე, თუმცა ალბათ უფრო საყდრის ტიპი იგულისხმება. შესაძლოა, სხვა, უფრო გავრცელებული მნიშვნელობით, შესაძლოა - იქ არსებული სხვა ხატის მიხედვით, შეწირულობის ზოგიერთ საბუთში იხსენიება (წმ. სტეფანეს ხატზე უწინ) ღვთისმშობელი და „ხატი მიძინებისა“ (Ad-1502-9; ცსა, 1448, №1942).
  34. მაგ., Ad-1502-20; Ad-1502-5: „საეპისკოპოსო მონასტერი“ (1718 წ.).
  35. თ. ჟორდანია, ქრონიკები, ტ. 3, გვ. 44-46.
  36. სვიმონ I-ის 1566 წ. საბუთით ურბნისის საყდრისადმი, ის „მოშლილ იყო ჟამთა ვითრებისაგან და... ტყუე ქმნილ-იყო განძი და გუჯარი მისი“ (ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 407. ეს დიდი ხნის ამბავი არ უნდა ყოფილიყო: რადგან სვიმონი ლუარსაბ I-ის „ამას წინათ“ შეწირულობას უახლებს, ხოლო სიგელ-გუჯრები უკვე დაკარგული იყო, - ალბათ ლუარსაბის მეფობისას უნდა მომხდარიყო, 1550-იან წლებში (ახალი ქართლის ცხოვრება" (მესამე ტექსტი); ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 399).
  37. მაგ., მონასტრის მოურნეობა ურბნელს მეფემ და პატრიარქმა უბოძეს - ქსძ, ტ. 2, № 140; წინამძღვარსაც პატრიარქი ნიშნავდა. მონასტერი შემდეგ თაქთაქიშვილებისა იყო; მაგ., Qd-9817; 1450-50/26, შდრ. 1450-32/60.
  38. საბაწმინდის უდაბნო-მონასტერი („სადაყუდებულო“) ნიქოზლის სამწყსოში იყო (1449, № 1778; 1450-26/222).
  39. 1450-52/18.
  40. Ad-712; „ქრონიკები“, II, გვ. 320.
  41. მისი 1751 წ. წარწერა - თ. ჟორდანია, ქრონიკები, ტ. 3, გვ. 217-218; ასევე მუზეუმშია არაერთი სხვა ხატი თუ საეკლესიო ნივთი ეპარქიის ტერიტორიაზე არსებული ტაძრებიდან. 1922 წელს ბოლშევიკური კამპანიის ფარგლებში მრავალი საეკლესიო ნივთი იქაური ეკლესიებიდან გამოიტანეს და გაანადგურეს, ნაწილი კი დაიკარგა. ცოტა მოგვიანებით დარჩენილი განძეული გადასარჩენად სამუზეუმოდ იქნა შეკრებილი.
  42. მანამდე სარკის მონასტერიც (ქრონიკები, ტ. 2. გვ. 376; ქსძ, ტ. 3, № 23, 29, 59) და სოფელიც (იქვე; ცსა, 1449, № 1312) სვეტიცხოველს ეკუთვნოდა, ისე როგორც ს. ყინცვისი (ქსძ, ტ. 3, № 3).
  43. ყინცვისი: მაგ., Hd-8086.
  44. ყინცვისი, მაგ., Ad-790.
  45. ქსძ, ტ. 8, № 944; ცსა, 1450-34/206.
  46. 1731 წ. ციციშვილებმა ის მოშლილი აღადგინეს და კვლავ წინამძღვარი განუწესეს - ცსა, 1451-2ა, საბუთები ქარელის წმ. გიორგის ეკლესიიდან, ფ. 67.
  47. ქსძ, ტ. 2 № 75.
  48. ალბათ ძველი ეკლესია; ასომთავრული წარწერა იქიდან - ხელნაწ. ინ-ტი, პირადი ფონდები, ვ. კარბელაშვილი, № 265.
  49. თავის 1803 წ. ზემოხსენებულ ცნობაში იუსტინე მროველი ეკლესიას სასწაულთმოქმედს უწოდებს.
  50. საინტერესოა აბაშიძეთა შეწირულობა ხახულის ღვთისმშობლისადმი „მისი ეკლესიის სადგურს, ბულბულის ციხის პატარა საყდარში“, 1744 წ. ( ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა (ქხა), A5, A-1493; იუსტინე მროველი 1803 წ. ტეზერში „ხახულის ღვთისმშობლის საყდარს“ ასახელებს (ცსა, 488, № 65398, ფ. 59); ასევე ცნობილია, რომ ულუმბის ხატი სხვ. დროს შინდისსა და საღოლაშენში იყო გახიზნული (თ. ჟორდანია, ქრონიკები, ტ. 3, გვ. 394); იხ. ასევე შენ. გრიგოლ მროველზე.
  51. ხუთ უპირველეს მონასტერს შორის იხსენიებოდა.
  52. წარმოშობით იყო საეკლესიო ყმა და მისი წინამძღვრობა იმ დროისთვის საკმაოდ უჩვეულო იყო, რაც ალბათ პირადი თვისებებით აიხსნებოდა.
  53. მაგ., Ad-1378; ცსა, ფ. 489, № 712, 713, 61945, 61935.
  54. მაგ., Hd-9656-ბ.
  55. Hd-10953-10954.
  56. „ბატონი მრუელი“, „ბატონი ურბნელი“ და იტრიის წინამძღვარი, ისე როგორც სვეტიცხოვლისა და იერუსალიმის ყმები ზემო ქართლში, ამილახორის დროშაზე იყვნენ მიწერილნი (Hd-2124).
  57. ცსა, 1450-38/37.
  58. მაგ., 1449, № 1312.
  59. Hd-3972; ადრე სვეტიცხოველს ეკუთვნოდა სხვა ს. მოხისი - დიდგორზე (იხ. წინა შენიშვნა).
  60. მაგ., Ad-1424.
  61. მაგ., 1449, № 2644.
  62. Sd-2909.
  63. Ad-108.
  64. მაგ., Hd-1680.
  65. Sd-3046; 1449, № 2532.
  66. 1449, № 1601.
  67. მაგ., ცსა, 1451-2ბ; Hd-2489 - ხევისჯვრიდან ძირულამდე.
  68. 1448, № 5794.
  69. გარდა ამა თუ იმ ეკლესიისა და ღვთისმსახურის ეკონომიკურ თუ სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებული ბევრი დოკუმენტისა, ეგზარქატის შემოღებამდე არსებულ პერიოდს რომ ეხება და მხოლოდ ჩამოთვლაც მეტად დიდ ადგილს რომ მოითხოვს, 1810-იან წლებში არსებულ მდგომარეობაზე მნიშვნელოვანი შეჯამებითი ცნობებია ეგზარქოსებისა და სინოდალური კანტორის ფონდებში, მაგ., ცსა, ფ. № 955, 880, 1167, 117; ფ. 488, № 274, 222, 1677 (ამავე ფონდებშია მე-19 ს-ის ძალიან დიდი რაოდენობის მასალა, სადაც უფრო ძველი პერიოდის ამსახველი მრავალი ცნობაა წარმოდგენილი); ასევე, მაგ., საეკლესიო მამულების აღწერა - ფ. 1, № 544, 1246, 1938 და სხვ.; რუისსა და ურბნისზე: Hd-11200, ფ. 28-29 (1814 წ.); ურბნისზე - 1448, № 3103 (1798 წ.).
  70. ქხა, S2, 1961 წ. გვ. 40.
  71. მოგვიანებით, XVI ს-ში, „ხუედურეთს ქუაბნი“ მცხეთის საყდრის დაკარგულ მამულთა შორის იხსენიება, თუმცა აქ ალბათ უფრო მასთან მდებარე სოფელი იგულისხმება (თ. ჟორდანია, ქრონიკები, 2, გვ. 373).
  72. „ადიდენ სული გიორგი მამამთავრისა მროელისა პარეხთა, ბრძანებასა მათსა აღწერს ესე ლავრასა დიდსა შატბერთსა“. ქხა, S6, S-4939.
  73. ე. ნიკოლაძე, ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ხელნაწერთა აღწერილობა, 1953 წ. № 17; В. Бенешевич, Грузинский великий Номоканон по спискам Тифлисскаго церковнаго музея. Христианский восток, т. 5, вып. II, 1917 г. ხელნაწერი K-17. განსხვავებული წაკითხვა: „დაიწერა ხელითა მრუვლისა“ 1. „ამაბიწე...საითა“; 2. “აბაშიძესაითა“.
  74. XVI ს-ის „თვენში“ იხსენიება „ბასილი პროელ მთავარეპისკოპოსი“, მაგრამ ის ზოგადად ეკლესიის წმინდანი უნდა იყოს, არა მროელი (ქხა, Q2, 1958 წ. გვ. 127).
  75. იხსენიება „ქართლის ცხოვრებაში“; საბუთებითაც ივარაუდება, რომ ალბათ ლუარსაბ მეფესთან დაახლოებულ მღვდელმთავართა რიცხვში იყო (ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 393, 395).
  76. ხელნაწერის მინაწერში - როგორც უკვე „მროველ-ყოფილი“.
  77. მთავარეპისკოპოსის ხარისხი ჰქონდა.
  78. საბუთი (თარგმნილი ასლი - ცსა, ფ. 213, № 2019, ფ. 3) გაცემულია თაქთაქიძე მროველი იოანესა და მისი ძმის, ბატონ თაქთაქის (ცნობილია ზემო ქართლის სადროშოს აღწერიდან) მიმართ. თუმცა ის არაა თავადაზნაურობის საბუთების საერთო აღწერაში, სადაც, ალბათ, ასევე უნდა მოხვედრილიყო. იქვე (ფ. 86, 94) ამ შტოს საგვარეულო ხაზი წარმოდგენილია, როგორც თაქთაქი-იოსები-არდაშელი (რომელზეც 1680-იანი წლებია მითითებული (გარკვეული მნიშვნელობა აქვს მომდევნო მროვლისთვისაც)).
  79. „პარიზის ქრონიკის“ გამოცემებში მისი გვარი პირთა ჩამოთვლისას („...თაქთაქისშვილი მროველი იესე...“) არასწორადაა განსაზღვრული: გვარი ან მთავარეპისკოპოს დომენტის (მუხრან-ბატონიშვილი) მიემართება (თუმცა, ჩვეულებრივ, იწერებოდა: გვარი-ტიტული-სახელი), ან მხოლოდ „მროველს“, „იესე და სხვა ეპისკოპოსები“ კი ცალკეა)
  80. ქტიტორი იქვე იხსენიებს თავის ძმებს: არდაშელს, ფილიპეს, ელისბარს.
  81. მ. თამარაშვილის მიერ მოტანილი მისიონერების ცნობებით (1902 წ. გამოცემა, გვ. 240-241), 1671 თუ 1672 წელს კათოლიკობა, რომელიც იმ პერიოდში „პოპულარულად“ იყო ქცეული, აღიარა თავადმა არდაშელმა, რომლის მამა, რომელიც ეპისკოპოსი იყო, ამას ეწინააღმდეგებოდა (იმავე წელს სხვა მისიონერის წერილში იმავე რეგიონში, გორისკენ, ნახსენებია რომელიღაც ეპისკოპოსის ძმა, - გვ. 237). არდაშელის მამას გაშენებული ჰქონია ს. „სკვითი“ (Squitti - ალბათ ხვითი; გვ. 250). არდაშელის სახელით იმ პერიოდში სხვა არავინაა ცნობილი. თავის მხრივ, ეს ცნობა გარკვეულად მნიშვნელოვანია იესესა და მომდევნო ეპისკოპოსის ზეობის გამიჯვნის საკითხისთვის. ასევე: იესე ქრონოლოგიურად უფრო წინა თაობის წარმომადგენელი ჩანს (1650-იანი-1660-იანი წწ.), ვიდრე ფილიპე, არდაშელი და ელიზბარი, რომლებიც შემდეგ, ფაქტიურად 1670-იანი წლებიდან მოყოლებული, საკმაო ხანს არიან ცნობილი (ქვ. ხვითის წარწერა ქარაგმების გახსნით გამოქვეყნებულია (ჯ. გვასალია, ლიახვის ხეობის ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები, ისტორიული გეოგრაფიის კრებული, VI, 1982), მაგრამ უცნობია, ქარაგმა შეეხებოდა თუ არა სიტყვასაც „ძმათა ჩემთა“, - ხომ არაა „ძ(ე)თა“, ე. ი. იესე მოგვიანებით ხომ არ აღიკვეცა ბერად და ხომ არაა ის ზემოთ მითითებულ საბუთში არდაშელის მამად და თაქთაქის შვილად დასახელებული იოსები).
  82. მთავარეპისკოპოსის ხარისხი ჰქონდა; ქვ. ხვითის წარწერით იესეს ძმა უნდა ყოფილიყო. „თაქთაქისძეთა პატრონი, მროველი“ ფილიპე ცნობილია თირის მონასტრის 1682 წ. წარწერითა (მცდარი წაკითხვა - 1622 წ. - მაგ., ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 445) და 1680-1703 წწ. რამდენიმე საბუთით, ერთი დოკუმენტი ზოგადი პერიოდისაა, ერთი კი (1450-48/30; შდრ. 48/22) უთითებს 1672 წელს, მაგრამ იმ წელს თარიღი არ ემთხვეოდა ასევე მითითებულ კვირის დღეს, რომლის მიხედვით საბუთი 1673, 1679 ან 1684 წლისა უნდა იყოს. 1677 წელს თირის მონასტერს უმტკიცებენ მხოლოდ არდაშელსა და ელიზბარს (1450-50/26), ე. ი. ფილიპე საერო პირი აღარ იყო. ამდენად, მისიონერთა 1671 წლის ცნობა, კერძოდ კი, რომელს მიეკუთვნება - იესეს თუ ფილიპეს, გაურკვეველია. ასევე იხ. წინა შენიშვნა.
  83. 1688 წელს იხსენიება „ნიკოლაოზ რუისის მთავარეპისკოპოსი“ (ქსძ, ტ. 4, № 90; პირთა ანოტირებული ლექსიკონი (პალ), ტ. III, გვ. 300). ეს საბუთი (ცსა, 1450-34/183), ისე როგორც მომიჯნავე დოკუმენტები (№ 180-192) გადასაწერად წარდგენილია მარტყოფში თუ ნორიოს უბანში (რუსთველის სამწყსო) მცხოვრები სასულიერო პირის მიერ (მისი წინაპარი ასევე მღვდელი და თბილისის სიონის მამამთავარი იყო და შემოსავლების საკითხი ეხებოდა - იქვე, გვ. 14; ცსა, 1450-34/192) და ეხება იქვე მდებარე მამულს, რომელიც ამ საბუთით თბილელს დარჩა. მანამდე მარტყოფშივე, თბილელის საყდრისთვის შეწირულ მიწაზე სახლობდა მასში მოხსენიებული პირი (პალ, ტ. II, გვ. 163). ნაკლული სიტყვა - „რუ[ისის]“ არ არის; ყოველივეთი ჩანს, რომ ეს ნიკოლოზი რუსთველია (მროველად კი იმ პერიოდში ფილიპე იყო) ამდენად, სიის შედგენისას ეს დოკუმენტი მხედველობაში არაა მიღებული (ისე, როგორც, მაგალითად, დოკუმენტი, სადაც მინაწერი სხვა მელნით - „ბნელი“ იოვანე „ბ[ოვ]ნელი“ იოანეა (რევიშვილი), არა „[ურ]ბნელი“ (Hd-14267)).
  84. სხვა ეპისკოპოსი იმ პერიოდში ამ სახელით არ იყო, მროველად კი მხოლოდ ერთ საბუთში იხსენიება, ალბათ ხანგრძლივად არ იყო.
  85. 1449, № 1864; ალბათ იმავე წელს - მხოლოდ „მოძღვართ-მოძღვარი“ (ქსძ, ტ. 4, № 131). მოძღვართ-მოძღვრის ტიტული ძირითადად ცნობილია გელათთან - თავდაპირველად აკადემიასთან, მოგვიანებით კი, ისე როგორც, მის მსგავსად, შუამთასთან, - ალბათ, უფრო ხახულის ხატთან დაკავშირებით (გელათში ის აღარაა (მხოლოდ) სწავლული ბერი, აღაპს იხდის და სწირავს, - მაგ., ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 335, 340-343; ქსძ, ტ. 3, № 47. გვიან დაარსებულ შუამთაში ის, ამ დროისთვის მაინც, ფაქტიურად ამ მონასტრის წინამძღვრის ტრადიციული ტიტული იყო, - მაგ., ქსძ, ტ. 3, № 402. ეს ტიტული აგრეთვე იხსენიება კაბენის მონასტერთან კავშირში). შუამთისა და კახეთის სხვა შემკული ხატები თეიმურაზ I-ის დროს სვეტიცხოვლისთვის იყო მიბარებული, შემდეგ ერეკლე I-ს ჰქონდა თავისთან, 1701 წელს კი ხახულის ხატი ალავერდელს მიაბარა, რომელმაც იმავე წელს მისი დაბრუნების პირობა ხარჭაშნელსა და მოძღვართ-მოძღვარ (ითავსებდა) პართენს მისცა (ქსძ, ტ. 3, № 183). შესაძლოა, ეს ხატი მაშინ რაღაც პერიოდში ულუმბაშიც იყო? თუმცა უფრო საფიქრებელია, რომ გრიგოლი ხარჭაშნელობისას ასევე ითავსებდა მოძღვართ-მოძღვრობას, შემდეგ კი დროებით ულუმბის წინამძღვრობა მიიღო, ტიტული კი შუამთისა დარჩა.
  86. (1704 წ. მთავარეპისკოპოსი იყო (1449, № 2146-32), გარდ. 1705-1710 წწ. პერიოდში).
  87. არის რამდენიმე საბუთი (ძირითადად ასლები), სადაც მროველი ნიკოლოზი 1724 წ. შემდეგ იხსენიება (მაგ., დსსი, I, გვ. 221), ისინი რუსეთში არაა შედგენილი, ზოგში ნიკოლოზ ორბელიშვილი მხოლოდ იგულისხმება); ამ დოკუმენტებში თარიღი მცდარი უნდა იყოს.
  88. ზოგჯერ შეცდომით მითითებულია „ურბნელი“ (ქრონიკები, ტ. 3, გვ. 124, 560).
  89. 1720-იან წლებზე არის მითითება მროველი იოანე ბაზიერთხუციშვილის შესახებ (მ. ბერძნიშვილი, ქართული ეპისტოლური წყაროების კორპუსი, I, გვ. 147); უფრო ზუსტად, ს. ქვენატკოცასა და მთავარეპისკოპოსთან დაკავშირებული საბუთის მიხედვით ნავარაუდევია, რომ „ადრესატი შესაძლოა იყოს რუისის მიტროპოლიტი - მთავარეპისკოპოსი იოანე ბაზიერთხუციშვილი, რომელიც იხსენიება 1727 წ. ერთ საბუთში“. ეს ვარაუდი იმას ემყარება, რომ ქვენატკოცა ქარელის რაიონშია. მაგრამ ის სამთავროსი (ქართლის მთავარეპისკოპოსისა) იყო და მას იქ მოურავი ჰყავდა. „მთავარეპისკოპოსი“ ამ მიუთითებელ საბუთშიც, ცხადია, სამთავროს მღვდელმთავარს ნიშნავს (მიტროპოლიტის პირადი ხარისხი თუ ჰქონდა, მთავარეპისკოპოსისა ვეღარ ექნებოდა. ამ ტიტულების შეთავსების ერთადერთი შესაძლო შემთხვევა - თუ ექნებოდა მიტროპოლიტის პირადი ხარისხი, მაგრამ კათედრით იქნებოდა (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი და არა რუისის მღვდელმთავარი: არაერთი მაგალითია, როდესაც (ქართლის) რომელიმე მთავარეპისკოპოსს, როგორც ყველა შემთხვევაში არის კიდეც მითითებული იმ დოკუმენტების ტექსტებში, იქვე დასმულ ბეჭედზე „მიტროპოლიტი“ ეწერა). ჩანს, მხედველობაში იყო 1727 წლის დოკუმენტი (საქართველოს სიძველენი, II, № 292; Sd-694), რომელშიც ეს მღვდელმთავარი (ქართლის) მთავარეპისკოპოსად იხსენიება (ასევე 1726 წ. (Ad-1132). 1729 წ. კი ამავე მროველ ეპიფანესთან ერთად ერთ საბუთშია, როგორც კვლავ მთავარეპისკოპოსი (Qd-334). სიის შედგენისას ეს მღვდელმთავარი მხედველობაში არაა მიღებული.
  90. მისივე სიტყვებით, 1740 წ. მაისში მროველად იყო, როცა თბილელი გარდაიცვალა, ხოლო ივლისში თავად აკურთხეს თბილელად
  91. შესაძლოა, სამთავნელიც - Hd-2136.
  92. იმავე წლიდან - Ad-487.
  93. თ. ჟორდანია, ქრონიკები, 3, გვ. 225.
  94. როგორც იესე ბარათაშვილის „ცხოვრება-ანდერძიდან“ ჩანს, იყო გივი ამილახვართან დაახლოებული პირი, ხოლო 1730-იან-1740-იან წლებში ზოგად პოლიტიკურ სიტუაციას რუისის მღვდელმთავრების ცვლაზეც უნდა ჰქონოდა გავლენა. მროველად ამ ათწლეულში იხსენიება 1739 წ. მიწურულს (1450-48/115, როცა მანამდეც, იმავე და მომდევნო წელს კვლავ ათანასეა)
  95. მაგ., 1745 (1450-28/40), 1750 (ცსა, 1448, № 169) წლებში (ასევე - მ. ბერძნიშვილი, იქვე, № 82, გვ. 116). რუსთველობიდანვე აკურთხეს კათალიკოსად.
    მაგრამ 1740-იან-1750-იან წლებში მროველად იოსებ ერისთვისშვილიც იყო (იხ. ქვემოთ). ი. ბარათაშვილი წერს, რომ 1730-იანი წწ. მეორე ნახევრის დასაწყისში კითხვა და გალობა იოსებ მროვლისგან ისწავლა, რომელიც ამილახვარს ახლდაო (იმ დროს ერისთვისშვილი ჯერ ეპისკოპოსად ნაკურთხი არ იყო - ქხა, AI-1, 1973 წ. გვ. 453), მაგრამ ეს შეიძლება არ გულისხმობდეს, რომ იმ დროს იყო ეპისკოპოსად და არა შემდეგ.
    ამ ორი მღვდელმთავრის ზეობის პერიოდის დასადგენად დიდი მნიშვნელობა აქვს მათი ხელწერისა და ხელრთვის შედარებას რამდენიმე დოკუმენტთან, სადაც (იმ მეტად ცვალებად პერიოდში) იხსენიება „იოსებ მროველი“, მაგრამ არ ჩანს, კერძოდ რომელ მათგანს მიემართება თითოეული საბუთი.
    შესადარებლად:
    ჯანდიერიშვილის ხელწერის ნიმუშები პატრიარქობის დროს: Qd-6977, Qd-1714, Ad-856, Ad-1896, Hd-888; რუსთველობისას: 1448 № 293, 1448 № 169 (ხელრთვით).
    ერისთვისშვილის ხელრთვა ჯვარის მამობის დროს: Qd-14289, 14290; თუმცა განსხვავდება ხელრთვისგან ხონელობის დროს: 1448, № 1515.
    დოკუმენტები შემდეგია:
    1) მროველი ეპისკოპოსი იოსები, 1746 წ. (ხელწერა და ხელრთვა): Hd-1736.
    2) მროველი ეპისკოპოსი იოსები ესწრებოდა 1748 წ. საეკლესიო კრებას (ქსძ, ტ. 3, № 280, დოკუმენტი 1755 წლის ასლია; რუსთველი ეპისკოპოსი დამსწრეთა შორის არ ყოფილა).
    3) მროველი მიტროპოლიტი იოსები, 1754 წ. (ხელწერა და ხელრთვა): Hd-635.
    4) მროველი იოსები, ~1740-1755 წწ. (უთარიღო, აქ იოსებ მროველთან ერთად იხსენიება „1802 წ.“ საბუთში მოხსენიებული მამამთავარი (შემოსავლების საკითხი ეხებოდა), იხ. შენიშვნა ქვემოთ, იუსტინე მროველზე): Hd-1916 (ხელწერა და ხელრთვა).
    5) მროველი იოსები, ~1700-1755 წწ. (უთარიღო): Hd-9340 (ხელწერა და ხელრთვა).
    Hd-635 (1754 წ.) და Hd-1916 ხელრთვით თითქმის იდენტურია ხონელი (მროველ-ყოფილი) ერისთვისშვილის ხელრთვისა, მაგრამ ნაწილობრივ ჰგავს 1448 № 169-ს.
    Hd-1736-ის (1746 წ.) ხელრთვა თითქმის იდენტურია უთარიღო Hd-9340-ის ხელრთვასთან, ხოლო ეპისკოპოსის სახელის მოხაზულობა მის მიერვე ჩართულ ტექსტში იდენტურია ჯანდიერიშვილის ასეთივე ხელწერასთან (Ad-1896, 1757 წ.); თავის მხრივ, Hd-9340-ს მღვდელმთავრის ტექსტის მთელი ხელწერით მეტი მსგავსება ასევე ჯანდიერიშვილის ხელთან აქვს; მაგრამ Hd-1736 ხელწერის ზოგი ნიშნით უფრო ერისთვისშვილის ხელთანაა ახლოს.
    ძირითადად საინტერესოა 1746 წ. დოკუმენტი. თუ ის იოსებ ჯანდიერიშვილს მიემართება, მისი პერიოდი ზოგადად შეიძლება განისაზღვროს 1739 [1730-იანი წწ.] - 1746 [1748 ] წლით, იოსებ ერისთვისშვილისა კი - [1748] 1754 წლით (თუმცა ამას ეწინააღმდეგება იოსების რუსთველად მოხსენიება 1745 წელს, - თუ ეს თარიღი სწორია), სხვა შემთხვევაში კი საფიქრებელია, რომ ჯანდიერიშვილი 1739 წელს [1730-იანი წწ. II ნახევარი] იყო მროველად, ერისთვისშვილი კი - 1746-1754 წლებში (თუმცა ასევე გაურკვეველია, სად იმყოფებოდა ის ასეთ შემთხვევაში ქრისტეფორეს მროველობის დროს).
  96. 1783 წ. წერდა, რომ მანამდე ჰქონდა (Hd-9594) თუ „მართავდა“ (მისი თარგმანი Ros-d ფონდში - № 1291); „ხარჭაშნელის სამყოფ ადგილას ცხოვრობდა“ („კალმასობა“). სხვა ვერსიით - ხარჭაშნელობა მისცეს (S-3181), თუმცა ეს სწორი არ უნდა იყოს (კათედრა არ აღდგენილა, ეპისკოპოსის ეპიზოდური მოხსენიების გარდა (1784-1802 წ. - H-664; ქსძ, ტ. 8, № 223; 1448, № 9199-9200); ასევე მცდარია მტკიცება იქვე, რომ ის გვარად ხერხეულიძე იყო. თ. ჟორდანიას მიხედვით იოსებს რუსთავის კათედრა დაუბრუნეს - ხელნაწერთა ინ-ტი, პირადი ფონდები, თ.ჟორდანია, № 396, ფ. 216, 218).
  97. 1450-29/115.
  98. Ad-1729.
  99. 1742 წ., 1450--28/218; ასევე ქხა, AI-1, № 38, 57, 61, 69, 87, 100, 112, 160; S-1377, H-2902.
  100. რაც, სავარაუდოდ, იმითაც დასტურდება, რომ 1761 წელს ის კვლავ ხონელია („მროველ-ყოფილი“; ქსძ, ტ. 3, № 316), ხოლო ანტონის დაბრუნებისთანავე, 1764 წელს, დოკუმენტებში ურბნელად იოსები გვხვდება, - თუმცა კი გვარის გარეშე, მაგრამ ერისთვისშვილისა და ჯანდიერიშვილის გარდა ამ სახელით აღმ. საქართველოში 1750-იანი წლებიდან სხვა მღვდელმთავარი არ ყოფილა. გარდა ამისა, 1750 წლით დათარიღებულ საბუთში (sic. 1450-16/289; Qd-1515. მითითებულია კვირის დღეც; დოკუმენტი ალბათ უფრო გვიანდელია; მაგ., იხსენიება ქუთათელი მაქსიმე, თუმცა ის 1759 წ. საეკლესიო კრებამდე „ქუთათელად წოდებული“ იყო) ის ამბობს, რომ სოლომონ მეფემ მას ხონის ეკლესია უბოძა, მაგრამ თავს კვლავ „მროველ მიტროპოლიტად“ ( არა „ყოფილად“) მიიჩნევს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ის ამ ცვლილებას (ხოლო ერთდროულად ორივე ამ კათედრაზე ის, ცხადია, ვერ იქნებოდა) ერთგვარად „არ სცნობდა“. თუმცა არ არის გამორიცხული, რომ მანამდე, ქრესტეფორეს მროველობისას, ის მართლაც ხონელად ყოფილიყო.
  101. ამ წელს მროველობიდან დაინიშნა რუსეთში წასული ათანასე თბილელის „ნაიბად“ (შემდეგ თბილელად დაამტკიცეს).
  102. 1757 წ. ჯერ არქიმანდრიტი იყო (ქუთაისის სახ. ისტ. მუზეუმის ხელნაწერთა აღწერილობა, 1953 წ.; K-80).
  103. იოანეს მიერ ასტრახანში აშენებული მონასტრის წინამძღვარი.
  104. იშვიათად, სხვათა მხრივ, „იოვანე“ (მაგ., Sd-5411).
  105. რის გამოც ეს საგვარეულო, როგორც ცნობილია, ტრაქტატს თანდართულ თავადაზნაურთა სიაში ვერ მოხვდა.
  106. მაგ., ქხა, H6, 1953 წ. H-2510, გვ. 23.
  107. პირადი ფონდები, თ.ჟორდანია, № 396, ფ. 38.
  108. გარდაიცვალა 1814 წ. 31 დეკ., Hd-11200.
  109. Hd-8658.
  110. 1802 თუ 1803 წლიდან (Hd-569; Ad-767; ცსა, 488, № 65398.).
  111. მაგ,. 1810 წ. - 1448, № 9617.
  112. ცსა, ფ. 2, № 238, გვ, 84, 166-167, 196.
  113. მროველთა სიისთვის გათვალისწინებული არაა გვიანდელი, 1897 წ. ჩანაწერი (Qd-4105), რომლის მიხედვით „გერასიმე (sic) სამთავნელი მროველად იყო და პირველ ვიკარნი ის იყო“ (გერვასი მაჭავარიანი, რომლის მროველობაზე მითითების რაიმე საფუძველი 1780-იან-1790-იან წლებში, სამთავნელობამდე, არ არსებობს; შესაძლოა, იგულისხმება ის, რომ 1810-იან წლებში, ქორეპისკოპოსობისას, რაღაც პერიოდი რუისშიც იყო).
  114. 1802 წლის საბუთით ცნობილია „იოსებ მროველი“ (ქსძ, ტ. 3, № 505, Hd-5256). მასში დასახელებული პირები სხვა დოკუმენტებშიც იხსენიებიან (მაგ., Hd-5766) და რუისში მართლაც ფლობდნენ საეკლესიო სახელოს (რაც ერთ-ერთ მათგანს თავისი მოძღვრისთვის გარდაცვალების წინ დაუდასტურებია, - იქვე), ამასთან - იოსებ მროვლის დროს, მაგრამ ამის საბუთი (Hd-1916) ადრინდელი უნდა იყოს; იმავე 1802 წელსაც სხვა დოკუმენტებით ასევე იუსტინეა, მისი მროველობის 20-წლიან უწყვეტ პერიოდში ეპიზოდურად ერთხელ რატომ უნდა ყოფილიყო სხვა მღვდელმთავარი? 1802 წლით დათარიღებული საბუთის გამცემის - ანტონ II-ის ხელრთვისა და, განსაკუთრებით, ტიტულატურის მიხედვით, რომელიც განსხვავდება მისი ჩვეული კაზმული სტილისა და მრავალსიტყვიანი თვითწოდებისგან (არანაკლებ მნიშვნელოვანი: ალბათ ძნელია საბუთის პოვნა, სადაც ანტონ II თუნდაც მოკლე განკარგულებაში თავს კათალიკოსს უწოდებდეს, ის (ისევე როგორც ანტონ I), პრინციპულად წერდა: „კათალიკოს-პატრიარქი“ ან „პატრიარქი“; შდრ. იმავე ტომში - ანტონის 60-ზე მეტ დოკუმენტში მხოლოდ ამ საბუთშია „კათალიკოსი“), დოკუმენტი 1820-იან წლებში, გადმოცემით უნდა იყოს შეთხზული, თუმცა - უფრო ადრე (1750-იან წლებში) არსებული ვითარების მიხედვით.
  115. მისსავე მინაწერებში ასევე - „ვლასე“; ჰქონდა მთავარეპისკოპოსის ხარისხი.
  116. ამ წელს ის იერუსალიმში იყო და, ისევე როგორც მის მიერ მოხსენიებულ ტფილელ (1567 წ. იყო) ბარნაბას, ჰქონდა იმ დროს შენარჩუნებული თუ არა მღვდელმთავრობა საქართველოში, უცნობია; ყოველ შემთხვევაში, ის მასაც და საკუთარ თავსაც მოქმედ მღვდელმთავრებად ასახელებს. - იხ. ე. მეტრეველი, მასალები იერუსალიმის ქართული კოლონიის ისტორიისათვის, 1962 წ. გვ. 37. ურბნელობამდე ალბათ ნიქოზელი იყო - ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 404
  117. როგორც მათი შემკვრელი და შემკაზმველი; იხ. მ. კარანაძე, ქართული წიგნის ყდის ისტორია, 2002 წ. გვ. 21, 24, 39, 42.
  118. მთავარეპისკოპოსის ხარისხის მქონე (მაგალითად, იხ. ქხა, A4, 1954 წ.; Описание рукописей церковнаго музея духовенства Грузинской Эпархии, кн. I-2. ხელნაწერი A-1351 (დაახლ. 1500 წ. / მინაწერი XVI ს. ხელით).
  119. 1655 წ. მას როსტომ მეფემ უწყალობა „ოქონის ღმრთისმშობლის საწინამძღვრო“ და „უკლებლივ, რაც ქრისტეფორეს ჰქონებოდეს“. უკანასკნელში იგულისხმება არა უწინდელი ურბნელი, არამედ, შესაძლოა, დმანელი ქრისტეფორე ბარათაშვილი (ამიტომ უნდა იყოს გვარისა და ტიტულის გარეშე). ასევე, მისი ეპისკოპოსობისას გიორგი XI-მ ურბნისის ტაძარს ყმები შესწირა (Ad-1502-12, უთარიღო, ასლი. შდრ. 1449, № 1847); ნაკლებ სავარაუდოა, რომ ზაქარია ევდემოზის შემდეგ კვლავ ყოფილიყო ურბნელად. თარიღი, შესაძლოა, შეცდომითაა (ზოგადად, ბევრ საბუთში მათ განახლებაზეა საუბარი ან ეს იგულისხმება).
  120. თ. ჟორდანია, ქრონიკები, ტ. 2, გვ. 484.
  121. იშვიათად - „ევდემონ“, „ევდემოს“.
  122. ქსნის ერისთვის ძე; „გლონისთავის ძე“.
  123. მ. თამარაშვილი, იქვე, გვ. 263-270, 840-841.
  124. A-160. აღწერილობაში მინაწერი განსაზღვრულია, როგორც „ევდემონ, ყოფილი ეფთვიმეოზ“ (ქხა, AI-2, გვ. 229). რასთან იყო დაკავშირებული სახელის ცვლილება - სქემის მიღებასთან (თუმცა ამას გარკვეულად ეწინააღმდეგება ევდემოზის ურბნელობის პირველი ცნობის შემდეგ (1668 წ. ტაძრის აღდგენისას კვლავ ის იყო ურბნელად) სულ ერთი წლით გვიანდელი სიგელი ეფთვიმეზე, - თუ ის ევდემოზ რატიშვილია; თარიღი ზუსტია) თუ კათოლიკობასთან, გაურკვეველია; იმავე 1690-იან წლებში ის თავს არაერთხელ კვლავ ევდემოზს უწოდებს; ისე როგორც, მთავარეპისკოპოსობისდროინდელ მინაწერებში, „ურბნელს“.
  125. 11448, № 4150.
  126. რომელიც მას ახასიათებდა, როგორც „სამღთოისა სწავლითა აღსავსეს, მის ერდგულსა და თანაზრდილს“ (1449, № 1824).
  127. A-520.
  128. (1713 წ. და შემდეგ; მისი ვინაობისთვის: 1710-იანი წწ. ბოლოს მანგლელად ასევე იხსენიება „იოსებ-ყოფილი იოანე“, რომელიც ჯავახიშვილი არ ყოფილა (სააკაძე)).
  129. მერისელი [იშხნელი], ასევე იშხნელი მიტროპოლიტი გერმანოსი (ჩანს, არადეთში უნდა ყოფილიყო; აქაც ალბათ უფრო გვარია) იხსენიება, მაგ., A-186 ხელნაწერში (იხ. ქხა, AI-2).
  130. მისი (ასევე - მიტროპოლიტ ქრისტეფორე თუმანიშვილისა), ალბათ, გვიანდელი ხელჩართვა („მოწამე ვართ“) არის დომენტი IV-ის მიერ 1726 წ. სტამბულში გაცემულ საბუთში (H-2513, გვ. 38).
  131. დომენტი IV-ის „სიცოცხლეში მისად სულიერ შვილად მოყუანილი და კურთხეული“ (დსსი I, № 421; ასევე იხ. - ს. ჩხეიძე, “საქართველოს ცხოვრება“ (1742 წელს)); ტრაგიკულად აღესრულა.
  132. XVI ს-ის ხელნაწერში არის რომელიღაც ურბნელის მინაწერი. წიგნი იყო (შემდეგ მროველი) იოსებ ერისთვისშვილისა (ბერობისა და არქიმანდრიტობის დროს), ნათლისმცემლის უდაბნოში, შემდეგ სვეტიცხოველში. მასში, სხვათა გარდა, არის იოსებისა და იონა გედევანიშვილის („იონა ბერი გედავანის“) მინაწერები (ასევე - „კათალიკოსის“, ან „კათალიკოს იოსების“ ხელრთვა; არაა მითითებული გამოცემაში), ასევე - „ხელრთვა: „ურბნელი იოვანე (?)“ (ქხა, A I-1, გვ. 160; საძიებელში - „ურბნელი იოვანე“ - გვ. 491). ხელნაწერში (A-57) „ურბნელი“ ასეც იკითხება, ხოლო „იოვანე“ შესაძლოა ივარაუდებოდეს ( [ი]-ვ-ე ). მაგრამ ხელრთვის ამ ნაწილში ცხადად იკითხება „ნკლზ“. მართლაც, ეს ხელრთვა პრაქტიკულად ემთხვევა ნიკოლოზ ხერხეულიძის ხელმოწერას: „ურბნელი ნიკოლოზ“ (Hd-3816; Hd-2445; ცსა, 1448, № 4408). ამიტომ „იოვანე ურბნელი“ სიის შედგენისას მხედველობაში არაა მიღებული.
  133. მიტროპოლიტის ხარისხი უნდა ჰქონოდა - Hd-8255.
  134. იხ. შენიშვნა მროველ იოსებ ერისთვისშვილზე; ასევე ის, რომ ხელნაწერ H-656-ში (ქხა, H6, 1953 წ.) მიტროპოლიტად იხსენიება, რომელი ხარისხიც ურბნისისა და ხონის კათედრებს არ ჰქონიათ.
  135. ბოლო ცნობა 1770 წლის თითქმის ბოლოსაა (Ad-692) და ალბათ მომდევნო წელს გარდაიცვალა.
  136. ცსა, ფ. 2, № 274, ფ. 236.
  137. ურბნელად განაწესეს 1808 წ. დეკემბრის ბოლოს (Qd-2172), ხოლო იულიოსის ანდერძი (Sd-3044) იმავე დეკემბერში იყო (იულიოსს ბერად აღკვეცამდე, ჩანს, ოჯახი ჰყავდა - იქვე და სხვა საბუთშიც იხსენიება მისი შვილი).
  138. ცსა, ფ. 2, № 274, ფ. 237.
  139. მაგ., Акты Кавказской археографической комиссии, IV, გვ. 153.
  140. შემდეგ რაღაც პერიოდის განმავლობაში რუისის, ურბნისისა და ნიქოზის გაუქმებული ეპარქიების ქონებას მართავდა არქიმანდრიტი ნიკიფორე („სამროვლოს საეპარხიოს მეურნე“ (1813 წ. - Hd-3707), „სრულიად ქართლის ეპარხიათა ყმათა და მამულთა მმართველი“ (მაგ., 1820 წ. - ცსა, 489, № 1047, ფ. 1; 1818 წ. - 1448, № 6940)). 1900-იან წლებში ურბნისში კვლავ იქნა შემოღებული ეპისკოპოსის კათედრა, თუმცა მას, ცხადია, ნომინალური მნიშვნელობა ჰქონდა.