ეგრისის სამეფო

(გადამისამართდა გვერდიდან ლაზიკის სამეფო)

ეგრისის სამეფო, ლაზიკის სამეფო (ლაზ. ლაზიკა, ბერძ. Λαζική) — ძველი ქართული სამეფო დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე. უცხოურ წყაროებში ლაზიკის სამეფოდ მოხსენიებული. კოლხეთის სამეფოს დაშლის და მასში შემავალ ტომობრივ-ტერიტორიულ ერთეულების მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შედეგად შექმნილი 131 წელს.

ეგრისის სამეფო
ლაზიკა

Vexilloid of the Roman Empire.svg
ახ. წ. 131697 Flag of the Kingdom of Egris-Abkhazia v2.svg
Borjgala.svg
ბორჯღალა
ეგრისის სამეფო V-VI საუკუნეებში.jpg
ეგრისის რუკა
დედაქალაქი ციხეგოჯი (არქეოპოლისი)
უდიდესი ქალაქები ქუთათისი[1], უქიმერიონი, როდოპოლისი, შხეფი, კოტიანეთი, ონოგურისი, მუხურისი, ვარდციხე, დიმნა, შორაპანი, გაგრა, პიტიუნტი (ბიჭვინთა), სებასტოპოლისი (სოხუმი), წებელდა, ფაზისი (ფოთი), პეტრა (ციხისძირი), აფსაროსი (გონიო).
ენა ზანური[2],
ქართველური
რელიგია პოლითეიზმი, მართლმადიდებლობა
ფართობი 20 000 კმ²
მოსახლეობა ეგრები, ლაზები, სკვიმნები, აფშილები, აბაზგები, სანიგები, მისიმიელები, ჯიქები, ჰენიოხები, სვანები.
მმართველობის ფორმა მონარქია

ისტორიარედაქტირება

თავდაპირველად მცირე სამეფო იყო, ეკავა მდ. რიონის ორივე ნაპირი (დაახლოებით ქობულეთიდან მდ. ერისწყლამდე), რომის იმპერია მასზე ფორმალურ სიუზერენობას ინარჩუნებდა. II საუკუნის 30-იან წლებში ლაზიკის მეფე მალასა რომის იმპერატორის მიერ იყო დანიშნული, ხოლო მის ზღვისპირა ციხე-ქალაქ ფასისში რომაული გარნიზონი იდგა.

III საუკუნის 50-იან წლებში ეგრისის სამეფოს შემოესივნენ გუთები, 90-იან წლებში კი სარმატები. IV საუკუნეში ეგრისის სამეფო გაძლიერდა და გააერთიანა მთელი დასავლეთ საქართველო. სამხრეთით მისმა ტერიტორიამ მიაღწია მდ. ჭოროხის ქვემო დინების რაიონს, ხოლო ჩრდილოეთით მას დამორჩილდა აფსილების, აბაზგების და სანიგების სამთავროები, აგრეთვე სვანები (მისიმიელები) და ლეჩხუმის (სკვიმნიის) მცხოვრებნი. ეგრისის მეფის დამოკიდებულება რომის (ბიზანტიის) იმპერატორზე უფრო ფორმალური გახდა: ეგრისის გარდაცვლილი მეფის მემკვიდრეს, რომელიც უნდა გამეფებულიყო ადგილობრივი წესისა და ადათის მიხედვით, ბიზანტიის იმპერატორი უგზავნიდა სამეფო ნიშნებს. ეგრისელების მოვალეობა მხოლოდ თავისი ქვეყნის ჩრდილო საზღვრების დაცვა იყო, რომ მომთაბარეები ამ გზით არ შეჭრილიყვნენ იმპერიის მიწა-წყალზე. ეგრისის ზღვისპირა პუნქტებში აღარ იდგნენ ბიზანტიის გარნიზონები. ეგრისის მეფეს ჰყავდა თავისი ვასალები: აბაზგების, სანიგების, სვანებისა და სხვა ტომთა მთავრები. ძლიერდებოდა ქვეყნის ფეოდალიზაციის პროცესი.

IV საუკუნის I ნახევარში ეგრისის სამეფოში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა და ეგრისი ეკლესიურად კონსტანტინოპოლის პატრიარქს დაექვემდებარა. VI—IX საუკუნეებში ეგრისის სამეფოს ჰყავდა თავისი მიტროპოლიტი (სამიტროპოლიტოს ცენტრი — ფასისი), რომელსაც ოთხი ეპისკოპოსი ექვემდებარებოდა — პატარა ციხისძირის, ზიგანევ-გუდავასი, ცაიშისა და როდოპოლის-ვარდციხისა.

V საუკუნის შუა წლებში მეფე გუბაზ I-მა სცადა განთავისუფლებულიყო ბიზანტიაზე ყოველგვარი დამოკიდებულებისაგან, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. ბიზანტიასთან კონფლიქტით ისარგებლეს სვანებმა და სანიგებმა და V საუკუნის 70-იან წლებში დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. VI საუკუნის დასაწყისში ეგრისის სამეფო დროებით ირანის ქვეშევრდომი გახდა. 523 კი ეგრისის მეფემ წათე II-მ გვირგვინი ბიზანტიის იმპერატორისაგან მიიღო. VI საუკუნეში ეგრისის სამეფო ბიზანტიასა და ირანს შორის გამუდმებული ომების ასპარეზი გახდა. მას შემდეგ, რაც ირანმა აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში (იბერია, ალბანეთი, სომხეთის ნაწილი) მტკიცედ მოიკიდა ფეხი, ეგრისის სამეფოს განსაკუთრებული სტრატეგიული მნიშვნელობა მიენიჭა. 528 ირანის ჯარმა დასავლეთ საქართველოში დაიკავა ციხე-ქალაქები შორაპანი და სკანდე. ეგრისის მეფეს ბიზანტიის დამხმარე ჯარი მოუვიდა, ირანელები დამარცხდნენ და 532 დაიდო „საუკუნო ზავი“, რომლითაც უნდა აღდგენილიყო ომამდელი ვითარება. იმპერატორმა იუსტინიანე I-მა გააძლიერა თავისი ხელისუფლება ეგრისში (დააარსა ციხე-ქალაქი პეტრა, დააწესა სავაჭრო მონოპოლია და ეგრისის ციხე-ქალაქებში თავისი ჯარი ჩააყენა). ამან გამოიწვია 541 წლის აჯანყება გუბაზ II-ის მეთაურობით (ეგრისის აჯანყებები).

542 წელს ირანის ჯარი შევიდა ეგრისში და დაიწყო 20-წლიანი ომი ბიზანტიასა და ირანს შორის. 562 წელს დაიდო ზავი. ირანმა დათმო ეგრისი, რომელიც ბიზანტიის ვასალურ სამეფოდ დარჩა. VII საუკუნის 20-იან წლებში ეგრისელები აბაზგებთან ერთად აქტიურად მონაწილეობდნენ იმპერატორ ჰერაკლეს ლაშქრობებში ირანის წინააღმდეგ.

VII საუკუნის ბოლოსათვის ეგრისის სამეფო ბიზანტიის პროვინციად იქცა, მისი მმართველი „ლაზაკის მეფედ“ კი არა, „პატრიკიოსის“ ტიტულით იხსენიებოდა. დამოუკიდებელ სამთავროდ იქცა აბაზგია (აფხაზეთი) და უშუალოდ ბიზანტიას დაუმორჩილდა. 697 ეგრისის მმართველმა პატრიკიოსმა სერგიმ სცადა ბიზანტიისაგან განთავისუფლება არაბების დახმარებით, მაგრამ უშედეგოდ. 736—738 ეგრისში შეიჭრა არაბთა სარდალი მურვან ყრუ, ააოხრა ქვეყანა, დაანგრია დედაქალაქი ციხეგოჯი და სხვა ქალაქები. ამან კიდევ უფრო დააუძლურა დასუსტებული ქვეყანა, რასაც ფეოდალური დაქუცმაცებაც დაერთო. VIII საუკუნის ბოლოს ეგრისის უკანასკნელი მთავრების იოანესა და ჯუანშერის ხელისუფლება მთლიანად შეირყა და დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების ინიციატივა აფხაზთა სამთავროს ხელში გადავიდა.

ეგრისის სამეფოში განვითარებული იყო მემინდვრეობა, მევენახეობა და მეცხოველეობა, ამუშავებდნენ სელს, ცვილს, გემთსაშენებელ ხე-ტყეს. ეგრისის სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ქვეყნებთან, ბიზანტიის მცირეაზიულ და სხვა პროვინციებთან, პონტოსპირა ქალაქებთან, სომხეთთან და მისი მეშვეობით ირანთან და შუა აზიასთან. შემოდიოდა დიდძალი იმპირტული საქონელი (ძვირფასი კერამიკა, მინის ნაწარმი, ფუფუნების საგნები და სამკაულები), მიმოქცევაში იყო ბიზანტიური და აღმოსავლური მონეტები. III საუკუნიდან დაიწყო საქალაქო ცხოვრების აღმავლობა, მსხვილ სავაჭრო-სახელოსნო ხენტრებად იქცა ზღვისპირა ქალაქები (ფასისი, სებასტოპოლისი, ბიჭვინთა), წარმოიქმნა ახალი ქალაქები (შორაპანი, ვარდციხე, მოხირისი და სხვა), აღორძინდა ძველი ქალაქები (ქუთაისი), ვრცელი და ძლიერი იყო სამეფოს დედაქალაქი ციხეგოჯი (არქეოპოლისი).

ეგრისის სამეფოს კულტურამ, ერთი მხრით, გააგრძელა მდიდარი ადგილობრივი ტრადიციები, რომლებიც ძველი კომხური სამყაროდან მომდინარეობდა, მეორე მხრით კი შეითვისა ელინისტურ-რომაული კულტურის ელემენტები. უცხო კულტურის გავლენა ეტყობა ამ ხანის დასავლეთ საქართველოს სააღმშენებლო საქმეს, ჩაცმა-მორთულობას. მაგრამ ეს გავლენა ზედაპირული იყო, მას არ განუსაზღვრავს დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობის კულტურის განვითარება. ეგრისის სამეფოს კულტურული ცხოვრების მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო კოლხეთის უმაღლესი რიტორიკული სკოლა (III—IV სს.).

მეფეები[3]რედაქტირება

 
კირილ თუმანოვის მცდელობა ლაზიკის მეფეების გენეალოგიური ხის რეკონსტრუქციისა.
სახელი ტიტული მეფობის წლები შენიშვნა
1. მალასა მეფე II საუკუნის I ნახევარი რომის იმპერატორ ადრიანეს ვასალი, მოხსენიებული 131 წელს ადრიანეს მიერ.
2. ბაკური მეფე II საუკუნის შუა ნახევარი რომის იმპერატორ ანტონინუს პიუსის თანამედროვე. მისი სახელი გვხვდება მის მიერ გამოშვებულ მონეტაზე.
3. გუბაზ I მეფე 456–466 ისტორიულად დამოუკიდებელი ლაზიკის სამეფოს პირველი დოკუმენტირებული მეფე.
466 წელს ვახტანგ გორგასალმა ბიზანტიელები ლაზიკადან განდევნა და იგი იბერიის სამეფოს დაუმორჩილა, შესაბამისად, ლაზიკა იბერიის სამეფოს გავლენის ქვეშ მოექცა და მის მთავრად დამნაზე დაინიშნა.
4. დამნაზე მეფე 466–522
522 წელს ლაზიკის სამეფომ დამოუკიდებლობა კვლავ აღიდგინა.
5. წათე I მეფე 522–540
564
ოფსიტე
სკეპარნა[4]
აღმ. აბაზგიის მთავარი
დას. აბაზგიის მთავარი
541–550
550
6. გუბაზ II მეფე 540–555 წათე I-ის ძე. მოკლული ბიზანტიელი სტრატეგების მიერ.
7. წათე II მეფე 555–561 გუბაზ II-ის ძმა. ძმის მკვლელობის შემდეგ იუსტინიანე I-მა ეგრისის სახალხო კრების მოთხოვნა გაითვალისწინა მისი მეფედ კურთხევის შესახებ.
562 წლის ბიზანტიასა და სპარსეთის შორის 50 წლიანი ზავის დადების თანახმად, ეგრისი ბიზანტიის ვასალურ სამეფოდ გამოცხადდა. სამეფოში ინიშნებოდნენ მთავრები, ტიტულით – "პატრიკიოსი".
570 წლიდან660 წლამდე სამეფო ხელისუფლება ხელთ იგდო ბიზანტიამ.
8. ბარნუკ I მეფე 660–670
9. გრიგოლ მეფე 670–675
10. ბარნუკ II მეფე 675–691
11. სერგი ბარნუკის ძე მეფე 691–697

ლიტერატურარედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. ქუთათისი, უქიმერიონი, არქეოპოლისი, ნოქალაქევი, როდოპოლისი და სხვა ქალაქები. მანგლელი მიტროპოლიტი ანანია. 14 ნოემბერი, 2017.
  2. ზანური ენა. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
  3. საქართველოს რესპუბლიკა. №20-21 (8157-8158). შაბათი, 28 იანვარი, 2017 წელი. წარსული – დღევანდელობისთვის, ჩვენი მირონცხებული ხელმწიფენი. ეგრის-ლაზიკის ცნობილი მეფეები. გვერდი 7.
    ეგრის-ლაზიკის ცნობილი მეფეები:
    • აგროსი – I–II საუკუნეების მიჯნა
    • მალასა – II ს. I ნახევარი
    • პაკორი – II ს. შუა ხანები
    • გუბაზ I – 440–465 წ.წ.
    • წათე I – 465–490 წ.წ.
    • დამნაზე – 490–520 წ.წ. ბიზანტიური წყაროების „ძამანარძე“
    • წათე II – 520–529 წ.წ.
    • გუბაზ II – 541–554 წ.წ.
    • წათე III – 554–565 წ.წ.
    ეგრისის ცნობილი პატრიკიოზები, ანუ ერისმთავრები, სატახტო ციხე-ქალაქი ჯიხახორა (აფშილეთის ტერიტორიაზე). პატრიკიოზთა სახელებს უკვე ბიზანტიური გავლენაც ეტყობა.
    • ბარნუკ I – 640–663, 664–665 წ.წ.
    • გრიგორი – 663–664, 665–691 წ.წ.
    • ბარნუკ II გრიგორის ძე – 675–691 წ.წ.
    • სერგი ბარნუკის ძე – 691–711 წ.წ.
    სერგიმ ქვეყანა 697 წ. არაბებს დაუმორჩილა. 711–762 წ.წ. ქართლის საერისმთავროსთან შეერთება. იოანე არჩილის ძე ქართლის ერისმთავრის ვაჟი, 762–778 წ.წ. აფხაზეთის ერისთავმა ლეონ II-მ აფხაზეთი და ეგრისი გააერთიანა.
    კ.ზ. გამსახურდია დაასკვნის: ამრიგად დაიდო გაერთიანებული საქართველოს ფუძე-ქვა, არტანუჯელი ბაგრატიონების და აფხაზი ლეონიდების ერთობლივი ძალისხმევით უკვე მერვე-მეათე საუკუნეებში.
  4. სკეპარნა. უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.