მთავარი მენიუს გახსნა
კონსტანტინოპოლის რუკა

კონსტანტინოპოლი (ბერძ. Κωνσταντινούπολις ლათ. Cōnstantīnopolis) — რომის (330–395), ბიზანტიის (395–1204 და 1261–1453), ლათინთა (1204–1261) და ოსმალეთის იმპერიის (1453–1923) დედაქალაქი. 324 წელს, რომის იმპერატორ კონსტანტინე I დიდის ბრძანებით, რომლის პატივსაცემად ეწოდა სახელი ქალაქს, ხელახლა გაიხსნა ანტიკური ბიზანტიონისაგან, ხოლო 330 წლის 11 მაისს მოხდა მისი კურთხევა, როგორც რომის იმპერიის ახალი დედაქალაქისა.[1] მდებარეობდა თანამედროვე სტამბოლის ევროპულ ნაწილში, ქალაქის გულში.

V საუკუნის შუა წლებიდან ადრეულ XIII საუკუნემდე კონსტანტინეპოლი იყო ყველაზე დიდი და მდიდარი ქალაქი ევროპაში.[2] ცნობილი იყო არქიტექტურით, როგორიცაა აია-სოფიას მართმადიდებლური ტაძარი, რომელიც მსოფლიო პატრიარქის რეზიდენციას წარმოადგენდა, კონსტანტინოპოლის დიდი სასახლე, გალატას კოშკი, იპოდრომი, სახმელეთო კედლების ოქროს კარიბჭე, არკადიან გამზირებსა და მოედნებზე ჩამწკრივებული მდიდარი არსტოკრატიის სასახლეები. ქალაქში V საუკუნის ბოლოს დაარსდა კონსტანტინოპოლის უნივერსიტეტი, რომელიც მოიცავდა უდიდეს თეატრალურ და ლიტარატურულ სიმდიდრეებს მანამ, სანამ არ დახურავდნენ პირველად 1204, ხოლო მეორედ 1453 წელს;[3] მის შემადგენლობაში იყო იმპერიული ბიბლიოთეკა, რომელიც მოიცავდა ალექსადრიის ბიბლიოთეკის ნაშთებს და მთლიანობაში აერთიანებდა 100 000 ტომს და ანტიკურ ტექსტს.[4] რომისა და ბიზანტიის ეპოქაში ქალაქი დაწინაურებული აღმოჩნდა, როგორც მსოფლიო პატრიარქის სახლი და ქრისტიანობის უწმინდესი რელიკვიების, ეკლის გვირგვინისა და ცხოველმყოფელი ჯვარის საცავი.

კონსტანტინოპოლი ასევე გამორჩეული იყო თავისი მასიური და კომპლექსური დაცვით, კონსტანტინოპოლის პირველი კედელი კონსტანტინე I დიდმა ააშენებინა, ეს კედლები ქალაქს გარს ერტყმეოდა სანაპიროზეც და მიწიერ საზღვარზეც. მოგვიანებით, V საუკუნეში აშენდა საკმაოდ პრიორიტეტული ანთემიუსი ჯერ კიდევ ბავშვი თეოდოსიუს II_ს მიერ, ეს იყო გარნიზონი, პატარა ნაწილი თეოდოსიურ კედელში. ეს გარნიზონი მდებარეობდა დაახლოებით 2 კმ (1.2 მილი)_ის დაშორებით დასავლეთით ძველი კედლიდან. ეს კედელი არის მსოფლიოს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილი ანტიკვარიატი. ქალაქი განძრახ იყო აშენებული როგორც რომის საპირისპირო და ითვლებოდა რომ კონსტანტინოპოლის კედლები უდრიდა რომის შვიდ მთას რადგან ის იყო აშენებული იყო ოქროს რქასა და მარმარილოს ზღვას შორის. მიწის ის ნაწილი რომლებიც კედლებს სჭირდებოდათ შემცერდა და ეს ეხმარებოდა გაჩენილიყო დიდებული ციხესიმაგრეები, სასახლეები, კოშკები და ხიდები. სწორედ ამ ღონისძიებების შედეგი გახდა ის რომ დაკავშირდა ერთმანეთთან ორი კონტინენტი (ევროპა და აზია) ორი ზღვის მეშეობით (შავი ზღვა და მარმარილოს ზღვა). ქალაქის დაცვა იმდენად დიდებული იყო რომ ისინი უძლებდნენ არაერთ უძლიერეს და უმყარეს ალყებს, სწორედ ამ დაცვის დამსახურებით კონსტანტინოპოლი თითქმის 900 წელი არ დაცემულა.

მაგრამ მაინც მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის მონაწილეებმა დაიპყრეს და ააოხრეს კონსტანტინეპოლი 1204 წელს და მის მცხოვრებებს მოუწიათ რამდენიმე წლის გატარება ლათინურ შეცდომებში. 1261 წელს ბიზანტიის იმპერატორმა მიხეილ VIII პალეოგოლოსმა გაათავისუფლა ქალაქი, და პალეოგოლოსების დინასტიის ხელში განიცადა ჯერ აღდგენის პერიოდი ხოლო შემდგომში აღორძინების ხანა. ოსმალეთის იმპერიის შექმნანტან ერთად ბიზანტია კარგავდა ქალაქს ქალაქზე და დანარცენი ქალაქებიდან მოსახლეობა გარბოდა. XV საუკუნისთვის ბიზანტიის იმპერია მხოლოდ კონსტანტინოპოლს და საბერძნეთის პატარა კუნძულებს მოიცავდა. საბოლოოდ ოსმალები კონსტანტინოპოლსაც მიადგნენ და ქალაქი 53 დღიანი ალყის შემდეგ ჩაიგდეს ხელში მეჰმედ II_ის მეთაურობით 1453 წლის 29 მაისს,[5] შემდეგში ოსმალებმა კონსტანტინოპოლი ჩაანაცვლეს ედიენეთი და ოსმალეთის იმპერიის ახალ დედაქალაქად აღიარეს.[6]

სახელებირედაქტირება

კონსტანტინოპოლამდერედაქტირება

პლინიუს უფროსის ბუნების ისტორიაზე დაყრდნობით დაყრდნობით, კონსტანტინოპოლის პირველი სახელი იყო ლაიგოსი. დასახლებები როგორიც თრაკიელები აქ გაჩდნენ ძვ.წ XIII-XI საუკუნეებში. ლეგენდაზე დაყრდნობით ეს ადგილები მიტოვებული იყო მანამ სანამ აქ მეგარადან წამოსული ბერძნები არ მოვიდნენ და აქ ბიზანტიუმი (ძვ. ბერძნ. Βυζάντιον, Byzántion) არ დააარსეს დაახლოებით ძვ. წ. 657 წელს, დაბა ქალკედონიდან ბოსფორის სრუტის აზიურ ნაწილამდე.

სახელი ბიზანტიუმი ზოგიერთი ცნობის მიხედვით მომდინარეობს ილირიის რეგიონიდან.[7][8] ზემოთ ხსენებული ლეგენდის მიხედვით სახელი ბიზანტიუმი შეირჩეული იქნა პოსეიდონის ძე ბიზასის საპატივცემულოთ, რომელიც ამ ქალაქის მითიური დამაარსებელია. თვითონ ბიზანტიონელები კი მიიჩნევდნენ რო ქალაქს სახელი ორი ადამიანის ბიზასის და ანტესისი საპატივცემულოთ შეერქვა.[9]

შემდგომში ქალაქს დაერქვა ავგუსტა ანტონინა ადრეულ ახ. წ. III საუკუნეში ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსის მიერ. ქალაქი მიწასთან იქნა გასწორებული 196 წელს სამოქალაქო ომში და შემდგომში თავიდან ააშენა იცევ ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსმა თავისი შვილის დაშემდგომში იმპერატორის კარაკალას საპატივცემულოთ. როგორც ჩანს ეს სახელი მალევი იქნა დავიწყებული და მიტოვებული, ქალაქს სახელი ბიზანტიონი დაუბრუნდა ან 217 წელს კარაკალას მკვლელობის შემდეგ, ან 235 წელს სევერუსების დინასტიის დაცემის შემდეგ.

კონსტანტინოპოლის სახელებირედაქტირება

ბიზანტიუმს დაერქვა კონსტანტინოპოლისი (კონსტანტინეს ქალაქი, კონსტანტინოპოლი) მას შემდეგ რაც ის განახლებული იქნა კონსტანტინე I დიდის მიერ, რომელმაც რომის იმპერიის დედაქალაქი გადაიტანა სწორედ კონსტანტინოპოლში 330 წელს, ის კონსტანტინე I დიდმა დანიშნა როგორც ახალი რომი. ამ დროის განმავლობაში ქალაქს ასევე მოიხსენიებდნენ როგორც მეორე რომს და ასევე როგორც აღმოსავლეთ რომს. მას შემდეგ რაც დასავლეთი დაეცა და კონსტანტინოპოლი გახდა ერთადერთი რომის დედაქალაქი გაიზარდა მისი მნიშვნელობა, მოცულობა, მოსახლეობა და ინფრასტრუქტურა.

IV - XII საუკუნეებში კონსტანტინოპოლი იყო მსოფლიოში ყველაზე დიდი ქალაქი, ამ პერიოდში ის ცნობილი გახდა სხვადასხვა ტიტულებით როგორებიცაა: ბასილეეუოუსა (ქალაქების დედოფალი), მეგაპოლისი (დიდებული ქალაქი). ხოლო ადგილობრივი მაცხოვრებლები მას მოიხსენიებდნენ როგორც უბრალოდ პოლისს (ძვ. ბერძნ. ἡ Πόλις).

სხვადასხვა ენის ხალხი კონსტანტინოპოლს სხვადასხვანაირად მოიხსენიებდნენ: ვიკინგები იყენებდნენ ძველ სკანდინავიურ სიტყვა მიკლაგარორი (მილილ-დიდი და გარორ-ქალაქი), სპარსულად ტახტ-ე რუმ (რომის გვირგვინი) არაბულად რუმიატ ალ-კუბრა (რომაელების დიდი ქალაქი).

აღმოსავლურ და სლავურ ენებზე კი იხსენიებდნენ როგორც: კიევის რუსეთში ცარგარდი-Царьград (მეფე ქალაქი), ბერძნულად ვასელიოს პოლისი-Βασιλέως Πόλις (იმპერატორის ქალაქი).

ქალაქის თანამედროვე სახელებირედაქტირება

თურქული ქალაქის სტამბულის სახელი მომდინარეობს ბერძნული ფრაზა eis tin polin (ძვ. ბერძნ. εἰς τὴν πόλιν)_სგან რაც ნიშნავს „ქალაქში“.[10] თურქეთში ეს ქალაქი ატარებდა ასევე სახელს ქონსტანტინიე, რომელიც ორიგინალ სახელ კონსტანტინოპოლთან მიახლოებული ვარიანტია.


ისტორიარედაქტირება

ბიზანტიუმი და ადრეული დასახლებებირედაქტირება

კონსტანტინოპოლი დააარსა რომაელმა იმპერატორმა კონსტანტინე I დიდმა (272-337) 324 წელს, აქ მანამდე არსებობდა ანტიკური ბერძნული დასახლება ბიზანტიუმი (ბიზანტიონი, ძვ. ბერძნ. Βυζάντιον), რომელიც დასახლებული იქნა ბერძენი კოლონისტების (ქალაქ-სახელმწიფო მეგარა) მიერ ძვ. წ. 657 წელს. ჩვენთვის ცნობილი პირველი დასახლება აქ იტი ლაიგოსი, ის ნახსენებია პლინიუსის ბუნების ისტორიაში. ლეგენდა გვეუბნება რომ სწორედ ლაიგოსის მიტოვების შემდეგ მოვიდნენ აქ მეგარადან წამოსული ბერძენი კოლონისტები და დააარსეს ბიზანტიონი.

ქალაქი ინარჩუნებდა ქალაქ-სახელმწიფოს სტატუს, მანამ სანამ ის არ დაიმორჩილა სპარსეთის იმპერიამ დარიოს I_ის მეთაურობით ძვ. წ. 512 წელს, ამ უკანასკნელ სჭირდებოდა ბოსფორის სრუტე რომელზეც ბიზანტიონი მდებარეობდა და მას აქ პონტუნის ხიდის აგებას შეძლებდა. სპარსული მძანებლობა გაგრძელდა ძვ. წ. 478 წლამდე, სწორედ ამ დროს მოხდა მეორე სპარსული შემოსევა საბერძნეთში, ბერძნულ ჯარს მეთაურობდა სპარტელი გენერალი პაუსანიასი მეთაურობდა, მან ხელში ჩაიგდო ქალაქი და დამოუკიდებლად მართავდა მას მანამ სანამ, ქალაქი მანვე არ დაუმქვემდებარე ჯერ ათენს ხოლო შემდეგ სპარტას ძვ. წ. 411 წლის შემდეგ. ძვ. წ. 150 წელს ბიზანტიუმმა დადო ხელშეკრულება უძლიერეს რომთან, რომლის მიხედვითაც ქალაქი ინარჩუნებდა დამოუკიდებლად მაგრამ მათ უნდა გადაეხადათ რომაელების მიერ დაკისრებული გადასახადი დამოუკიდებლობისთვის.

ბიზანტიუმი არასოდეს ყოფილა ისეთი მნიშვნელოვანი ფუნქციის მატარებელი ქალაქი როგორებიც იყო ათენი, კორინთი და სპარტა, მაგრამ ქალაქში იყო მუდმივი სიმშვედე და ქალაქიც მშვიდად ვითარდებოდა. ქალაქი მდებარეობდა აზიის და ევროპის გასაყარზე, ასევე შავ და მარმარილოს ზღვებს შორის, სწორედ ამიტომ ბერძნული და რამაული მართველობისას ბიზანტიუმი ცნობილი და სახელგანთქმული იყო მისი სტრატიგიულ-გეოგრაფიული ადგილმდებარეობის დამსახურებით რომელმაც ეკონიმიკური სარგებლის არდა ქალაქი აუღებელი გახადა.

დაარსებარედაქტირება

 
მეჰმედ II-ის შესვლა კონსტანტინოპოლში.

კონსტანტინე დიდმა, ძველი ბერძნული პოლისის ბიზანტიონის ადგილზე, ახალი ქალაქი დააარსა და რომის იმპერატორის ტახტი 330 წელს იქ გადაიტანა. იმპერიის ახალი დედაქალაქი, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის წყალობით, მნიშვნელოვანი ეკონომიკური და პოლიტიკური ცენტრი გახდა. ბოსფორის პირას, ევროპისა და აზიის გასაყარზე დაარსებული „ახალი რომი“ იყო ბუნებრივი დამაკავშირებელი აღმოსავლური და დასავლური კულტურისა. ახალ დედაქალაქს მოგვიანებით მისი დამაარსებლის პატივსაცემად კონსტანტინოპოლი ეწოდა. კონსტანტინოპოლს განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიენიჭა, როგორც წარმართული რომის საპირისპიროდ დაარსებულ ქრისტიანულ დედაქალაქს.

337—529: კონსტანტინოპოლი ბარბაროსების შემოსევისა და დასავლეთის დაცემისასრედაქტირება

კონსტანტინოპოლის მნიშვნელობა იზრდებოდ, მაგრამ ეს იყო ეტაპობრივი. კონსტანტინე I დიდის გარდაცვალებიდან თეოდოსიუს I_ის მართველობამდე, იმპერატორების რეზიდენციები აქ მხოლოდ 337-338, 347-351, 358-361, 368-369 წლებში იყო.

ადრიანოპოლის ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ მიღებული შოკის შემდეგ, რომელშიც იმპერატორი ვალენტის რომაული ჯარი განადგურებული იქნა ვესტგუთების მიერ 378 წელს, ქალაქში ყურადღება გაამახვილეს თავდაცვაზე, სწორედ ამიტომ თეოდოსიუს II_მ ააშენა 18 მეტრიანი კედელი 413-414 წლებში. ის მესამე კედელი იყო კონსტანტინოპოლისთივს. ეს კედლები აუღებელი იყო დენთის გამოჩენამდე. თეოდოსიუს II_მ ასევე დააარსა უნივერსიტეტი ფორუმთან 425 წლის 27 თებერვალს.

მასშემდეგ რაც ბარბაროსებმა გაანადგურეს დასავლეთ რომი, კონსტანტინოპოლი გახდა რომის ერთადერთი დედაქალაქი.

კონსტანტინოპოლი იუსტიანეს ერაშირედაქტირება

იმპერატორი იუსტანე I ცნობილი იყო თავისი წარმატებებთ ომში, საკუთარი რეფორმებით და პუბლიცისტური საქმიანობით. სწორედ კონსტანტინოპოლიდან დაიწყო იუსტიანეს ლაშქრობები დაკარგული მიწების დასაბრუნებლად. 533 წლის 21 ივნისს ბიზანტიური ჯარი ზღვაში გავიდა რათა შემოერთბინათ აფრიკის ყოფილი ეპარქია. გამგზავრებამდე ბიზანტიური ფლოტის მეთაური ველისაიუსი იმპერატორის სასახლეში დაიბარეს და დალოცეს. გამარჯვების შემდეგ 534 წელს აღმოაჩინეს იერუსალიმის მეორე ტაძრის საგანძური რომელიც პირველი ებრაულ-რომაული ომის შემდეგ ვანდალებმა კართაგენში წაიღეს.

გვიანდელ ირომაულ და ადრეული ბიზანტიურ პერიოდში, ქრისტიანობა გაიყო ორ ფუნდამენტულ მხარედ, მონოფიზიტობად და მართმადიდებლობად.

იუსტიანე I ის მართველობისას ქალაქის მოსახლეობა რაოდენობამ 500 000 გადააჭარბა. მაგრამ ამ დროს გავრცელდა იუსტიანეს ჭირი რომელმაც ქალაქის მოსახლეობის 40% შეიწირა.

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:
ვიკიწყაროში? არის ტექსტი 1911 Encyclopædia Britannica-ს სტატიებიდან თემაზე:

იხილეთ აგრეთვერედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. Mango, Cyril (1991). „Constantinople“. Kazhdan, Alexander. The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 508–512. ISBN 0-19-504652-8.
  2. Pounds, Norman John Greville. An Historical Geography of Europe, 1500–1840, p. 124. CUP Archive, 1979. ISBN 0-521-22379-2.
  3. Janin (1964), passim
  4. Preserving The Intellectual Heritage – Preface.
  5. Müller-Wiener (1977), p. 28
  6. Rosenberg, Matt. "Largest cities through history." About.com.
  7. Janin, Raymond (1964). Constantinople byzantine. Paris: Institut Français d'Études Byzantines. p. 10f.
  8. Georgacas, Demetrius John (1947). "The Names of Constantinople". Transactions and Proceedings of the American Philological Association (The Johns Hopkins University Press) 78: 347–67. doi:10.2307/283503. თარგი:JSTOR.
  9. Harris, Johnathan (2007). Constantinople: Capital of Byzantium. New York: Continuum USA, გვ. 24. 
  10. ჰარფერ, დუგლასი. Istanbul. ეტიმოლოგიის ონლაინ ლექსიკონი.