მთავარი მენიუს გახსნა

მეფობის წლებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილი
 
„ფარნაჯამ გამეფდა წელსა დასაბამით ბერძნულსა 5364. ქრონიკონსა მეათერტმეტესა 149, უწინარეს ქრისტეს შობისა 144... ... ხოლო იყო ფარნაჯამ მპყრობელობასა შინა ცხრა წელ და შემდგომად განდევნისა მისისა მეფობისაგან გარდახდეს ვიდრე სიკვდილამდე მისსა წელიწადნი ათნი და ოდეს მოიკლა იგი“
ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„მეფე ფარნაჯომ (112-93 ქრ. წინ)... ...და მოკლეს თვით მეფე ფარნაჯომცა დასაბამით 3856, ქართულსა 191.“

მეცნიერთა მოსაზრებანირედაქტირება

სერგი გორგაძე
 
„ფარნაჯომის დროიდან საქართველოს სამეფოს უკვე ორი უმთავრესი ნაწილი ჩამოშორებული ჰქონდა: კოლხიდა და ალვანია; ფარნაჯომის მომდევნო მეფეები საკუთრივ ივერიის მეფეები არიან.“
კირილ თუმანოვი
 
„P'arnajom (109-90). L 29-30; RL I 49 (P'arnajob). — Son of Meribanes I, killed in battle against his brother-in-law who succeeded him; reigned, traditionally, for 19 years[23].“

ისტორიარედაქტირება

ფარნაჯომ მეფეს თავისი მოღვაწეობის დასაწყისში აღუმართავს ზადენის კერპი ზედაზნის მთაზე და მისი თაყვანისცემა შემოუღია საქართველოში. მან გააძლიერა და განამტკიცა მცხეთა და ქართლის სხვა ციხე-ქალაქნი. კახეთში ააშენა ნეკრესი. მოგვიანებით პირი იცვალა კერპებისაგან და შეუდგა სპარსულ ცეცხლთაყვანისმცემლობას. მცხეთაში (მოგვთა) სპარსელი მოგვები (ქურუმები) მოიყვანა და ხალხშიც სპარსული რელიგიის გავრცელებას აპირებდა, მაგრამ მეფობის ბოლო პერიოდში მას განუდგნენ ქართველი დიდებულები და კერპებისაგან განრიდების მიზეზით მივიდნენ სომხეთის მეფე არტაშეს I-თან და სთხოვეს რომ დაესვა მისი ძე იგივე მირიან I-ის სიძე მცხეთაში. მატიანეთა ცნობით ფარნაჯომმა იგრძნო რა ხიფათი ადგა და თავი შეაფარა პონტოს, სადაც ათი წლის მანძილზე აგროვებდა არმიას არშაკის წინააღმდეგ. ფარნაჯომსა და სომხეთის მხარეს შორის შეტაკება ფარნაჯომის მარცხით დამთავრდა, რომელიც მოიკლა ტაშირის ველზე. ფარნაჯომს დარჩა ერთი მცირეწლოვანი ძე სახელად მირიან II, რომელსაც ჩუმად ზრდიდნენ სპარსეთში.

ისტორიული წყაროებირედაქტირება

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[24]
 
„და მეფობდა ფარანჯობ და აღმართა კერპი ზადენ მთასა ზედა. და აღაშენა ციხჱ.“
მეფეთა ცხოვრება[25]
 
„და მოკუდა მირვან და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი, ფარნაჯომ.

ამან ფარნაჯომ უმატა ყოველთა ციხე-ქალაქთა შენებაჲ, და ამან აღაშენა ციხე ზადენი, და შექმნა კერპი, სახელით ზადენ, და აღჰმართა ზადენს, და იწყო შენებად კახეთს ქალაქსა ნელქარისასა, რომელ არს ნეკრესი.

ამისა შემდგომად შეიყუარა სჯული სპარსთაჲ, — ცეცხლისმსახურებაჲ, — მოიყვანნა სპარსეთით ცეცხლისმსახურნი და მოგუნი, და დასხნა იგინი მცხეთას, ადგილსა მას, რომელსა აწ ჰქჳან მოგუთაჲ, და იწყო ცხადად გმობად კერპთა. ამისთჳს მოიძულეს იგი მკჳდრთა ქართლისათა, რამეთუ დიდი სასოებაჲ აქუნდა კერპთა მიმართ.

მაშინ შეითქუნეს ერისთავნი ქართლისანი უმრავლესნი, და წარავლინეს მოციქული წინაშე სომეხთა მეფისა და ჰრქუეს: „მეფე ჩუენი გარდაჰჴდა სჯულსა მამათა ჩუენთასა, არღარა ჰმსახურებს ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და შემოიღო სჯული მამული, და დაუტევა სჯული დედული. აწ არღარა ღირს არს იგი მეფედ ჩუენდა. მოგუეც ძე შენი არშაკ, რომელსა უზის ცოლად ნათესავი ფარნავაზიანთა, მეფეთა ჩუენთაჲ, გუაშუელე ძალი შენი და ვაოტოთ ფარნაჯომ, შემომღებელი ახლისა სჯულისაჲ. და იყოს მეფედ ჩუენდა ძე შენი არშაკ და დედოფლად ჩუენდა — ცოლი მისი, შვილი მეფეთა ჩუენთაჲ“.

მაშინ სთნდა სომეხთა მეფესა განზრახვაჲ ესე, გაგზავნა მოციქული მათი პასუხითა კეთილითა და ჰრქუა მათ: „უკუეთუ ჭეშმარიტად უბიწოჲთა გულითა გნებავს მეფედ თქუენდა ძე ჩემი, თქუენ, ყოველთა ერისთავთა, მომეცით მე მძევალი და მიგცე ძე ჩემი მეფედ თქუენდა და ყოვლითავე ნიჭითა აღგავსნე“. მაშინ ერისთავთა ქართლისათა უმრავლესთა მისცეს მძევლები და განაცხადეს განდგომაჲ ფარნაჯომისი.

მაშინ სომეხთა მეფე ყოვლითა ძალითა მისითა წარმოემართა ქართლს, ხოლო ფარნაჯომ მეფემან მოუწოდა სპარსთა, და მოიყვანნა სპარსნი ძლიერნი და, რომელნიმე დარჩომოდეს, შემოკრიბნა ქართველნიცა. ხოლო ერისთავნი ქართლისანი განდგომილნი მიეგებნეს სომეხთა მეფესა ტაშირს. და მუნ შეკრბა სიმრავლე სომეხთა და ქართველთაჲ, ხოლო ფარნაჯომ მიეგება მუნვე, ტაშირს.

იქმნა მათ შორის ბრძოლაჲ ძლიერი და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხჳ, რამეთუ იძლია ფარნაჯომ სომეხთა და ქართველთაგან, და მოიკლა ფარნაჯომ, და მოსრეს სპაჲ მისი.

ხოლო ძე ფარნაჯომისი, სახელით მირვან, ერთისა წლისა ყრმაჲ, წარიყვანა მამამძუძემან მისმან და ივლტოდა სპარსეთს, ხოლო სომეხთა მეფემან მოსცა ძე მისი, სახელით არშაკ.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[26]
 
„ამან პირველმან ფარნაჯამ, მპყრობელმან სრულიად ივერიისამან შეიყვარა სჯული სპარსთა და მოიძულა კერპნი ივერიელთანი, აღაშენა ამან პირველად საცეცხლე ქალაქსა შინა მცხეთას, ადგილსა მას, რომელსა ეწოდების მოგვთა. ამისთვის მოიძულეს იგი ივერიელთა, ვითარცა შეურაცხის-მყოფელი სჯულისა მამულისა, უყვარდათ ივერიელთა კერპნი თჳსნი და ღმერთთა თჳსთა მკუთვნელ იყვნეს გულითა. მაშინ ეზრახნეს მეფესა ბაბილოვანისასა არშაკს პირველსა და სთხოეს ძეჲ თჳსი არშაკ, რომელიცა იყო ასულის ქმარი მირვან მეფისა, დის ქმარი ამა ფარნაჯამ მეფისა, მეფედ თჳს ზედა.

ხოლო სპარსთა მეფემან არშაკ მყისვე მოსცა დიდითა სიხარულითა და წარმოატანნაცა სპათაგან თჳსთა რჩეულნი მხედრობანი. მიეგებნეს ამა არშაკს სრულიად შეკრებილნი ივერიელნი, გადააგდეს ტახტით ფარნაჯამ და ჰყვეს ყოველსა ივერიასა ზედა მეფედ მის წილ არშაკ. და ივლტოდა ფარნაჯამ კერძოთა პონტოჲსათა; არამედ ვინაჲდგან ჰყვა ცოლი სპარსი და მცირე წლოვანი ძეჲ სპარსეთად და ამცნო ცოლსა თჳსსა, რათა ზრდიდეს შვილსა მათსა მუნ მირვანს. და ჰრქვა ცოლსა თჳსსა: „სასურველო მეუღლეო ჩემო, მე არა ძალ მიცს მინდობაჲ სპარსთა, ვინაჲდგან არშაკისა არიან იგინი და არა შემიწყნარებენ მე, შენ მივედ ფარულად სახლსა შინა მამისა შენისა და აღზარდე ფარულად ყრმაჲ ესე და ნუ განსცხადნები მუნ, რათა ძვირი რაჲმე არა შეგემთხვოს შენ, გინა ყრმასა მაგას, მე შევიკრებ მხედრობათა პონტოჲთ და საბერძნეთით და უკეთუ მომხედვენ მე ღმერთნი და კვალად დავიპყრობ მეფობასა, მოგიყვან მაშინ შენ ჩემთანა სიხარულით; ხოლო უკეთუ მოვკვდე მე მუნ ვიდრემდის აღიზრდების ძეჲ ჩემი იცვალებიანცა მდგომარებანი საქმისანი და ამცენ ძესა ჩემსა, რათა იძიოს მან სისხლი ჩემი და სამკვიდრებელი მამისა ჩემისა“. გამოესალმნეს ურთიერთსა მრავლითა გოდებითა და ცრემლითა და განეყარნეს იგინი ურთიერთისაგან.

ფარნაჯამს აქვნდა საფასე ფრიადი, მოიმიზდნა ამან პონტოთ და კერძოთაგან საბერძნეთისათა მხედრობანი და დიდისა ძლიერებითა მოვიდა ივერიელთა ზედა კვალად დაპყრობად ტახტისა თჳსისა. სცნეს ესე მეფემან არშაკ და ივერიელთა, მიეგებნეს წინა მრავლითა მხედრობითა და ჰყვეს ბრძოლა ძლიერი ტაშირსა ზედა, ვინაჲთგან მხედრობა ფარნაჯამისა შემოსრულ იყო ივერიისა მამულსა შინა; არამედ იძლივა ფარნაჯამ, ივლტოდეს და მოსრნეს სპანი მისნი პირითა მახვილისათა და მოიკლა ფარნაჯამ მეფეცა მუნვე.

ხოლო იყო ფარნაჯამ მპყრობელობასა შინა ცხრა წელ და შემდგომად განდევნისა მისისა მეფობისაგან გარდახდეს ვიდრე სიკვდილამდე მისსა წელიწადნი ათნი და ოდეს მოიკლა იგი დაშთა მას მხოლოდ ძეჲ ერთი წლისა ორისა სახელით მირვან, რომელიცა აღზარდა დედამან მისმან და დედა მძუძემან მისმან ბაადურ სპარსეთსა შინა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[27]
 
„და მეფე იქმნა ფარნაჯომ. ამან შეიყვარა სჯული სპარსთა და მოიძულნა კერპნი ქართველთანი და ჰქმნა საცეცხლე მცხეთას; ამისთვის მოიძულეს ქართველთა, რამეთუ სასოება დიდი აქვნდათ კერპთა თვისთა ზედა და ეზრახენ სომეხთა მეფესა ქართველნი, რათა მოსცეს ძე თვისი რომელსა ჰყვა ასული მირვანისა. ხოლო მან მოსცა ძე თვისი და სპანი თვისნი. ამისმა მცნობმან ფარნაჯომ მოირთო ძალი სპარსთა და ეწყვნენ ურთიერთს ტაშირსა ზედა; მაშინ იძლია ფარნაჯომ და მოისრნენ სპანი მისნი პირითა მახვილისათა და მოკლეს თვით მეფე ფარნაჯომცა დასაბამით 3856, ქართულსა 191.“
წინამორბედი:
მირვან I
ქართლის მეფე
ძვ. წ. 109ძვ. წ. 90
შემდეგი:
არშაკ I [28]
წინამორბედი:
მირვან I
საქართველოს მეფე
ძვ. წ. 112ძვ. წ. 93
შემდეგი:
არშაკ I [29][30]
წინამორბედი:
მირვან I
ივერიის მეფე
ძვ. წ. 144 ძვ. წ. 135
შემდეგი:
არშაკ I [31]
წინამორბედი:
მირვან I
არმაზ-მცხეთის მეფე
ძვ. წ. 120ძვ. წ. 88
შემდეგი:
არსოკ [32][33]
წინამორბედი:
მირვან (მირეან) I
მირვან I
იბერიის მეფე
~ძვ. წ. 219ძვ. წ. 66
ძვ. წ. 109ძვ. წ. 90
შემდეგი:
არსოკ I[34]
არშაკ I [35]

გენეალოგიარედაქტირება

 
 
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
 
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
 
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედა 
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
 
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს I 
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არშაკ I
 
ასული 
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომი 
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
 
ადერკი
 
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამ I
 
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
 
ფარსმან I
 
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტი 
აზორკ
 
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
 
ამაზასპ I
 
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
 
მითრიდატე I
 
ფარსმან II
 
ასული
 
ღადამი
 
 
 
 
 
 
ადამ I
 
 
 
ფარსმან III
 
 
 
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
 
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
 
თრდატი
31-ე მეფე
 
 
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
 
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
 
მირდატი
33-ე მეფე
 
 
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ვახტანგი
36-ე მეფე

ლიტერატურარედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  2. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  3. საქართველოს ძველი ისტორია
  4. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  5. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  6. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  7. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  8. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  9. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  10. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  11. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  12. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  13. საქართველოს ძველი ისტორია
  14. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  15. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  16. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  17. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  18. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  19. და მოკუდა მირვან და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი, ფარნაჯომ. (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  20. მეოთხე მეფე ფარნაჯამ პირველი ძე მეფისა მირვან პირველისა. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  21. და მეფე იქმნა ფარნაჯომ. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  22. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  23. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 10, (1969)
  24. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  25. მეფეთა ცხოვრება
  26. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  27. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  28. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  29. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  30. საქართველოს ძველი ისტორია
  31. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  32. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  33. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  34. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  35. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“