მთავარი მენიუს გახსნა

მითრიდატე (სომხეთის მეფე)

მითრიდატე (მითრიდატე I-ის ძე)
(გადამისამართდა გვერდიდან მითრიდატე (მითრიდატე I-ის ძე))

მითრიდატექართლის მეფის ფარსმან I-ის ძმა. მეფობდა სომხეთში 35–51 წლებში, მისი გამეფება მოხდა სომხეთის დაუფლებისათვის რომის და პართიის ბრძოლის შედეგად. 37 წელს გაიუს იულიუს ცეზარ კალიგულამ მითრიდატე რომში გამოიძახა და ციხეში ჩასვა. კალიგულას მემკვიდრე კლავდიუსმა იგი გაათავისუფლა და მითრიდატემ თავისი ძმის, ქართლის მეფე ფარსმანის დახმარებით (47 წ.) კვლავ დაიკავა სომხეთის ტახტი. მითრიდატე ტახტიდან ჩამოაგდო და მოკლა მისმა ძმისწულმა რადამისტმა. მითრიდატეს შესახებ ცნობები მოეპოვებათ რომაელ ისტორიკოსებს დიონ კასიუსსა და ტაციტუსს.

ისტორიული წყაროებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილის „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“:[1]

 
„იქმნა წელთა ამათ შინა ზოგადი მეფობა ყოველსა ივერიისა სამპყრობელოსა ზედა, რამეთუ ერთსა მას სამპყრობელოსა ჰყვათ ორი მეფე და ერთი იყო განმგებლობაჲ მათი, და იქმნესს ძენი ადერკისანი ქართამ პირველი და ბარტომ მეორე მეფედ. ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა.“
(გვერდი —213—)
 
„ხოლო მიტრიდატ ივერი იყო ძმაჲ ამა ფარსმან პირველისა, რომელიცა ჰფლობდა შეწევნითა რომაელთათა და ძმისა თჳსისა ფარსმანისათა დიდსა სომხითსა.“
(გვერდი —214—)

სერგი გორგაძის „საქართველოს ისტორია“:[2][3]

 
„მე-30 წელს ქრ. შემდეგ იბერიის ტახტი დაიჭირა ადერკის შვილმა „ქართამმა“, რომელსაც უცხოეთის მწერლები „მიტრიდატს“ ანუ მიჰრდატს უწოდებენ. ეს არის მირდატ I-ელი, რომელმაც სულ ხუთიოდე წელს იმეფა (3035 წ. ქრ. შემდეგ). ამ მეფის დროს იბერიის ცხოვრებაში ფრიად საინტერესო ისტორიული ხანა იწყება. რომის იმპერატორების კავშირით წათამამებული იბერიის მეფეები რამდენსამე ხნით მთელი სომხეთის მბრძანებლები ხდებიან და პართიის სამეფოსაც საქმეს უჭირვებენ. ამ საგნის შესახებ დიდად საინტერესო ცნობებს რომაელი მწერლები იძლევიან.

მას შემდეგ, რაც რომის რესპუბლიკა იმპერიად იქცა (30 წ. ქრ. წინ) და პართიის არშაკიდებმაც წინა აზიაში უპირატესობა მოიპოვეს, ამ ორ ძლიერ სახელმწიფოს შორის მცირე აზია და კავკასია სომხეთითურთ მუდმივი განხეთქილების საგნად და ბრძოლის ასპარეზად გადაიქცა. არშაკიდები ცდილობდნენ, სომხეთში თავისი დინასტია დაემყარებინათ; რომის იმპერატორები კი თავის კანდიდატებს აგზავნიდნენ ამავე მხარეაში. 35 წლის მახლობლად რომის იმპერატორმა, ტიბერიუსმა, იბერიის მეფეს მიჰრდატს შემოუთვალა – სომხეთს შესეოდა და სამეფო ტახტიდან პართელი მეფის არტაბანის ძე არსაკი ჩამოეგდო. მიჰრდატმა იმპერატორის ბრძანება შეასრულა და სომხეთი ტახტზე არსაკის ნაცვლად თავისი შვილი მიტრიდატი გაამეფა; თვითონ კი იმავე წელს გარდაიცვალა და იბერიის ტახტი თავის მეორე შვილს ფარსმან I-ელს დაუტოვა.

ამგვარათ 35 წლის მახლობლათ ქრ. შემდეგ როგორც იბერიაში, ისე სომხეთში ერთსა და იმავე ქართველი სამეფო გვარეულობის წევრები გამეფდნენ. მოთმინებიდან გამოსულმა არტაბანმა (პართიის მეფემ) თავის მეორე შვილს ოროდს დიდძალი ლაშქარი მისცა და შურის საძიებლად სომხეთის ახალი მეფის მიტრიდატისა და ფარსმანის წინააღმდეგ გამოგზავნა. ფარსმანმა თავის ჯარს ალბანელები და სარმატები შეუერთა და ოროდი პირდაპირ ომში გამოიწვია. მაგრამ ოროდი დაქირავებულ ჯარს მოელოდა და ამიტომ ფარსმანს პირდაპირს ომში არ გაჰყვა. მაშინ ფარსმანმა პარტიზანულ ბრძოლას მიმართა: დღეს რომ პართელთა ბანაკს თავს დაესხმოდა, ხვალ საძოვარ ადგილებს ჩაიგდებდა ხელში და ყოველ ღონეს ხმარობდა მტერი მოთმინებიდან გამოეყვანა. მართლაც ამ ხერხმა გასჭრა და პართელებმა გადასწყვიტეს ფარსმანის ჯარს პირდაპირ შებრძოლებოდნენ. დაიწყეს მზადება. აღმოსავლეთის ხალხთა ჩვეულებისამებრ, ოროდმა ტრაბახსა და თავის ქებას მიმართა: მან თავის ჯარს არშაკიდები სახელი და მათი სამეფოს დიდებულობა მოაგონა, თანაც იბერიელების „მოჯამაგირეთა“ (სარმატების) სიმდაბლეს დასცინოდა. ამავე დროს ფარსმანი თავის ჯარს შემდეგი სიტყვებით ამხნევებდა: „ჩვენ არასოდეს პართელების ხელში არა ვყოფილვართ! ამიტომ, რაც უფრო მამაცათ ვიბრძოლებთ, მით უმეტეს სახელს მოვიპოებთ გამარჯვებით; ხოლო, თუ მტერს ზურგს ვუჩვენებთ, სირცხვილი და დაღუპვა არ აგვცდება! შეხედეთ აქ ამ ჩვენს მრისხანე რაზმებს და იქ, ოქრო-ვერცხლით მოკმაზულს, პართელთა ლაშქარს: აქ ვაჟკაცებია, იქ კი – დავლაო!“ ბრძოლა ისრის სროლით დაიწყეს, მაგრამ ქართველების მოკავშირე სარმატებმა მალე ისარს თავი ანებეს და მტერზე პირდაპირ იერიში მიიტანეს. იბერიელ-ალბანელებიც მათ მიჰყვნენ. შეიქმნა ჩვეულებრივი შეხლა-შეტაკება და უკან დახევა. ამ დროს ოროდი თვითონ ჩაერია ლაშქარში და გამხნევება დაუწყო. ფარსმანიც ამ წუთს უცდიდა: იცნო თუ არა ოროდი, მედგრად ცხენი ზედ მიაგდო და შუბით მუზარადი გაუხვრიტა; მაგრამ მეორეთ მოქნევა ვეღარ მოასწრო, რადგან გაანჩხლებულმა მერანმა შორს გაიტაცა, ხოლო ოროდი საკუთარმა რაზმებმა დაჰფარეს. უეცრად ხმა გავრცელდა : „ოროდი მოჰკლესო“ და პართელებმა პირი იბრუნეს. – ამის შემდეგ არტაბან-მეფე კიდეც შეეცადა, სომხეთი ხელში ჩაეგდო, მაგრამ ვერაფერი გააწყო, რადგან იბერიელებს რომაელები ჰქომაგობდნენ.
ამასობაში რომის იმპერატორი ტიბერიუსი გარდაიცვალა და მისი ტახტი გაიოს კალიგულამ დაიჭირა (37–41 წ.). უკანასკნელმა ფარსმანის ძმას მიტრიდატს რაღაც ორგულობა შეამჩნია, რომში დაიბარა და ბორკილი დაადო, ხოლო მცირე სომხეთი ვიღაც კოტიოსს მისცა. ეს მოხდა 39 წელს ქრ. შემდეგ. მალე კალიგულა შეთქმულობის მსხვერპლი შეიქნა და იმპერატორის ტახტი ბიძა-მისმა კლავდიოსმა დაიკავა (41–54 წ.). ამან მიტრიდატი გაათავისუფლა და ურჩია, ფარსმანის დახმარებით კვლავ სომხეთის ტახტი დაეჭირა. მართლაც ამ დროს პართიაში არეულობა იყო და, ამის გამო, თავის ძმისა და კეისრის დახმარებით, მიტრიდატმა სომხეთის ტახტი ადვილად დაიბრუნა, მაგრამ თავისი სისასტიკით ქვეშევრდომებს მალე თავი მოაბეზრა და სომხეთში არეულობა გამოიწვია. ამით ისარგებლა მისმა ძმისწულმა (ფარსმანის ძემ) რადამისტმა, რომელიც იმავე დროს მიტრიდატის სიძეც იყო (ცოლად მისი ქალი ზენობია ჰყავდა), თავისი მამის, ფარსმანის, ჩაგონებითა და დახმარებით, მიტრიდატი ტახტიდან ჩამოაგდო და სომხეთში გამეფდა.

რადამისტმა სომხეთში 52 წლამდე იმეფა, მაგრამ თავისი სისასტიკით ამანაც თავი შეაძულა სომხებს, რომელთაც მის წინააღმდეგ შეთქმულება მოახდინეს, ტახტიდან ჩამოაგდეს და განდევნეს.*[4]). რადამისტი ამის შემდეგ კიდევ შეეცადა სომხეთის ტახტი დაებრუნებინა, მაგრამ 55 წლის დამლევს პართელებმა სომხეთი დაიპყრეს და რადამისტიც იძულებული გახდა თავისი განზრახვა დაეტოვებია. ოთხი წლის შემდეგ (59 წ.) იგი თავის მამის მსხვერპლი შეიქნა. ამას შემდეგ ფარსმან I-ელმა კიდევ ათიოდე წელს იმეფა და 70 წლის მახლობლათ იბერიის ტახტი თავის მეორე შვილს, „აზორკს“ ანუ, როგორც მცხეთის ქვის ბერძნული წარწერა უწოდებს, მიტრიდატ II-ეს გადასცა.“
(გვერდი 48, 49, 50, 51.)

ლიტერატურარედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  2. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“ ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911.
  3. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“ მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915.
  4. ამ გაქცევის დროს რადამისტს მისი ორსული ცოლი ზენობიაც თან გაჰყვა; მაგრამ, როცა ტკივილების გამო ცხენოსნობა ვეღარ შესძლო, ქმარსა სთხოვა, მტრის ხელში ცოცხალს ნუ ჩამაგდებო; ამ დროს რადამისტი არაქსის ნაპირას იყო; მან საკუთარის ხელით საყვარელ ცოლს გულში ხანჯალი დასცა და მისი გვამი მდინარეში გადააგდო, რომელმაც იგი ნაპირზე გაიტანა. ზენობიას ჭრილობა სასიკვდილო არ ყოფილიყო; იგი სოფლის მწყემსებმა მოასულიერეს, მოარჩინეს და შემდეგ სომხეთის ახალ მეფეს წარუდგინეს.