მთავარი მენიუს გახსნა

ძველი ქართლის მეფეთა სია

(გადამისამართდა გვერდიდან ივერიის მეფეთა სია)
ადრექართული სახელმწიფო იბერია (ძვ. წ. 600–ა. წ. 500).

სექციების სია

იბერიის მეფეთა სიარედაქტირება

იბერიის მეფეები მართავდნენ სამეფოს, განლაგებულს კავკასიის ცენტრში, კოლხეთსა და ალბანეთს შორის, თანამედროვე აღმოსავლეთ საქართველოში. სამეფო შეიქმნა ფარნავაზიანების დინასტიის დამაარსებლის, ფარნავაზ I-ის მიერ ძვ. წ. 299 წელს. იბერიის სამეფოს მართავდა ხუთი დინასტია დაახლოებით ცხრა საუკუნის განმავლობაში. თანმიმდევრულად რომის რესპუბლიკის, რომის იმპერიის და სასანიდური სპარსეთის ვასალი მონარქია საბოლოოდ გაუქმდა 580 წელს.

მეფეთა სიარედაქტირება

იბერიის მეფეთა სია ექვემდებარება ბევრ შეკითხვას. ამდენად, ბევრი ისტორიკოსი და გენეალოგი (ვახუშტი ბატონიშვილი, თეიმურაზ ბატონიშვილი, სერგი გორგაძე, პავლე ინგოროყვა, ლევან სანიკიძე და გუბაზ სანიკიძე) არ ეთანხმება „ქართლის ცხოვრების“ (XII საუკუნე) ორიგინალურ წყაროს და საკუთარ ვერსიას გვთავაზობს. ამგვარად, ქართველმა გენეალოგმა, კირილ თუმანოვმა გამოაქვეყნა საკუთარი ნუსხა განახლებული ქრონოლოგიით, რომელიც ასევე ითვალისწინებს უცხოურ წყაროებს (ბერძნული, ლათინური, ირანული და სომხური[1]) და ეფუძნება უფრო კონკრეტულ ლოგიკას, ვიდრე პირველადი სია.

ქართლის ცხოვრების ვერსიარედაქტირება

ქართლოსიანებირედაქტირება

პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
1   ფარნავაზ I
(ძვ. წ. 309 - ძვ. წ. 234)
ძვ. წ. 284 ძვ. წ. 234 დააფუძნა იბერიის სამეფო.
რომელი იყო პირველი მეფე ქართლისა, ქართლოსიანი.

და ამანვე ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳსსა: ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა. ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს. და ქმნა სატფურება დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა.
2 საურმაგ
(†ძვ. წ. 159)
ძვ. წ. 234 ძვ. წ. 159 მეორე მეფე საურმაგ, ფარნავაზ I-ის ძე, სამეფოს მართავდა 75 წლის განმავლობაში.
და ამის წილ მეფე იქმნა ძე მისი საურმაგ.

ნებროთიდებირედაქტირება

პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
3 მირვან I
ძვ. წ. 159 ძვ. წ. 109 მესამე მეფე, მირვან, ნებროთიანი, ფარნაჯომის ძე, საურმაგის შვილობილი. სამეფოს მართავდა 50 წლის განმავლობაში.
ესე მირვან იყო ტანითა სრული, შუენიერი, ძლიერი, მჴნე და ქუელი.
4 ფარნაჯომ
ძვ. წ. 109 ძვ. წ. 90 მეოთხე მეფე, ფარნაჯომ, ნებროთიანი, მირვანის ძე. სამეფოს მართავდა 19 წლის განმავლობაში.
ამან ფარნაჯომ მეფემან უმატა ყოველთა ციხე-ქალაქთა შენება, და ამან აღაშენა ციხე ზადენი, და შექმნა კერპი სახელით ზადენ, და ამართა ზადენს და იწყო შენებად კახეთს ქალაქსა ნელქარისსა, რომელ არს ნეკრესი.

არტაშესიანებირედაქტირება

პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
5 არშაკ I
ძვ. წ. 90 ძვ. წ. 78 მეხუთე მეფე, არშაკ, არშაკუნიანი.
6 არტაგი
ძვ. წ. 78 ძვ. წ. 63 მეექუსე მეფე, არტაგ, არშაკუნიანი, არშაკ I-ის ძე.
7 ბარტომ I
(† ძვ. წ. 30)
ძვ. წ. 63 ძვ. წ. 30 მეშვიდე მეფე, ბარტომ, არშაკუნიანი, არტაგის ძე. მოკლულ იქნა მირვან II-ის მიერ.
ხოლო ამას თუესა შინა ერთსა ამან მირვან თავის-თავითა მოკლა ცამეტი ბუმბერაზი ქართველთა და სომეხთაგანი. და არავინ გამოჩნდა ქართველთაგანი და სომეხთაგანი მძლე მირვანისი; და ვერცაღა თჳთ ბარტომ მეფე ებრძოდა მას, რამეთუ არა იყო ბარტომის თანა გოლიათობა. მაშინ ბარტომ მეფემან განაწყვნა სპანი თჳსნი, და მიმართა ყოვლითა სპითა მირვანს, და მუნით მირვან მოეგება სპითა ყოვლითა. და იქმნა ბრძოლა ძლიერი მათ შორის. მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ. და იძლივნეს სომეხნი და ქართველნი სპარსთაგან, და მოკლეს ბარტომ, მეფე ქართველთა. ხოლო ამას ბარტომ მეფესა არა ესუა ძე, არამედ ასული ერთი, და სიცოცხლესავე მისსა მოეყვანა ეგრისით ძისწული ქუჯისი, სახელით ქართამ, რომელსა შესდგმიდა ფარნავაზიანობა, ფარნავაზის დისა ქუჯის ცოლისაგან და დედისა მისისა, საურმაგის ასულისა ქუჯის ძის ცოლისაგან. და ამის ქართამისდა ეგრისით მიეცა ასული თჳსი ცოლად ბარტომ მეფესა, და აღეღო ესე შვილად. და ესე ქართველთა სათნოებისათჳს ექმნა ბარტომს, რამეთუ ქართველთა დიდი სათნოობა აქუნდა ფარნავაზიანთა მიმართ; და არა უნდა სხჳსა ნათესავისა მეფობა რომელსამცა არა შესდგმიდა ფარნავაზიანობა. ხოლო ესე ქართამ, ძედ შვილებული ბარტომ მეფისა, მასვე წყობასა მოიკლა ბარტომის თანა. ხოლო ცოლი მისი, ასული ბარტომისი, უძლები დარჩა, ივლტოდა და წარვიდა სომხითს და მუნ შვა ყრმა და უწოდა სახელად ადერკი, და იზრდებოდა იგი მუნ. ხოლო ვითარ მოკლა მირვან ბარტომი, და შემოვიდა ქართლად და დაიპყრა.

ნებროთიდებირედაქტირება

პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
8 მირვან II
(~ძვ. წ. 90 - ძვ. წ. 20)
ძვ. წ. 30 ძვ. წ. 20 მერვე მეფე, მირვან, ფარნაჯომის ძე. მირვან II ნებროთიანი პრეტენზიას აცხადებდა სამეფო ტახტის კანონიერ მემკვიდრეობის შესახებ. მან მოკლა მეფე ბარტომ I, მისი შვილობილი ქართამ კოლხი და სამშვილდის ციხიდან იძულებით გამოყვანილი დედოფალი (ბარტომ I-ის მეუღლე) შეირთო ცოლად.
9 არშაკ II
(† ძვ. წ. 3 ან ახ. წ. 1)
ძვ. წ. 20 ძვ. წ. 3 ან ახ. წ. 1 მეცხრე მეფე, მეორე არშაკ, ძე მირვანისი, ნებროთიანი, მირვან II-ის ძე. ის დამარცხდა და მოკლულ იქნა ადერკის მომხრეების მიერ.

არტაშესიანებირედაქტირება

პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
10   ადერკი
(† 58)
ძვ. წ. 3 ან ახ. წ. 1 58 ბარტომ I-ის შვილობილის, ქართამ კოლხის ძე. სიკვდილის შემდეგ სამეფო იყოფა მისი ორი შვილზე.
ხოლო ამას ადერკის ესხნეს ორნი ძენი, რომელთა ერქუა სახელად ერთსა ბარტომ და მეორესა ქართამ. და ამათ განუყო ყოველი ქუეყანა თჳსი: მისცა ქალაქი მცხეთა და ქუეყანა მტკუარსა შიდა ქართლი, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოეთი, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე ქართლისა და ეგრისისა ესე ყოველი მისცა ბარტომს ძესა თჳსსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი, მტკუარსა სამხრით ქართლი, ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, და კლარჯეთი ყოველი მისცა ქართამს ძესა თჳსსა. და მოკუდა ადერკი.
პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
11 ბარტომ II
(† 72)
58 72 ადერკის ძე.
12 კაოსი
(† 87)
72 87 ბარტომ II-ის ძე.
13 არმაზელი
(† 103)
87 103 კაოსის ძე.
14 დეროკი
(† 113)
103 113 არმაზელის ძე.
15 მირდატ I
(† 129)
113 129 დეროკის ძე. იგი, არმაზის იბერიის სამეფო ტახტის დაკავების მიზნით, მიემხრო სპარსელებს. სპარსელებმა მოისყიდეს მზარეული, რათა მომსახურებოდა ფარსმანს და საწამლავით მოეკლა იგი. შედეგად, განაზრახი სისრულეში იქნა მოყვანილი.
ხოლო მას ჟამსა მოყუარე იყვნეს სომეხნი და ბერძენნი. მაშინ სომეხთა მეფემან მოირთო ძალი ბერძენთაგან, და წარმოემართა ბრძოლად სპარსთა და ქართველთა. მიერთნეს მეგრნი, და შეკრბა სიმრავლე ურიცხჳ. მაშინ მირდატ და ერის-თავმან სპარსთამან მოირთეს ძალი სპარსეთით. ხოლო სომეხნი და ბერძენნი და მეგრნი შთავიდეს შიგა ქართლს, და მუნ მიეგებნეს სპარსნი და ქართველნი მდინარესა ზედა, რომელსა ჰქჳან ლიახჳ. და მუნ იქმნა ბრძოლა მათ შორის ადგილსა, რომელსა ჰქჳან რეჴაჲ. და მოსწყდა ორგნით-ვე ურიცხჳ, იძლივნეს სპარსნი და ქართველნი, და მოკლეს მირდატ და ერის-თავი სპარსეთისა, და მოსრნეს სპანი მათნი.
პორტრეტი სახელი მმართველობის დასაწყისი მმართველობის დასასრული შენიშვნა
11 ქართამი
(† 72)
58 72 ადერკის ძე.
12 ფარსმან I
(† 87)
72 87 ქართამის ძე.
13 აზორკი
(† 103)
87 103 ფარსმან I-ის ძე.
14 ამაზასპ I
(† 116)
103 116 აზორკის ძე.
15   ფარსმან II
(† 129)
116 129 ამაზასპ I-ის ძე. მოაკვლევინა მირდატ I-მა.

ხოსროიდებირედაქტირება

და შვილნი ბაკურ მეფისანი, ნათესავნი დაჩისნი, ვახტანგის ძისანი, რომლისადა მიეცა მეფობა ვახტანგ მეფესა, იგინი დარჩეს კახეთს. და დაიპყრეს კუხეთი და ჰერეთი იორითგან, და დასხდეს უჯარმოს და იყვნეს მორჩილებასა გუარამ კურაპალატისასა.
ხოლო ესე გუარამ იყო დედით ხოსროიანი და მამით ბაგრატოანი. და ესე ბაგრატოანნი შვილის-შვილნი და ნათესავნი არიან ამა გუარამისნი. ამას გუარამს მოსცა კეისარმან კურაპალატობა, და წარმოგზავნა მცხეთას.
 
შედარება "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-ს მეფეთა სიისა ლეონტი მროველის თხზულების მეფეთა სიასთან (პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“.).

საქართველოს მეფეები ვახუშტის „საქართველოს ისტორიის“[2] მიხედვითრედაქტირება

ა. ქართლოსიანნი.

ბ. ნებროთიანნი.

გ. არშაკუნიანნი.

  • 5. ე. მეფე არშაკ. იბ (12) წელი მეფა 93–81 ქრისტეს წინათ.
  • 6. ვ. მეფე არტაგ. იე (15) წელი მეფა 81–66 ქრისტეს წინათ.
  • 7. ზ. მეფე ბარტომ. ლგ (33) წელი მეფა 66–33 ქრისტეს წინათ.
  • 8. ჱ. მეფე მირვან ი (10) წელი მეფა 33–23 ქრისტეს წინათ.
  • 9. თ. მეფე არშაკ კ (20) წელი მეფა (უკანასკნელი ნებროთიანი) 23–2 ქრისტეს წინათ.
  • 10. ი. მეფე ადერკი ნზ (57) წელი მეფა (ქართლოსიანი) 2 ქრისტეს წინათ.–55 ქრისტეს შემდეგ.
  • 11. ია. მეფენი ბარტომ და ქართამ იზ (17) წელი მეფეს (ქართლოსიანი) 55–72
  • 12. იბ. მეფენი კაოს და ფარსმან იე (15) წელი მეფეს (ქართლოსიანი) 72–87
  • 13. იგ. მეფენი არმაზელ და აზორკ ივ (16) წელი მეფეს (ქართლოსიანი) 87–103
  • 14. იდ. მეფენი ამზასპ და დეროკ ი (10) წელი მეფეს (ქართლოსიანი) 103–113
  • 15. იე. მეფენი მირდატ და ფარსმან ივ (16) წელი მეფეს (ქართლოსიანი) 113–129
  • 16. ივ. მეფე ადამ (ქართლოსიანი) 129–132; შემდეგ 146 წლამდე მეფობს დედა მისი
  • 17. იზ. მეფე ფარსმან ლვ (36) წელი მეფა (ქართლოსიანი) 146–182
  • 18. იჱ. მეფე ამზასპ დ (4) წელი მეფა (უკანასკნელი ქართლოსიანი) 182–186
  • 19. ით. მეფე რევ კზ (27) წელი მეფა 186–213
  • 20. კ. მეფე ვაჩე იჱ (18) წელი მეფა 213–231
  • 21. კა. მეფე ბაკურ. იე (15) წელი მეფა 231–246
  • 22. კბ. მეფე მირდატ ივ (16) წელი მეფა 246–262
  • 23. კგ. მეფე ასფაგურ გ (3) წელი მეფა (უკანასკნელი არშაკუნიანი) 262–265

დ. ხოსროიანნი ანუ სასანიანნი.

  • 24. მეფე მირიან ოზ (77) წელი მეფა 265–342
  • 25. კე. მეფე ბაქარ. კგ (23) წელი მეფა 342–364
  • 26. კვ. მეფე მირდატ. იე (15) წელი მეფა 364–379
  • 27. კზ. მეფე ვარზა-ბაქარ. იდ (14) წელი მეფა 379–393
  • 28. კჱ. მეფე თრდატ. იბ (12) წელი მეფა 393–405
  • 29. კთ. მეფე ფარსმან. გ (3) წელი მეფა 405–408
  • 30. ლ. მეფე მირდატ. ბ (2) წელი მეფა 408–410
  • 31. ლა. მეფე არჩილ. კდ (24) წელი მეფა 410–434
  • 32. ლბ. მეფე მირდატ. იბ (12) წელი მეფა 434–446
  • 33. ლგ. მეფე ვახტანგ. ნგ (53) წელი მეფა 446–499
  • 34. ლდ. მეფე დაჩი იე (15) წელი მეფა 499–514
  • 35. ლე. მეფე ბაკურ იგ (13) წელი მეფა 514–528
  • 36. ლვ. მეფე ფარსმან იდ (14) წელი მეფა 528–542
  • 37. ლზ. მეფე ფარსმან იე (15) წელი მეფა 542–557
  • 38. ლჱ. მეფა ბაკურ იგ (13) წელი მეფა 557–570

ივერიის მეფეები თეიმურაზ ბატონიშვილის „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსას“[3] მიხედვითრედაქტირება

წელთა აღრიცხვანი. მეფენი თუ რომელი რომელსა წელსა გამეფდეს.

დასაბამითგან სოფლისა ბერძულის რიცხვით ქართული ქორონიკონი
მეათე მოქცევი.
ქრისტესს უწინ შობადმდე. თუ რომელმან მეფემან რაოდენი წელი იმეფა
5206 514 302 Ⴀ.
პირველმან მეფემან სრულიად ივერიისა თჳთმპყრობელმან, ალექსანდრე დიდისა მაკედონელის მიერ დადგენილი მთავრად განმგებლად სრულიად ივერიისა აზონ მაკედონელი მოკლა და თჳთ მიიღო თჳთმპყრობელობითი მეფობა სრულიად ივერიისა ფარნავაზ პირველმან, რომელიცა იყო თჳთ ბუნებით ქართველი ძმისწული მცხეთისა მამასახლისისა სამარასი და გვარეულობასა თჳსსა უწოდა ქართლოსიანად.



65

5271
მეათერთმეტე მოქცევი
47

237
Ⴁ.
მიიღო მეფობა სრულიად ივერიისა საურმაგ პირველმან ძემან ჶარნავაზ პირველისამან და იწოდა ქართლისიან-ფარნავაზიანად.

75
5346 122 162 Ⴂ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა მირვან პირველი და იყო ესე სიძე ასულის-ქმარი საურმაგ მეფისა, ესე მირვან იყო დისწულის შვილი სიდედრისა საურმაგ მეფისა ნათესავისაგან ნებროთ ასირიისა მეფისა შთამომავალი, რომელიცა წოდა ქართლოსიან-ფარნავაზიან-ნებროთიანად.


18
5364 140 144 Ⴃ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა ფარნაჯამ პირველი ძეჲ მეფისა მირვან პირველისა, რომელმანცა იმეფა წელიწადი 9. განსდევნეს ესე ივერიელთა, ვინაჲდგან შეურაცხ ჰყვნა ამან სარწმუნოება ივერიელთა და კერპნი მათნი მოიძულა და იქმნა ცეცხლის-მსახურთა სარწმუნოებასა ზედა სპარსთასა. ჰყვეს ნაცვლად ამისსა არშაკ პირველი მეფედ, რომლისა მეფობისა მეათესა წელსა მოუხდა ამას ფარნაჯამ და მოიკლა ძლეული არშაკისგან ადგილსა მას რომელსა ეწოდების ტაშირი.




9
5373 149 135 Ⴄ.
დასჯდა დის ქმარი ფარნაჯამ მეფისა არშაკ პირველი, ძეჲ დიდისა მის სპარსთა მეფისა არშაკისა, განაგებდა ფრიად სიმშვიდით და კეთილ-წესიერად ყოველსა ივერიასა, ესე იწოდებოდა გუარეულებითა არშაკუნიანად.


12
5385 161 123 Ⴅ.
შემდგომად ამისსა იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა არტაგ პირველი ძე არშაკ პირველისა არშაკუნიანი და განვლო მშვიდობასა შინა ყოველნი წელნი მეფობისა თჳსისანი.



16
5401 177 107 Ⴆ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა ბარტომ პირველი ძეჲ არტაგ პირველისა, ამას არა ესვა ძეჲ და ესვა ასული, რომელიცა მისცა ქუჯის ძისწულის შვილსა სახელით ქართამს და ესე ქართამ იყო შთამომავალი საურმაგ მეფისა ასულის წულისაგან; მაგრამ მირვან მეორე ძეჲ ფარნაჯამ მეფისა, რომელიცა აღიზარდა სპარსეთს შეიკრიბა მან სპარსთა და ასურთა და მიდთაგან შემწედ მისსა მხედრობანი, მოვიდა და დასდგა ხუნანს და ბრძოლა უყო ბარტომს და მოკლა ბარტომ მეფე და თჳთ-იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა; ხოლო სიძეჲ მისი ქართამ ასულითა მის ბარტომ მეფისათა ცოლითა თჳსითა, რომელიცა მუცელ-ქმნილ იყო, ივლტოდეს სომხითად და მუნ განერნეს და იქმნა მეფე მირვან მეორე მეფედ ყოვლისა ივერიისა.






33
5434 210 74 Ⴡ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა მირვან მეორე, გამოიყვანა სამშვილდით ცოლი ბარტომ მეფისა და შეირთო თჳთ ცოლად. ამისსა მეფობასა შინა იყო მიტრიდატ ევპატორი მეფე პონტოისა. მირვან იყო ფრიად კეთილი და მოწყალე და კეთილად განმგებელი სამეფოსა და უყვარდათ იგი ივერიელთა; არამედ მეფობასა ამისსა შინა ეპყრა ქვემო ივერია მიტრიდატს, ესე იწოდებოდა გვარეულობითავე მამისა თჳსისათა.



16
5450 226 58 Ⴇ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა არშაკ მეორე ძეჲ მეფისა მირვან მეორისა. ჟამსა ამას წარმოგზავნეს რომაელთა მხედართ-მძღვანი თჳსი პომპეი აზიად, რომელსაცა თანა აქვნდა არშაკს მშვიდობა ოდესმე და ოდესმე ბრძოლა, იმეფა ამას ყოველსა ივერიასა ზედა, თუმცაღა ბრძოლის შემთხვეულება მრავალი აქვნდა; მაგრამ ეგრეთცა განაგებდა სამეფოსა თჳსსა სიბრძნითა და გონიერებითა კეთილად.



25
5475 251 33 Ⴈ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა არშაკ მესამე ძეჲ არშაკ მეორისა, რომლისა ჟამსაცა ანტონი მარკ მოვიდა აზიად რომაელთა მხედრობითა და მრავლისა ძლიერებითა აქვნდა ანტონინს ბრძოლა არშაკის თანა და მხედართ მძღვანი მისი კანდიდოს იძლია არშაკისაგან; ხოლო უკანასკნელსა შინა მეფობისა მისისა წელსა 33-სა მოიკლა ესე ადერკის მიერ. შვილის-შვილისა ქართამ სიძისა ასულის ქმრისა ბარტომ 1. ივერიის მეფისა, რომელსაცა ჰყვა შემწედ პართნი, სომეხნი და რომაელთაცა მხედრობა და იქნა ადერკი მეფედ ყოვლისა ივერიისა.




32

5508

284
ქრისტესთ შობით
1
ႨႠ.
იქმნა მეფე ადერკი პირველ ყოველსა ზედა ივერიასა პირველსა წელსა, ოდეს იგი იშვა უფალი ჩვენი იესო ქრისტე. ამას აქვნდა მშვიდობა იმპერატორთა თანა რომისათა, რომელნიცა იყვნეს ჟამსა ამისა და ფრიად კეთილად განაგებდა ყოველსა ივერიასა, იყო მხნე, ახოვანი, ბრძენი და გონიერი, მშვიდი და მოწყალე. ამმისსავე მეფობას აშინა ჯვარს ეცვა უფალი ჩვენი იესო ქრისტე, დაეფლა და აღდგა და შემდგომად ექვსისა წლისა ქრისტეს ამაღლებისა მოვიდეს წმიდანი მოციქულნი ქადაგებად ქვემოსა შინა ივერიასა ანდრია და სიმონ კანანელი და ჰქადაგეს და მოაქცივნეს აფხათა და კოლხთა ერთაგანნი მრავალნი; ხოლო ანდრია პირველ-წოდებულმან მოვლნო რაოდენთამე ადგილთა შინა კავკასიისა და ზემოსა ივერიისათა და რომელთამე ადგილთა ზედა აღმართნა ჯვარნი. ადერკი განვლნა ჟამნი მეფობისა თჳსისა უშფოთველად და მანვე დაადგინნა ორნი ძენი თჳსნი ქართამ 1 და ბარტომ 2, რათა იქმნენ იგინი ორნივ ზოგად მეფენი ყოველსა ივერიასა ზედა, ოდეს ერთი უძღოდეს მხედრობათა, მეორე განაგებდეს შინაგანთა საქმეთა, ესრეთ სჯულ-უდვა მათ და ვინაჲდგან იყო დედისა, შთამომავლობისაგან არშაკუნიანი, ამისთვის გვარეულობაცა მისა იწოდა არშაკუნიანად.









43
5551 327 44 ႨႡ და ႨႢ.
იქმნა წელთა ამათ შინა ზოგადი მეფობა ყოველსა ივერიისა სამპყრობელოსა ზედა, რამეთუ ერთსა მას სამპყრობელოსა ჰყვათ ორი მეფე და ერთი იყო განმგებლობაჲ მათი, და იქმნესს ძენი ადერკისანი ქართამ პირველი და ბარტომ მეორე მეფედ. ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა. ამათ აქვნდათ ბრძოლანი სხვასა და სხვასა ჟამსა მრავალნი. ვითარცა მოიხსენების ზემორე წიგნსა ამას შინა მოთხრობასა შინა ამათისა მეფობისასა და იყვნეს ესენი ურთიერთისა მიმართ ფრიადისა სიყვარულითა და ძლიერნი ძალით, ამათსა მეფობასა შინა ყოვლითურთ განდიდებულ და განძლიერებულ ივერია. და გარდაიცვალა ბარტომ მეორეცა ოცდა მერვესა შინა წელსა მეფობისა მისისასა და იქმნა მისწილ მეფედ ძე მისი კაოს პირველი თანა-ზიარ მეფისა ფარსმანისა. ხოლო მიტრიდატ ივერი იყო ძმაჲ ამა ფარსმან პირველისა, რომელიცა ჰფლობდა შეწევნითა რომაელთათა და ძმისა თჳსისა ფარსმანისათა დიდსა სომხითსა. შემდგომად კაოს პირველისა გამეფებისა კვალად იმეფა ფარსმანმან და კაოსმან ერთად ათხუთმეტი წელი; ხოლო ფარსმანმან იმეფა წელნი 43.
ქართამმან იმეფა 1½


ბარტომმან იმეფა 28


კაოსმან 14


ზოგადად 44
5595 371 87 ႨႣ.
გამეფდეს ორნი ზოგად მეფენი აზორკ პირველი ძეჲ ფარსმან პირველისა და არმაზელ პირველი ძეჲ კაოს პირველისა; ამათ აქვნდათ განგრძობით ბრძოლა სომეხთა მიმართ. ამათ შეიპყრეს უკანასკნელთა შინა ბრძოლასა ძეჲ სომეხთა მეფისა ზარხე (ესე იგი ზარდე), პყრობილ-ჰყვეს ციხესა შინა დარიელისასა. მაშინ ძენი სომეხთა მეფისა არტასისანი: არტავაზდ, ტიგრან და სუმბატ მხედრობითა დიდითა მოვიდეს თრიალეთსა კერძოთა, აქედგან მეფენი აზორკ და არმაზელ მიეგებნეს დიდისა ძლიერებითა წინა-აღმდეგად მათდა. იქმნა მათ შორის მოციქულობა და არღარა იქმნა ბრძოლა, ვინაჲდგან სომეხთა ითხოვეს მშვიდობა და ძეჲ სომეხთა მეფისა ძმაჲ მათი ითხოვეს, ხოლო მეფემან აზორკ და არმაზელ სთხოვეს ციხენი სამზვრისა თჳსისანი, რომელიცა ზაკვით მიეღოთ სომეხთა, მოსცეს სომეხთა სრულიად ციხენი იგი სამზღვართანი, ქალაქი და ციხეჲ წუნდისა, დემოთისა და არტაანისა, და ამისთვის განათავისუფლეს ძე სომეხთა მეფისა ზარხე და მოიწვიეს მეფეთა აზორკმან და არმაზელმან სომეხთა მეფის ძენი, ისტუმრნეს, განუსვენეს და დაასაჩუქრეს იგინიცა და ყოველნივე მათნი მხლებნი და ესრეთ ჰყვეს მშვიდობა და წარვიდეს თჳს თჳსად. მიერიდგან ვერღარა იკადრეს სომეხთა წინა-აღმდეგი რაჲმე ივერიისა მეფეთა მიმართ და აქვნდათ მშვიდობა ურთიერთისა მიმართ.









32
5627 403 199 ႨႤ.
გამეფდეს ორნი ზოგად მეფენი: აზორკ პირველის ძეჲ დეროკ პირველი და არმაზელ პირველის ძეჲ ამზასპ პირველი, ესენი იყვნეს სიყვარულითა ერთმანერთისათა და განაგებდეს ყოველსა ივერიასა ფრიად კეთილად წარმატებასა შინა და მშვიდობასა.



8
5636 412 128 ႨႥ.
იქმნა ერთბაშად ორნი ესე მეფენი ყოვლისა ივერიასა ზედა ძეჲ დეროკისა ფარსმან მეორე ქველად ზედ-სახელდებული და ძეჲ ამზასპისა მირდატ პირველი; ხოლო იყო ჶარსმან ქველი ყოვლითა სიკეთითა აღსავსე, მხნე, ახოვანი, ბრძენი, გონიერი, მოწყალე, და კაცთმოყვარე, მიმტევებელი და მოსამართლე. ჰაეროვანი, შვენიერი და ესრეთი გმირი, რომელ წინა-პართა მისთა ყოველთავე მეფეთა უმჯობეს იყო; ხოლო მირდატ იყო კაცი ბოროტი, მემშურნე, მესისხლე და ანგაარი; ამისთვის მოიძულეს იგი ყოველთა ივერიელთა და შეიყვარეს ფარსმან ფრიად; ხოლო განიზრახა ესე მირდატმან, რათა მოკლას ღალატითა მეფე ფარსმან და იგრძნა ესე ფარსმან და იცევდა თავსა თჳსსა ბოროტ-შემთხვევისაგან მირდატისა; ამისთვის უმეტეს მოიძულეს იგი ივერიელთა და შეკრბეს დიდებულნი ივერიისანი და მრავლისა ბოროტისა მისისათვის განსდევნეს მირდატ ტახტით თჳსით თანა-ზიარებითისაგან მეფობისა და ივლტოდა მირდატ სპარსეთად. და იქმნა კვალად ერთმეფობაჲ სრულიად ივერიასა ზედა. მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა იქმნა ესე და განიდევნა იგი.
5639 415 131 კვალად ერთ-მეფობაჲ და არღარა ზოგადი და მიღება სრულიად ივერიისა თჳთ-მპყრობელობისა ფარსმან მეორისაგან; ხოლო იყო ზოგადი მეფობაჲ მხოლოდ ოთხმეოცდა შჳდსა წელსა და იწყო ქრისტეს აქეთ 44-სა წელსა და კვალად ერთ-მეფობა იქმნა ქრისტესით 131-სა; ხოლო წარვიდა რა მლტოლვარე მირდატ სპარსეთად, ვინაჲდგან ცოლი ესვა მას სპარსი, შეიკრიბა სპარსეთით და მიდიით მხედრობანი და ორგზის მოუხდა ფარსმანს, ორგზისვე სძლივა ფარსმანმან და მოკლა ხელით თჳსითა ფარსმანმან ბუნბერაზი სპარსთა ჯოვანბარს, რომელიცა ესოდენ ძლიერ იყო, რომელ იტყოდენ მისთვის, ჴელთა შეიპყრობსო ლომსა. შემდგომად მისსა აქვნდა ფარსმან ბრძოლა მრავალი სპარსთა მიმართ და მიდთა და შევიდა სამზღუართა მათთა და ქმნა მრავალნი სახელოვანნი საქმენი, შემდგომად შემოუყენეს მზარეული სპარსთა, რომელიცა მოვიდა, შეეწყნარა ფარსმანს და მოწამლა მზარეულმან და მოკვდა ფარსმან ქველი.





16
5652 428 144 მაშინ მირდატ მოვიდა, დაიპყრა ზემოჲ ივერია; ხოლო ქვემო ივერიაჲ განამაგრა ფარნავაზ სპასპეტმან ფარსმან მეფისამან, ვინაჲდგან ცოლი ფარსმან-ქველისა და ძეჲ მისი ადამ წარიყვანა და განარინა მუნ და შეიკრიბნა მხედრობანი გარდმოუხდა მირდატ მეფესა. სძლო მას და მისთანა მყოფთა სპარსთა მოკლეს მირდატ მეფე მდინარესა ზედა ქსნისასა და შეიყვანა დიდისა დიდებითა ძე მეფისა ფარსმანისა ადამ დედისა მისის ღადან დედოფლითურთ მცხეთად და დაიპყრა ყოველი ივერია.


5655 431 147 ႨႦ.
იქმნა ადამ პირველი მეფედ ყოვლისა ივერიისა, 16 წლისა იყო ოდეს იქმნა მეფედ ყოვლითურთ ემსგავსებოდა მამასა მისსა; მაგრამ არა სცა მას სვემან ჟამი და მეოთხესა წელსა მეფობისა მისისასა გარდაიცვალა იგი და დაშთა მას ძეჲ ერთისა წლისა ფარსმან სახელით.



4
5659 435 151 ႨჁ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიასა ზედა დედოფალი ღადან, ვინაჲდგან შჳლის შვილი ჰყვა მცირე წლოვანი და სხვა არავინ ჰყვა. დედოფალი ღადან, ცოლი ფარსმან ქველისა და დედაჲ ადამისი ფრიად კეთილად და ბრძნულად განაგებდა სამეფოსა სრულიად ივერიისასა და ოდეს აღიზარდა შვილის-შვილი მისი დაადგა მას გვირგვინი თჳსითა ჴელითა და ჰყო იგი მეფედ.



14
5673 449 165 ႨႧ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა ფარსმან მესამე შვილის-შვილი ფარსმან ქველისა. იყო ყოვლითა ზნეობითა და ყოვლითა სამამაცოთა საქმით სრული და მოწყალე, იმეფა მშვიდობით და ჰმატა მრავალი ქვეყანათა თჳსთა, აღაშენნა და განავრცო ციხენი და ქალაქნი.



26
5699 475 191 Ⴉ.
იქმნა მეფედ ძეჲ ფარსმან მესამისა ამზასპ მეორე სრულიად ივერიასა ზედა. ესე იყო ესრეთი გულოვანი, ვითარცა პაპის მამაჲ მისი ფარსმან ქველი. ამის ჟამსა შინა გარდამოვიდეს კავკასიის გზით, დვალეთსა ზედა გარდმოვლეს დიდისა და მრავალ-რიცხვედითა ლაშქრითა ალანნი, ღუნნი და ოვსნი, პირ-იქითელნი კავკასიისა, მოუხდეს მცხეთას ამზასპს; არამედ სძლივნა მათ ამზასპი მეფემან, აოტნა და მოსწყვიტნა. ხოლო მეორესა წელსა მრავლისა მხედრობითა და დიდისა ძლიერებითა განვლო კარი დარიელასი, მდინარე ლომეკისა, მდინარე ვარდანისა და ყუბანისა, შევიდა ალანთა შორის და ყოველთა მის კერძოთა ერთა ყოველთავე სძლო და დაიმორჩილნა ყოველნი კავკასიასა გადაღმართნი ერნი, აღიხვნა მძევალნი მათნი და მოხარკე ჰყვნა იგინი და მოიქცა მუნით დიდისა ძლევა-შემოსილებითა მცხეთად. მაგრამ შემდგომად ამისსა, ვინაჲდგან შინაგანთა საქმეთა თჳს არღარა აქვნდა ყურად-ღება, განლაღნა და აღზვავნა ძლევა-შემოსილებათა ძლით მისთა და რომელთამე ერისთავთა და წარჩინებულთა ექმნა ძვირის მყოფელ და მდაბიონიცა ერნი ვერა მიიღებდეს სამართალსა და კეთილად-წარმართებასა ცხოვრებისა თჳსისასა. ამისთვის მოიძულა იგი ყოველმან ერმან, განუდგეს ივერიელნი. მხოლოდ იგი დაშთა მცხეთად და კახეთისა კერძოთაგან ერნი მცირედნიღა დაშთეს მას, მოიმიზდნა სპარსთა მოლაშქრეთაგანნი ცხენოსანნი, შეითქვნეს მთავარნი და ერისთავნი ივერიელთანი, მოუხდეს დიდისა ძლიერებითა, მიეგება ესეცა გუთისხევს, მრავალ-დღე იბრძოლეს უკანასკნელ, მოწყლეს ისრითა ამზასპ მეფე და მიახლოვა რა სიკუდილსა ევედრა მოციქულითა განდგომილთა მათ მთავართა და მოიზიდნა იგინი კვალად მშვიდობის-ყოფად, შემორიგდეს ყოველნივე იხილეს რა უკანასჯნელისა მიმართ აღსასრულისა მიახლება მეფისა თჳსისა, მწუხარებდეს, ვინაჲდგან არავინ ესვა ამას მემკვიდრედ სამეფოსა ივერიისა. ამისთვის უკანასკნელითა ლმობიერითა სიტყვითა ეზრახა ყოველთა მთავართა და წარჩინებულთა ივერიისათა, რათა შემდგომად მისსა ჰყონ მეფედ დისწული მისი ძეჲ სომეხთა მეფისა ტიგრანისა რევი. აღესრულა თჳთ ამზასპი მეფე; ხოლო ანდერძისა მისისამებრ ჰყვეს ივერიელთა თჳს ზედა მეფედ სომეხთა იგი მეფის ძეჲ რევი ძეჲ ტიგრან მეხუთის.
















9
5708 484 200 ႩႠ.
იქმნა მეფედ რევ, ძეჲ სომეხთა მეფისა ტიგრან 5-სა და იყო იგი ყოვლითა სიკეთითა აღსავსე, მოწყალე, მართალ-მშვიდ და მიმტევებელ, უწოდეს ამას რევი მართალი. ამან მოიყვანნა ცოლად ასული ლოღეთელისა საბერძნეთით სახელით სეჶჶორრა, რომელმანცა აღმართა კერპი ავფროდიტისა თანა მოიხვა საბერძნეთით, ვინაჲდგან მშვენიერ იყო დედოფალი ესე ფრიად, რევმან განაწესა, რათა კერპთა უზორვიდნენ ზროხათაცა და ცხოვართა. იტყვიან ამისთვის, „სმენადაო ამას სახარება უფლის ჩვენისა იესო ქრისტესი და წარეკითხაო იგი და ამისთვის იყო უფროს სახიერ, მშვიდ, და მოწყალე.“ ამან ყოველნი ჟამნი მეფობისა თჳსისანი განვლნა მშვიდობით და ჰმატა მრავალთა შენებულებათა და წარმატებათა ერისა თჳსისათა, რომლისაცა ფრიად კმაყოფილ იყვნეს ივერიელნი. ესე მეფენი არშაკუნიანნი იყვნეს.






18
5727 503 219 ႩႡ.
მიიღო მეფობა სრულად ყოვლისა ივერიისა ვაჩე პირველმან ძემან რევ-მართლისამან. ამისსა მეფობასა შინა იქმნა სპარსეთსა შინა დიდი ცვლილება, რამეთუ არტაბან არშაკუნიანი მეფე სპარსთა მოიკლა ხოსრო არტაშირის მიერ სასანიანისა (რომელიცა იყო ძე მდაბიოსა კაცისა მემაშიის, ესე იგი ქოშის-მკერვალისა). მოსწყვიდნა მან სრულიად გვარეულებაჲ აშკანიანთა (ესე იგი არშაკუნიანთა) და იქმნა თჳთ-მპყრობელი და ძლიერი ჴელმწიფე სპარსეთისა. ამან სძლო ალექსანდრე სევერს რომის კეისარსა); ხოლო იმეფა ვაჩე კეთილ წარმართებითა სამეფოჲსა თჳსისათა ყოველნი დღენი მეფობისა თჳსისანი მშვიდობასა შინა.





14
5741 517 233 ႩႢ.
მეფე იქმნა ბაკურ პირველი ძე მეფისა ვაჩესი, იპყრობდა ყოველსა ივერიასა ბედნიერებასა და დიდსა წარმატებასა შინა. ამან აღაშენა ქალაქი ბაკურ-ციხე მახლობელ ჴიზიკისა კახეთსა შინა. იყო ესე სწავლულ მეცნიერებითა და მშვიდ და კაცთ-მოყვარე და მოწყალე და განატარა მეფობა თვისი წარმატებასა შინა თვისსა და სრულიად მშვიდობასა და წარმატებასა შინა სამპყრობელოსა თჳსისასა.



12
5753 529 245 ႩႣ.
იქმნა მეფედ მირდატ მეორე ძეჲ მეფისა ბაკურისა. იყო კოსაროს სომეხთა მეფეჲ სიმამრი ამისი, შეიკრიბნეს მირდატ მეფემან და კოსაროს მეფემან მხედრობანი თჳსნი და გამოიყვანნა მირდატმან კავკასიითცა მრავალნი მხედრობანი, მეწინავედ ჰყვეს ძე მეფისა მირდატისა ასფაგურ, ბრძოლა უყვეს სპარსთა მეფესა არტაშირს, სძლიეს და შეუხდეს სპარსეთსა და მრავალი ავნეს ამათ სპარსთა, ვინაჲდგან მირდატ იყო ფრიად მხნე და ბრძოლასა შინა წარჩინებული გმირი. ხოლო იხილა რა სპარსთა მეფემან არტაშირ ძლეულებაჲ თჳსი განიზრახა მთავართა თჳსთა თანა, „თუ რაჲ ჰყოს.“ ხოლო იყო მათ შორის მთავარი ვინმე სომეხთა გვარეულობითა ბალღავიანთაგან, მონათესავე არშაკუნიანთა სახელით ანაკ, ამან იდუმალ აღუთქვა მეფესა არტაშირს მოკვლა სომეხთა მეფისა კოსარისა და რეცა მლტოლვარე სპარსეთით დედა-წულითურთ თჳსით და ერით თჳსით მოვიდა სომეხთა მეფისა მიმართ და სცდა კოსარ მეფე, ეგონა სიმართლე და ერთგულება ანაკისა და შეიწყნარა იგი ფრიად მაღლისა ხარისხითა და მისცნა მას ადგილნი და განმგებლობა და მრავალნი წყალობანი ანიჭნა. ამას შინა გარდიცვალა მეფეჲ ივერთა მირდატ და იქმნა მის წილ ძეჲ მისი ასფაგურ.










14

5767
მეათორმეტე მოქცევი
11

259
ႩႤ.
იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა ასჶაგურ პირველი ძეჲ მეფისა მირდატ მეორისა, რომლისაცა მეფობასა შინა მოიკლა მეფე დიდისა სომხითისა კოსაროს ღალატითა ანაკის მიერ ნადირობასა შინა; ხოლო მოკვდა სპარსთაცა მეფე არტაშირ ხოსროვ, მაგრამ არტაშირმან შემდგომად სიკვდილისა კოსარ სომეხთა მეფისა დაიპყრა სრულიად სომხითი სიცოცხლისავე შინა თჳსსა, არამედ ივერია კვალად დაშთა მშვიდობასა შინა, და მოკვდა რა არტაშირ სპარსთა მეფე იქმნა მპყრობელ სპარსეთისა ძეჲ მისი ხოსროჲ შაჶურ (რომელსა ქართველნი უწოდებენ საბურს; ხოლო ევროპიელნი საპორს). ამან განიზრახა დაპყრობაცა საქართველოჲსა, ესე იგი სრულიად ივერიისა, განემზადა ასფაგურ მეფეცა ბრძოლად მისსა; არამედ ვინაჲდგან სწადდა მას შესლვადცა სპარსეთისა მამულსა შინა მხედრობითა თჳსითა; ამისთვის წარვიდა ხაზართა მიმართ და ალანთა, რათა ურჩეულესნი მხედრობანი მათნი მოიყვანნეს მწედ თჳსად. ეწია ამას უეცარი სიკვდილი მუნ, მოკვდა და არა დაშთა მას ძეჲ, არცა ძმაჲ, არცა სხვაჲ ნათესავი; არამედ ერთი მხოლო ასული სახელით აბეშურა, რომელიცა შერთეს მირიან პირველსა ხოსროიანსა ცოლად და იგიცა მოკვდა უძეოდ და ესრეთ დაესრულა მეფობაჲ ქართლოსიან-ფარნაოზიან-ნებროთიან-არშაკუნიანთა; ხოლო ფარნაოზიდგან ასჶაგურის სიკვდილადმდე გარდახდეს წელნი 568 და არშაკ პირველიდგან ასფაგურის სიკვდილადმდე 401.










7

I. უმთავრესი თარიღები და ფაქტები და II. არმაზ-მცხეთის მეფეები სერგი გორგაძის „საქართველოს ისტორიის“[4][5] მიხედვითრედაქტირება

I. უმთავრესი თარიღები და ფაქტები
უუძველესი ისტორიიდან:
ძველი ისტორიიდან:
  • 300 წელს ქრისტეს წინ — ქართველები სპარსეთისაგან თავისუფლდებიან და მცხეთის მხარეში სამეფოს იარსებენ.
  • 65 წელს ქრისტეს წინ — პომპეი საქართველოში.
  • 35 ქრისტეს შემდეგ — იბერიის მეფე მიჰრდატ I თავის შვილს მიტრიდატს სომხეთში ამეფებს; ხოლო მისი მეორე შვილი ფარსმან I იბერიის ტახტს იჭერს.
  • 138 ქრისტეს შემდეგ — იბერიის მეფე ფარსმან II რომში ადრიანე იმპერატორისაგან დიდს პატივს იღებს.
  • 297 ქრისტეს შემდეგ — ნიზიბინის ხელშეკრულობით იბერია რომის სავასსალო ხდება.
II. არმაზ-მცხეთის მეფეები
  1. აზო330–272 წელი ქრისტეს წინ.
  2. ფარნავაზ I272–206
  3. საურმაგ I206–162
  4. მირვან I162–120
  5. ფარნაჯომ — 120–88
  6. არსოკ — 88–66
  7. არტაგ — 66–64
  8. ფარნავაზ II (ბრატმან) — 64–32
  9. მირვან II32–22
  10. არიკ — 22–1
  11. ადერკი1–30 წელი ქრისტეს შემდეგ.
  12. მიჰრდატ I — 30–35
  13. ფარსმან I35–70
  14. მიჰრდატ II — 70–96
  15. ამზასპ I96–116
  16. ფარსმან II116–140
  17. როკ — 140–146
  18. ღადამ — 146
  19. ფარსმან III146–164
  20. ამზასპ II164–182
  21. რევ-მართალი — 182–190
  22. ვაჩე — 190–208
  23. ბაკურ I — 208–216
  24. მიჰრდატ III — 216–224
  25. ასფაგურ — 224–265
  26. ლევ — 265–300

ქრონოლოგიური ნუსხა იბერიის მეფეთა პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სიის“[6] მიხედვითრედაქტირება

ქრონოლოგიური ნუსხა იბერიის მეფეთა
III საუკუნიდან ჩვენს ერამდე – ვიდრე IV საუკუნამდე ჩვენი წელთაღრიცხვისა
  • 1. მეფე ფარნავაზ I — 284–219 წ.
  • 2. მეფე საურმაგ I — 219–66 წ.
  • 3. მეფე მირვან (მირეან) I — 219–66 წ.
  • 4. მეფე ფარნაჯობ (ფარნაჯომ) I — 219–66 წ.
  • 5. მეფე არსოკ I — 219–66 წ.
  • 6. მეფე მირდატ I — 219–66 წ.
  • 7. მეფე არტოკ I — 66–65 წ.
  • 8. მეფე ბარაცმან [ბარაცმან-ავაზ || ფარსმან ავაზ] = ფარნავაზ II — 36 წ.
  • 9. მეფე მირეან II — 36–27 წლებს შორის
  • 10. მეფე არსუკ (არსოკ) II — 36–27 წლებს შორის
  • 11. მეფე ადეროკ I — 27 წლიდან (ჩვენი წელთაღრიცხვის უწინარეს)–30 წლამდე (ჩვენი წელთაღრიცხვისა).
  • 12. მეფე ფარსმან I — 30-იანი–60-ანი წლები.
  • 13. მეფე მირდატ I — 75 წ.
  • 14. მეფე ქართამ I — 76–96 წლებს შორის.
  • 14-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ბარაცმან (ბარცომ, ბერცუმ) — 76–96 წლებს შორის.
  • 15. მეფე ფარსმან II — I საუკუნის ბოლო–II საუკუნის დასაწყისი.
  • 15-ა თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): კაოს (= კაოს პუბლიკი აგრიპა) — I საუკუნის ბოლო–II საუკუნის დასაწყისი.
  • 16. მეფე ფარნუკ I = ხსეფარნუგ — 110-იანი წლები.
  • 16-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): არმაზაერი — 110-იანი წლები.
  • 17. მეფე ამაზასპ I — 120-იანი წლები.
  • 17-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ადერუკ — 120-იანი წლები.
  • 18. მეფე ფარსმან III ქველი — 130-იანი—140-იანი წლები.
  • 18-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ფარსმან-ავაზ || ფარნავაზ — 130-იანი—140-იანი წლები.
  • 19. მეფე <...> როკ — 150-იანი წლები.
  • 19-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): მირდატ — 150-იანი წლები.
  • 20. ღადამ I — დაახლ. 161–164 წ.
  • 21.-ა. დედოფალი ღადანა — დაახლ. 164–180 წ.
  • 21. მეფე ფარსმან IV — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 22. მეფე ამაზასპ II — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 23. მეფე რევ I მართალი — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 24. მეფე ვაჩე I — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 25. მეფე ბაკურ I — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 26. მირდატ III — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 27. მეფე ასფაგურ I — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.
  • 28. მეფე ლევ (= რევ) II — II საუკუნის 80-იანი წლებიდან—IV საუკუნის დასაწყისამდე.

იბერია-ქართლის მეფეები ლევან სანიკიძის და გუბაზ სანიკიძის „უბის ისტორიის“ მიხედვითრედაქტირება

იბერიის მეფეები კირილ თუმანოვის „იბერიის ადრეული მეფეების ქრონოლოგიის“[7] მიხედვითრედაქტირება

კირილ თუმანოვი თავის კრიტიკულ კვლევებში არტაშესიანთა დინასტიის წარმოშობას მიაწერს დიდი სომხეთის მეფე არტაშეს I-ს. მას «ქართული ქრონიკები» არშაკიდად მოიხსენიებს. არტაშესიანთა დინასტიის ქვეგანშტოებად ითვლებიან იბერიის არტაშესიანები[8]. მეორეს მხრივ, ის ოფიციალურად უარყოფს ორმეფობას იბერიაში – მცხეთის და არმაზის იბერიის ათი მეფის პარალელურ მმართველობას, დაწყებულს და დასრულებულს ერთსა და იმავე წელს, გაგრძელებულს 5 თაობის განმავლობაში, 74 წლის მანძილზე.

XIX საუკუნის თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის მამას, მარი ბროსეს თავის «საქართველოს ისტორიაში» ეეჭვებოდა ამ პერიოდული ორმაგი მმართველობის რეალობა: „ისტორიაში ამ ესრეთ წოდებულ დუარხიას ანუ ორ მეფობას ასე განმარტავს თეიმურაზი: განყოფდა ქალაქსა მცხეთასა საშუალ მდინარე მტკვარი, გამოღმით მცხეთა და გაღმით არმაზი. დაადგინა (ადერკიმ) პალატსა შინა მცხეთისასა ქართამ და პალატსა შინა არმაზისასა ბარტომ და ამცნა მათ, რათა მარად დღე შეკრბენ ერთბამად უსჯიდნენ ერთა და განაგებდენ. სჯულ-უდვა მათ, რათა ერთი მათგანი განაგებდეს ყოველსა საქმესა სამხედროსასა და გარეგანთ საქმეთა; ხოლო მეორე შინაგანსა საქმესა ყოველსავე საქვეყნოსა. ბრძოლასა ჟამსა ერთი მათგანი წარვიდოდეს ლაშქარსა ხოლო მეორე უმზადებდეს მას ყოველსა საჭიროებასა; საჭურველთა, საზრდოთა და ყოველთა სახმართა სამხედროსათა“. ავტორი თავისს „introduction“-ში და დ. ბაქრაძე ერთს გარემოებას მიაქცევენ ყურადღებას. „საკვირველია, რომ ორნივე მეფენი ერთსა და იმავე დროს ასრულებენ თავის მოვალეობას და ასე გეგონებათ, რომ ისინი ანუ ერთად იხოცებიან, ანუ როდესაც უხუცესი კვდება, მაშინ უმრწემესიც თავისი ნებით სტოვებს თავის უფლებას“. [9]

კირილ თუმანოვის განცხადებით, ხოსროვიანები მიეკუთნებოდნენ სპარსეთის შვიდი დიდი სახლიდან ერთს (შესაძლოა, მიჰრანის სახლს). წინამორბედ არშაკიდების დინასტიასთან მირიანი იყო დაკავშირებული ქორწინებით, არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულთან.

«ქართული ქრონიკების» თანახმად, მირიანი იყო სპარსეთის შაჰის, ქასრე არდაშირის (ეს არის «ხოსროვი» ანუ «დიდი შაჰ ხოსროვი») და მხევლის შვილი. მამამისმა დასაქორწინებლად შეარჩია 7 წლის ასაკში, 284 წელს, უკანასკნელი არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულსა და მემკვიდრე აბეშურაზე, მისივე მომხრე ქართველი დიდგვაროვნების თხოვნით.

ფარნავაზიდებირედაქტირება

არტაშესიანები (იბერია)რედაქტირება

  მთავარი სტატია : არტაშესიანები (იბერია).

არშაკიდებირედაქტირება

  მთავარი სტატია : არშაკიანები.

მიჰრანიდები და ხოსროიდებირედაქტირება

  მთავარი სტატია : მიჰრანიდები და ხოსროიდები.

სქოლიორედაქტირება

  1. The Georgian Chronicle. Translated from Classical Armenian by Robert Bedrosian. This work is in the public domain. It may be copied and distributed freely. Sources of the Armenian Tradition (Long Branch, New Jersey, 1991)
  2. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  3. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“, გვერდები: 210, 211, 212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 220.
  4. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  5. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  6. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  7. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  8. Artaxiades (Ibérie)
  9. მარი ბროსე „საქართველოს ისტორია“; ნაწილი პირველი, გვერდები: 44, 45.
  10. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“; გვერდები: 24, 27.