დიმიტრი ივანეს ძე ერმაკოვი (დ. 1846, ნახიჩევანი — გ. 10 ნოემბერი[ძვ. სტ. 28 ოქტომბერი], 1916, თბილისი) — წარმოშობით იტალიელი, რუსი ფოტოგრაფი, ორიენტალისტი, ეთნოგრაფი.

დიმიტრი ერმაკოვი
Дмитрий Иванович Ермаков.jpg
დაბადების თარიღი 1846
ნახიჩევანი
გარდაცვალების თარიღი 1916
თბილისი
მშობლები მამა: ლუდოვიკო კამბიაჯო
მამინაცვალი: ივანე ერმაკოვი

ბიოგრაფიარედაქტირება

დიმიტრი ერმაკოვი დაიბადა 1846 წელს ნახიჩევანში[1]. მისი მამა იყო იმ დროისათვის კარგად ცნობილი იტალიელი არიტექტორი ლუდოვიკო კამბიაჯო, რომელიც მეფისნაცვალ მიხეილ ვორონცოვის თანხლებით ჩამოვიდა ქალაქ ოდესიდან, ხოლო დედა — მოლაკნელი გლეხის ქალი.

1860-იან წლებში ახალგაზრდა ერმაკოვმა გაიარა, ანანურთან მდებარე სამხედრო-ტოპოგრაფიულ დეპოს დაქვემდებარებაში არსებული სამხედრო ტოპოგრაფების ერთწლიანი კურსი, რომელიც კავკასიის ცალკეულ კორპუსში 1812–1863 წლებში ფუნქციონირებდა. აღნიშნულ პერიოდში ის ეუფლება ადგილის ტოპოგრაფიულ გადაღებასა და საგამომცემლო საქმეს.

1866 წელს ერმაკოვი უახლოვდება პეტრე კოლჩინს და მასთან ერთად თბილისში დვორცოვაიას ქუჩაზე აარსებენ მის პირველ პორტრეტულ ფოტოსახელოსნოს — „მხატვარ კოლჩინის და ერმაკოვის ფოტოგრაფია“ (რუს. «Фотография художника Колчина и Ермакова»). პირველი ფოტოსახელოსნო აქ 1846 წელს ფოტოგრაფებმა ვ. ხლამოვმა და ა. როინაშვილმა გახსნეს, რომელსაც „რემბრანტი“ დაარქვეს. მხატვარ კოლჩინის გავლენამ ერმაკოვზე უკვალოდ არ ჩაიარა და ფოტოსახელოსნოში დადგმულმა სცენებმა თანდათანობით მიიღო მხატვრული პორტრეტის სახე.

1870-იან წლებში ერმაკოვი გოლოვინის პროსპექტზე ხსნის საკუთარ ფოტოსახელოსნოს, სადაც დაიწყო ეთნოგრაფიული ხასიათის პორტრეტების გადაღება.

1871 წელს ფოტოგრაფი თავის ნამუშევრებს პირველად გზავნის პარიზში და ხდება საფრანგეთის ფოტოგრაფიული საზოგადოების წევრი (ფრანგ. „Société française de photographie“). იმ დროიდან მოყოლებული დიმიტრი ერმაკოვი აქტიურად მონაწილეობს ევროპის საერთაშორისო გამოფენებზე.

1872 წელს ერმაკოვი ერთვება არქეოლოგიურ ექსპედიციაში თურქეთის აზიურ და ევროპულ ნაწილში. დიმიტრი ერმაკოვის მოვალეობა არქიტექტურული ძეგლების ფოტოგრაფირება იყო. შესაძლოა ის ასრულებდა ტოპოგრაფიულ გადაღებებს რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალური შტაბის მთავარი სამმართველოს დავალებით. 1870-იან წლებში ის თავის ნამუშევრებს გზავნის რუსეთის გეოგრაფიულ საზოგადოებაში, კონკრეტულად კი თურქეთის სასომხეთის ნაწილს.

თურქეთიდან დაბრუნების შემდეგ 1870-იანი წლების პირველ ნახევარში ერმაკოვი ეცნობა ახალგაზრდა დამწყებ ფოტოგრაფს ანტუან სევრიუგინს, რომელიც დაიბადა და გაიზარდა თეირანში დიპლომატთა ოჯახში. ერმაკოვმა სევრიუგინს გაუღვიძა ეთნოგრაფიული პორტრეტების გადაღების სურვილი და მალევე ბრუნდება სპარსეთში, სადაც 1873 წელს სევრიუგინი ხსნის მის პირველ ფოტოსახელოსნოს. სავარაუდოდ იმავე პერიოდში ერმაკოვი სევრიუგინისაგან სპარსეთში ღებულობს მოწვევას. სპარსეთში მოგზაურობის დროს მან გადაიღო ეთნოგრაფიული ხასიათის ფოტოები და მიიღო „მისი აღმატებულება სპარსეთის შაჰის ფოტოგრაფის“ ტიტული და ჯილდოვდება ლომისა და მზის მეორე ხარისხის ორდენით.

1874 წელს ერმაკოვი მონაწილეობას ღებულობს საფრანგეთის ფოტოგრაფიული საზოგადოების მეათე გამოფენაში, სადაც წარდგა თურქეთის ამასიის 17 ფოტოგრაფიული ხედით, შესრულებული სველკოლოდიური მეთოდით, რაზეც ის მედლით დაჯილდოვდა. აღნიშნული, ამავე ასოციაციის 1874 წლის 5 ივნისსა და 3 ივლისის ბიულეტინებშია შეტანილი[2]. თავის 28 წლის ასაკში, დიმიტრი ერმაკოვს მოპოვებული ჰქონდა საერთაშორისო აღიარება, რაც იმ დროს აღიქმებოდა როგორც უნიკალური მოვლენა.

პარიზის გამოფენაზე წარმატების შემდეგ ის მოწვევას ღებულობს მოსკოვის არქოლოგიური საზოგადოების პრეზიდენტის გრაფინია პრ. უვაროვასაგან აწარმოოს ფოტოგადაღებები კავკასიაში არქეოლუგიურ გათზრებზე. ერმაკოვი მონაწილეობას იღებდა გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ნივთების, სამაროვნების ფოტოფიქსაციაში და ახდენდა მათ კატალოგიზაციას.

1877–1878 წლებში ერმაკოვი მუშაობს სამხედრო ფოტოგრაფად რუსეთ-თურქეთის ომში, სადაცრუსეთის არმიის გენერალური შტაბისათვის იღებდა კავკასიის ფრონტის ხაზის ფოტოებს. ერმაკოვის ფოტოების (კატალოგის №2093-2198) მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, საომარი მოქმედებების დროს ის იმყოფებოდა 41- ფეხოსანტა დივიზიის დისლოკაციის ადგილზე. ომის პერიოდში მას საშუალება მიეცა გადაეღო სხვადასხვა რანგისა და პროფესიის ოსმალეთის იმპერიის სამხედრო მოსამსახურეთა ტიპები.

ომის დამთავრების შემდეგ ერმაკოვი კვლავ აქტიურად მონაწილეობს საერთაშორისო გამოფენებში. ასე 1878 წელს მისი ფოტოები წარდგენილი იყო პარიზის საერთაშორისო გამოფეანზე. 1878/(1879 3 აპრილი) წელს მონაწილეობა მიღებული აქვს მოსკოვის ანთროპოლოგიურ გამოფენაზე, სადაც ასევე ჯილდოვდება მედლით. მოგვიანებით 1879 წელს ფოტოების ნაწილი ახლადდაარსებული მოსკოვის ანთროპოლოგიური მუზეუმის კოლექციის ნაწილი გახდა. 1882 წელს მონაწილეობდა საერთაშორისო სამრეწველო-სამხატვრო გამოფენაზე სადაც მორიგი ბრინჯაოს მედალი მიიღო.

1880-1890 წლებში ის უშვებს თავის ორ კატალოგს რომლის საშუალებითაც ის მის ხელთარსებულ ფოტოებით მისდევს კომერციას.

1881 წელს დიმიტრი ერმაკოვი მისი ისტორიაში ღვაწლის გამო არჩეულ იქნა რუსეთის არქეოლოგიური საზოგადოების წევრად. ზოგიერთი წყაროს მიხედვით 1897 წელს ნაკეთი ხელოვნების ხელშემწყობთა საზოგადოების წევრი იყო რაც არ დასტურდება დოკუმენტალურად. 1907 წელს ეერმაკოვი აღჩეულია მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების კავკასიის განყოფილების წევრად.

დიმიტრი ერმაკოვი ბევრს მოგზაურობდა და იღებდა კულტურულ ძეგლებსა და ეთნიკური უმცირესობბების ტიპაჟებს. თავისი ფოტოგადარებებისათვის ის იყენებდა გაუმჯობესებულ სამოგზაურო ფოტოტექნიკას ი. ფილიპპენკოსა და სტერეოსკოპულ კამერას დ. ეზუჩევსკოვისაგან.

XIX საუკუნის დასაწყისიდან ის ფიქრს იწყებს მისი ნამუშევრების შენარჩუნებაზე, რაზეც მიწერმოწერა ჰქონდა პეტერბურგის ალექსანდრე III-ის მუზეუმის კავკასიის განყოფილებასთან 500 ფოტოს გადაცემის თაობაზე.

1910 წელს დიმიტრი ერმაკოვმა თაყაიშვილთან ერთად იმოგზაურა სვანეთში საიდანაც მან 1500 ნეგატივი ჩამოიტანა.

ერმაკოვის ფოტოკოლექციის დიდი ნაწილი ინახება საქართველოში ჯანაშიას მუზეუმში, ნაწილი ასლების სახით მოფენილია საფრანგეთის, იტალიის, გერმანიის, აშშ-ს, დიდიბრიტანეთის რუსეთის მუზეუმებში.

დიმიტრი ერმაკოვმა თავისი 45 წლიანი მოღვაწეობის მანძილზე დააგროვა უამრავი ფოტომასალა, რომელთა რაოდენობა 25000-მდე მერყეობს, რომელთა უმრავლესობის ნახვა დღეს შესაძლებელია სიმონ ჯანაშიას თბილისის სახელმწიფო მუზეუმში. 1897 წელს იგ აირჩიეს კავკასიის კაზმულ ხელოვნებათა ხელისშემწყობ საზოგადოების წევრ-კორესპონდენტად; 1907 წელს ხდება მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების კავკასიის განყოფილების წევრი, 1912 წელს კი - თბილისის კაზმულ ხელოვნებათა საზოგადოების წევრ-დამფუძნებელი.

 
28-го октября, въ 6 час утра скончался
ДМИТРИЙ ИВАНОВИЧЪ
ЕРМАКОВЪ.

დიმიტრი ერმაკოვი გარდაიცვალა 1916 წლის 10 ნოემბერს (ძვ. სტ. 28 ოქტომბერს), დასაფლავებულია კუკიის სასაფლაოზე. მიუხედავად დიდი დამსახურებებისა, მისი არც გარდაცვალება და არც დაკრძალვა არც ერთ იმდროინდელ პერიოდიკაში არ გამოქვეყნებულა ნეკროლოგის სახით, გარდა 1916 წლის 29 ოქტომბრის № 242 „Тифлиский листок“-ისა.

ოჯახირედაქტირება

დიმიტრი ერმაკოვი დაქორწინებული იყო ანა ბიხოლდზე (რუს. Анна Бихольд), რომელიც იყო ავსტრიელი წარმომავლობის არქიტექტორის შვილი. მასთან შეეძინა სამი შვილი: ივანე (1875–1942), ცნობილი ფსიქიატრი, მწერალი და მხატვარი, ალექსანდრე (1877-1924), ასევე ფოტოხელოვანი, გააგრძელა მამის საქმე და ლუდმილა (გ. 1955)[3].

ცნობილია, რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში, დიმიტრი ერმაკოვს პატრონობდა ეროვნებით რუსი ქალბატონი.

დიმიტრი ერმაკოვი — ფოტოგრაფირედაქტირება

ნეგატივებირედაქტირება

ყველაზე დიდი კოლექცია ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმსა (ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს ისტორიის მუზეუმი, თბილისის ისტორიის მუზეუმი "ქარვასლა", ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი) და საქართველოს ეროვნულ არქივში (კინოფოტოფონოდოკუმენტების ცენტრალური არქივი). ერმაკოვის ფოტოკოლექცია შესაძლებალია ინახოს აგრეთვე თეირანის გოლესტანის მუზეუმში. ფოტოთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ინახება სანქტ-პეტერბურგის ეთნოგრაფიის მუზეუმში. მცირე კოლექციების ნახვა შეიძლება ამსტერდამში, ნიდერლანდებსა და პარიზში.

ერმაკოვის ფოტოკოლექციამ დიდი გზა გაიარა ჩვენამდე რომ მოღწეულიყო. აი რას იწერება ექვთიმე თაყაიშვილი:

 
„ეს იყო მაშინ, როცა დ. ერმაკოვის ფოტოგრაფიული პლასტინკების კოლლექციის სყიდვა განვიზრახე "საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოებისათვის". კოლლექციის სყიდვას გრაფინია უვაროვისა აპირებდა. ტფილისიდან ამ კოლექციის წაღება ჩვენთვის დიდი ზარალი იქნებოდა. ამიტომ წინდაწინ მოურიგდი ერმაკოვის მემკვიდრე ქალს ფასში, – სულ ორმოცდაათი ათასი მანეთი უნდა მიმეცა. წერა-კითხვის საზოგადოებას ჰქონდა სხვადასხვა თანხები და ამ საზოგადოების გამგეობისაგან დასტური მივიღე თანხის სესხებისა, თუ მას გარანტია ექნებოდა დაბრუნებისა. ჩემი გეგმა იყო, თანხა გაენაღდებინათ ბაქოს ქართველთა მრეწველებს, რომელნიც ქართულ საქველმოქმედო საზოგადოებებს უხვად ეწეოდნენ ხოლმე. მე პირდაპირ იოსებთან მივედი, თუმცა მასთან არ დავბინავებულვარ. გავაცანი ჩემი გეგმა და კატეგორიულად განვუცხადე, როგორც არ იყოს და რა საშუალებითაც არ იყოს, ეს თანხა უნდა მოგვიხერხოთ-მეთქი. იოსებმა მითხრა, ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ მე ფული ახლა ხელში არა მაქვს და როგორ მოვიქცეო. მე ასეთი წინადადება მივეცი: შენ მხოლოდ განაცხადე, რომ შენ ამ საქმისთვის სდებ ათიათას მანეთს, დანარჩენს იმედია, სხვები გაინაწილებენ, ფულს ან ბანკიდან ისესხებთ, ან წერა-კითხვის საზოგადოებისაგან, და ვალს მერე გადაიხდით-მეთქი. ეს აზრი მოეწონა, მოიწვია ბაქოს ქართული კალონიის კრება, თავმჯდომარე ის იყო. მე მოხსენება გავაკეთე, ავუხსენი დაწვრილებით მნიშვნელობა კოლექციის შეძენისა. ყურადღებით მომისმინეს. პრინციპულად ხელის გაწყობაზე უარი არავის არ უთქვამს, ხოლო ზოგიერთებს თანხა ცოტა არ იყოს ედიდა. ბოლოს ერთხმად მიიღეს აზრი, რომ წერა-კითხვის საზოგადოებისაგან აგვეღო თანხა მათის გარანტიით. აქვე დაასკვნეს და განაცხადეს, ვინ რა წილის შემოტანას კისრულობდა. მე, რასაკვირველია, დიდად კმაყოფილი დავბრუნდი უკან. მაგრამ ტფილისში ჩემს ჩასვლამდის მდგომარეობა შეცვლილიყო: ეს ამბავი შეეტყო კავკასიის მუზეუმის დირექტორს, რომელსაც ჩვენი საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოება თვალში ეჩხირებოდა, როგორც ენერგიული კონკურენტი; წასულიყო ნამესტნიკთან, გამოეთხოვა ნებართვა ერმაკოვის კოლლექციის შეძენისა, ხუთი ათასი მანეთი მოემატებინათ, შეეკრათ პირობა და მთელი კოლექცია დაებეჭდათ, რომ აღარავინ ახლოს ხელი, მანამ ფულს ჩააბარებენ და კოლლექციას გადაზიდავდნენ მუზეუმში. მე ეს ამბავი მაინცდამაინც დიდად არ მწყენია, ვინაიდან, თუ კოლექცია კავკასიის მუზეუმში დარჩებოდა, მოვლილი იქნებოდა, ფასით მაინც შეგვეძლო სარგებლობა საჭიროების დროს. ხოლო ჩვენი გეგმა ამით ჩაიშალა. წერა-კითხვის საზოგადოებას ახლა ვეღარ გამოვართვით თანხა, ბაქოელები თავისუფალი გახდნენ მოვალეობისაგან იურიდიულად, მაგრამ ზოგიერთებმა მაინც გაანაღდეს თავისი დანაპირები, ზოგმა მთლად, ზოგმა ნაწილობრივ. მათ შორის მთლად შემოიტანა თავისი ხვედრი სულ ცოტა ხანში აკაკი ხოშტარიამ; იოსებმა ჩემის წინადადებით გვიყიდა მისი ნათესავის პუპი აბაშიძისაგან ბიზანტიური მილანქრის ჯვარცმის ხატი ორმოცი ათას მანეთად და სხვაც ბევრი დახმარება გაგვიწია კავკასიის ბანკის საშუალებით ნივთების შესაძენად. ბოლოს, კავკასიის დირექტორის განზრახული საქმეც ჩაიშალა. ფინანსთა სამინისტრომ არ შეიწყნარა ნამესტნიკის წინადადება და უარი უთხრა კოლლექციისათვის ფულის გაღებაზე. ამ დროს რევოლუციამაც მოაწია, ფული დაეცა, ერმაკოვის კოლლექცია მაინც ჩვენ შევიძინეთ, ხოლო ახლა, რასაკვირველია, მეტი მივეცით, ოთხმოცდათხუთმეტი ათასი მანეთი. ეს ფული გავიღეთ დავით სარაჯიშვილის მეუღლის ანდერძის გამო შემოსული ფულიდან და შემდეგ სანახევროდ კოლლექცია ჩვენს ტფილისის ქართულ უნივერსიტეტს გავუზიარეთ.[4]

ფოტოალბომებირედაქტირება

ერმაკოვის ფოტოატელიეს გამოშვებული აქვს მრავალი ალბომი, რომელთა რაოდენობა რამდენიმე ასეულს ითვლის. თითოეულ ალბომში შეიძლება სხვადასხვა რაოდენობისა და სხვადასხვა ზომის ფოტოს ნახვა.

კოლექციებირედაქტირება

დიმიტრი აერმაკოვის ყველაზე დიდი არქივი ინახება სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში. აღნიშნული კოლექცია მუზეუმს 1930 წელს გადმოეცა. 2000 წელს დაიწყო მუზეუმში არსებული ფოტომასალის რესტავრაციისა და კონსერვაციის პროცესი და ის 2010 წელს დასრულდა. კონსერვაციის პროცეში მონაწილეობდა საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, ნიდერლანდების ფოტომუზეუმი და ნიდერლანდების საქველომქმედო ფონდი „ჰორიზონტი“. მუზეუმში დაცულია 25 000-მდე ფოტოანაბეჭდი, 15 000-მდე მინის ნეგატივი, 5 000-მდე სტერეოფოტო, 125 ალბომი და იმდროინდელი ფოტოტექნიკა[5].

დიმიტრი ერმაკოვი — კოლექციონერი და კომერსანტირედაქტირება

 
დიმიტრი ერმაკოვის პირველი კატალოგის, 95 გვერდი (ნიმუში)

დიმიტრი ერმაკოვის ფოტოსახელოსნოს მიერ გამოშვებულ კატალოგებში ასახული 25 ათასამდე ფოტო არ წარმოადგენს თავად დიმიტრი ერმაკოვის ან მისი სახელოსნოს შემოქმედებას. აღნიშნული ფოტოკოლექციაში თავმოყრილია 1916 წლამდე არსებული ყველა ფოტოგრაფის შემოქმედება, რომელიც მოღვაწეობდა კავკასიაში, შავი ზღვისა და კასპიის ზღვის ირგვლივ.

ფოტოების კოლექციონერობა ანუ სხვა ავტორთა საკუთარ კოლექციაში მოქცევა მეტ-ნაკლებად დამახასიათებელი იყო იმდროინდელი სხვა ფოტოგრაფების შემოქმედებაშიც. თუმცაღა დიმიტრი ერმაკოვი მაინც გამორჩეულად მისდევდა კოლექციონერობას, რომლითაც ავითარებდა კომერციულ საქმიანობას.

მიუხედავდა იმისა რომ თავისი და უფრო მეტად კი სხვისი ფოტოებით მისდევდა კომერციულ საქმიანობას, მის სახელოსნოში შეიქმნა მეტად მნიშვნელოვანი სია-კატალოგები სადაც მითითებული იყო რამდენიმე ნომერი: კატალოგის ნომერი (რუს. № по каталогу), ალბომის ნომერი (რუს. № по альбому) და ყუთის ნომერი (რუს. № ящиков). სწორედ აღნიშნული ნომრების საშუალებით არის შესაძლებელი იდენტიფიცირებული იქნას სხვა ფოტოგრაფთა შემოქმედება.

კატალოგებირედაქტირება

ერმაკოვის ფოტოსახელოსნოს შედგენილი აქვს სამი კატალოგი, აქედან პირველი ორი გამოშვებულია სტამბური მეთოდით (ტირაჟით). პირველში(1896) შესულია ფოტოთა 1-8743, პლუს სტერეოსკოპთა 1-1391 ნუმერაცია, მეორეში(1901წ.) 8744–11308, პლუს სტერეოსკოპთა 1392–1925 ნუმერაცია, ხოლო დანარჩენ ნომრებზე მესამე კატალოგი დიმიტრი ერმაკოვის გარდაცვალების გამო არ გამოცემულა, აღნიშნული ნომრები თავმოყრილია დედნის სახით შემორჩენილ სრულ კატალოგში, რომელიც თბილისის ეროვნულ მუზეუმში ინახება.

1896 წლის კატალოგი [6]რედაქტირება

 
1896 წლის კატალოგის გარეყდა და პირველი გვერდი

ამ წელში გამოშვებული კატალოგი ორი ნაწილისაგან შედგება (289 გვერდზე განთავსებულია ხედები და ტიპები, ხოლო შემდეგ 44 გვერდზე სტერეოსკოპები) და მოიცავს სურათებს შემდეგ ხედებზე:

1901 წლის კატალოგი [7]რედაქტირება

 
1901 წლის კატალოგის გარეყდა და პირველი გვერდი

ამ წელში გამოშვებული კატალოგი ორი ნაწილისაგან შედგება (95 გვერდზე განთავსებულია ხედები და ტიპები, ხოლო შემდეგ 42 გვერდზე სტერეოფოტოები) და მოიცავს სურათებს შემდეგ ხედებზე:

გამოუცემელი კატალოგირედაქტირება

დანარჩენი ფოტოები ძირითადად გაერთიანებულია 1901 წლის შემდეგ გადაღებული ხედები და ტიპები, ასევე სტერეოფოტოები. მასში მოქცეული ფოტოები გადაღებულია შემდეგ ადგილებში:

ლიტერატურარედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება