Disambig-dark.svg სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ ფარსმანი.

ფარსმან I დიდი — არმაზის იბერიის მეორე მეფე ორმეფობის პერიოდში, მცხეთის იბერიის მეფე კაოსთან ერთად, 7287 წლებში. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სიის“[10] მიხედვით: მცხეთის იბერიის მეფე, ფარსმან II-ა. მის თანა-მეფეა (არმაზელი პიტიახში) კაოს (= კაოს პუბლიკი აგრიპა), I საუკუნის ბოლოდან II საუკუნის დასაწყისამდე. კირილ თუმანოვის „იბერიის ადრეული მეფეების ქრონოლოგიის“[11] მიხედვით: იბერიის მეფე ფარსმან I მეფობდა ახ. წ. 158 წლებში, არშაკუნიანების დინასტიიდან. ისტორიკოსი მას აიდინტიფიცირებს ქართულ ქრონიკებში მოხსენიებულ მეფე ადერკთან[12].

ფარსმან I დიდი
Mtskhet stella - Greek text.jpg
არმაზის იბერიის მეფე
მმართ. წლები: 3570[1][2]
7287[3][4][5][6][7]
I საუკუნის ბოლო
– II საუკუნის დასაწყისი[8]
წინამორბედი: ქართამ I
მემკვიდრე: აზორკი
მეუღლე: ტიგრან IV-ის ასული, იამასასპი
შვილები: რადამისტი
მირდატ I (აზორკი)[9]
ამაზასპი
დინასტია: არშაკუნიანები
მამა: ქართამ I
ვიკიციტატა
„და მეფე იქმნნეს შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს — ფარსმან და შიდაქალაქსა — კაოს.“

ისტორიარედაქტირება

თავისი ძმის, მითრიდატეს გამეფების მიზნით, რომაელთა მხარდაჭერით სომხეთში ილაშქრა, ხელთ იგდო სომხეთის დედაქალაქი არტაქსატა, დაამარცხა სომხეთში შემოჭრილი პართელთა უფლისწული ოროდე და მითრიდატე გაამეფა. გაიუს კალიგულას მმართველობის დროს რომაელებმა მითრიდატეს სომხეთის სამეფო ტახტი ჩამოართვეს; იმპერატორმა კლავდიუსმა 47 წელს სომხეთი კვლავ დაუბრუნა მითრიდატეს. სომხეთში მის ხელმეორედ გამეფებაში რომაელებთან ერთად იბერთა ჯარებიც იღებდნენ მონაწილეობას. 51 წელს რომაელთა ინტერესების საწინააღმდეგოდ, ფარსმან I-მა სომხეთის სამეფოს ხელში ჩაგდების მიზნით ალყა შემოარტყა გარნისის ციხეში შემწყვდეულ მითრიდატეს და რომაელთა გარნიზონს და ხელთ იგდო გარნისი. ფარსმან I-მა მითრიდატე თავის ძეს რადამისტს მოაკვლევინა, მაგრამ პართელთა შემოჭრის გამო რადამისტმა სომხეთში ფეხი ვერ მოიკიდა. ფარსმან I-მა სომხეთის დასაპყრობად კვლავ გაგზავნა რადამისტი. დროებითი წარმატების შემდეგ რადამისტი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სომხეთი. საბოლოოდ ფარსმან პირველი შეურიგდა პართელთა გაბატონებას სომხეთში. სომხეთის დაკარგვის შემდეგ ანტირომაული მოღვაწეობის საბაბით ფარსმანმა მოაკვლევინა რადამისტი, რომელიც მას იბერიის სამეფო ტახტს ეცილებოდა.

მეფობის წლებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილი
 
„ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა. ამათ აქვნდათ ბრძოლანი სხვასა და სხვასა ჟამსა მავალნი, ვითარცა მოიხსენების ზემორე წიგნსა ამას შინა მოთხრობასა შინა ამათისა მეფობისასა და იყვნეს ესენი ურთიერთისა მიმართ ფრიადისა სიყვარულითა და ძლიერნი ძალითა, ამატსა მეფობასა შინა ყოვლითურთ განდიდებულ და განძიერებულიყო ივერია. და გარდაიცვალა ბარტომ მეორეცა ოცდა მერვესა შინა წელსა მეფობისა მისისასა და იქმნა მის წილ მეფედ ძე მისი კაოს პირველი თანა-ზიარ მეფისა ფარსმანისა. ხოლო მიტრიდატ ივერი იყო ძმაჲ ამა ფარსმან პირველისა, რომელიცა ჰფლობდა შეწევნითა რომაელთათა და ძმისა თჳსისა ფარსმანისათა დიდსა სომხითსა. შემდგომად კაოს პირველისა გამეფებისა კვალად იმეფა ფარსმანმან და კაოსმან ერთად ათხუთმეტი წელი; ხოლო ფარსმანმან იმეფა წელნი 43.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„მეფენი ფარსმან I და კაოს (72-87 წ.). ...შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4036, ქართულსა 371, ქრისტეს შემდეგ 87.“

მეცნიერთა მოსაზრებანირედაქტირება

სერგი გორგაძე
 
„თავისი მეფობის პირველსავე წელს (35 წ.) ფარსმანმა შეჰყარა დიდძალი ჯარი ივერიელებისა, შეესია სომხეთს და დაიპყრო ქალაქი არტაქსატა, ანუ არტაშატი. ეს რომ არტაბანმა გაიგო, მოუწოდა თავის შვილს ოროდს, დაავალა მის მაგიერ შური ეძიებია, მისცა პართელთა ლაშქარი და კაცი აფრინა უცხოელ ჯართა დასაქირავებლადაც. ფარსმანიც, თავის მხრივ, შეუერთდა ალბანელებს და მოუწოდა სარმატებს, რომელტაგან ზოგი ფარსმანს დაექირავა და ზოგიც მის მოწინააღმდეგე პართელებსა და სომხებს. მაგრამ ფარსმანმა მსწრაფლ გზა გადაუჭრა ამ უკანასკნელთა მოკავშირე სარმატებსა და სომხებს, რის გამოც ოროდი და პართიის ჯარი, რომელიც უმთავრესად ცხენოსანთაგან შესდგებოდა, განმარტოებული დარჩენ. ამით ისარგებლა ფარსმანმა, რომელსაც ცხენოსანს გარდა, დიდძალი ქვეითი ჯარიც ჰყავდა, და ოროდი პირდაპირს ომში გამოიწვია. ოროდს იმედი ჰქონდა, სომეხთა და დაქირავებულ სარმატების ჯარს შეერთებოდა და, ამიტომ, სცდილობდა მანამდე ფარსმანს პირდაპირ ომში არ გაჰყოლოდა. ამის გამო ფარსმანი იძულებული შეიქნა პარტიზანული ბრძოლისათვის მიემართა.“
წინამორბედი:
ქართამ
ქართლის მეფე
7287
შემდეგი:
აზორკი [14]
წინამორბედი:
ქართამ
საქართველოს მეფე
7287 [15][16]
შემდეგი:
აზორკი
წინამორბედი:
ქართამ I
ივერიის მეფე
7287
შემდეგი:
აზორკი [17]
წინამორბედი:
ქართამი (მითრიდატ ანუ მიჰრდატ)
არმაზ-მცხეთის მეფე
3570
შემდეგი:
მირდატ II (აზორკი)[18][19]
წინამორბედი:
ქართამ I = ფლავიოს დადე
იბერიის მეფე
I საუკ. ბოლო – II საუკ. დასაწყისი
შემდეგი:
ფარნუკ I = ხსე-ფარნუგ [20]

გენეალოგიარედაქტირება

 
 
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
 
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
 
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედა 
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
 
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს I 
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არშაკ I
 
ასული 
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომი 
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
 
ადერკი
 
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამ I
 
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
 
ფარსმან I
 
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტი 
აზორკ
 
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
 
ამაზასპ I
 
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
 
მითრიდატე I
 
ფარსმან II
 
ასული
 
ღადამი
 
 
 
 
 
 
ადამ I
 
 
 
ფარსმან III
 
 
 
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
 
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
 
თრდატი
31-ე მეფე
 
 
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
 
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
 
მირდატი
33-ე მეფე
 
 
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ვახტანგი
36-ე მეფე

ლიტერატურარედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  2. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  3. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  4. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  5. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  6. საქართველოს ძველი ისტორია
  7. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  8. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  9. აზორკის და არმაზელის სამეფო წყვილიდან პროფესორი გიორგი მელიქიშვილი "აზორკს" განსაზღვრავს როგორც მითრიდატე I-ის სავარაუდო ადგილობრივ სახელს, "არმაზელს" კი როგორც არმაზის ტერიტორიულ ეპითეტს.
  10. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  11. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  12. Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, p. 523
  13. ს. გორგაძე, „ადერკიდან მირიანამდე“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო II, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1913, ნაწ. II გვ. 1-45
  14. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  15. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  16. საქართველოს ძველი ისტორია
  17. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  18. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  19. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  20. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“