მთავარი მენიუს გახსნა

ჰერეთის სამეფო — ქართული ფეოდალური სახელმწიფო (IX საუკუნის დასასრული — XI საუკუნის დასაწყისი). მისი დამაარსებელია გრიგოლ ჰამამი, რომელმაც, მოსე კალანკატუელის ცნობით, 893 მეფის ტიტული მიიღო.

ჰერეთის სამეფო

Flag of None.svg
 
Flag of None.svg
8931010 Flag of Kingdom of Georgia.svg
 
Flag of None.svg
Kingdom of Hereti (second half of X century).svg
ჰერეთის სამეფოს რუკა, X საუკუნის მეორე ნახევარი.
დედაქალაქი შაქი
ენა ქართული, სომხური და ა.შ.
რელიგია მართლმადიდებლობა, მონოფიზიტობა
ფულის ერთეული სხვადასხვა სპარსულ-არაბული მონეტები.
მმართველობის ფორმა მონარქია
დინასტია „არანშაჰი“
მეფე
 - 893–897 გრიგოლ ჰამამი (პირველი)
 - 990-იანი–1010 დინარა (ბოლო)

სახელმწიფოს სახელწოდებარედაქტირება

IX-X საუკუნეებში კახეთის სამთავროს მეზობლად არსებული ჰერეთის სახელმწიფოს ქართულ და უცხოურ წყაროებში ეწოდება „შაქი“, „კამბეჩანი“. ის აგრეთვე მოიხსენიება სახელწოდებით „რანი“, „ალბანეთი“. ქართულ შუასაუკუნოვან წყაროებში „რანებად“ ერთ-ერთი ალბანური ტომიც იწოდება. ალბანური ტომები იმავე წყაროებში ჰერებადაც იწოდებოდნენ, ამიტომაც „რანი“ და „ჰერეთი“ ამ წყაროების თანახმად, იდენტური ცნებებია. ქართულ წყაროებში ეს სახელმწიფო ხან „ჰერეთად“ იწოდება და ხანაც „რანად“, ამასთანავე ქართული „ჰერეთის სამეფო“ არაბული წყაროების „შაქის სამეფოსა“ და სომხური და ბიზანტიური წყაროების „ალვანთა სამეფოს“ იდენტურიცაა. ამ სამეფოს სახელწოდება ქართველებმა თავიანთი უახლოესი მეზობლის, ძველი ალბანეთის ერთ-ერთი ტომის, ჰერებისაგან აწარმოეს, არაბებმა სახელმწიფოს დედაქალაქის - შაქისაგან, სომხები და ბიზანტიელები მას ალბანეთს უწოდებდნენ, რადგან ის ყოფილი ალბანეთის სამეფოს ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა. ქართულში ტერმინი „ალბანეთი“ ვერ დამკვიდრდა. ის რამდენიმეჯერ გვხვდება სომხურიდან ნათარგმნ წერილობით წყაროებში, სადაც, როგორც ჩანს, ის სომხურიდან მექანიკურადაა გადმოღებული. ალვანეთის შესატყვისად IX-XI საუკუნეების ქართულ (როგორც ორიგინალურ, ისე სომხურიდან ნათარგმნ) წყაროებში გვხვდება „ჰერეთი“. IX-X საუკუნეებში ჰერეთი და ალვანეთი რეალურადაც ემთხვეოდა ერთმანეთს, რადგან ალვანეთი, რომელიც I-V საუკუნეებში ვრცელდებოდა იბერიიდან კასპიის ზღვამდე, სასანიანთა და არაბთა ბატონობის შედეგად, ტერიტორიულად შემცირდა და თავისი არსებობის ამ ბოლო ხანაში ჰერეთის ფარგლებში მოექცა. ამდენად ქართულმა წერილობითმა წყაროებმა, ფაქტობრივად, ალვანეთის აღსანიშნავად სხვა ტერმინი არ იციან გარდა ჰერეთისა, რაც გვაძლევს საფუძველს ვარაუდისათვის, რომ „ჰერეთს“ არა მარტო IX-X სს-ში, არამედ თავიდანვე ორგვარი მნიშვნელობა ჰქონდა: ვიწრო — საკუთრივ ჰერეთისა და ფართო — მთლიანად ალვანეთისა.

შიდაპოლიტიკური ვითარებარედაქტირება

 
ქართული სამეფო სამთავროები, 950 წელი.

ჰამამის გარდაცვალების შემდეგ ჰერეთის სამეფო ტახტზე ადის მისი შვილი ადარნასე. ქართული წყაროების მიხედვით („მატიანე ქართლისაჲ“, ვახუშტი ბატონიშვილი) ადარნასე პატრიკი. მის დროს დაახლოებით 915, კახეთის ქორეპისკოპოსმა კვირიკე I-მა (892—918) აფხაზთა მეფე კონსტანტინე III-თან ერთად გაილაშქრა ჰერეთის წინააღმდეგ. მოკავშირეებმა დაიპყრეს და გაინაწილეს ჰერეთის მნიშვნელოვანი პუნქტები: არიში (ახლანდელი მთისძირი), გავაზი (ახლანდელი ახალსოფელი), ორჭობი. რამდენიმე ხნის შემდეგ ადარნასე პატრიკმა ისარგებლა კახეთის სამთავროს საგარეო პოლიტიკური მდგომარეობის გართულებით და დაკარგული ტერიტორიათა დაიბრუნა. ადარნასე პატრიკის შემდეგ ჰერეთის მეფე იყო მისი ძე იშხანიკი (დაახლოებით 943—X საუკუნის 60-იანი წლები). მასთან ერთად ჰერეთს მართავდა დედამისი — დინარ დედოფალი (ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა სახლის წარმომადგენელი, ადარნასე II-ის ასული და ცნობილი გურგენ IV დიდის, ერისთავთერისთავის, მაგისტროსის და).

იბნ ჰაუკალის თხზულების მიხედვით, იშხანიკის მეფობის დროს ჰერეთი დეილამის მთავრობის - სალარიდების სახელმწიფოს ვასალი იყო. X საუკუნის 50-იან წლებში იშხანიკმა ისარგებლა სალარიდების სახელმწიფოში შინაფეოდალური ომებით და ხარკის მიცემა შეწყვიტა. ქართული წყაროების მიხედვით, იშხანიკისა და დინარ დედოფლის მმართველოს ხანაში ჰერეთმა უარყო მონოფიზიტობა და აღიარა ქალკედონული მრწამსი. ამ დიდმნიშვნელოვანი კულტურულ-ისტორიული აქტით განხორციელდა ჰერთა საბოლოო გაერთიანება ერთიან ქართულ (მცხეთის) ეკლესიასთან.

იშხანიკის შემდეგ მეფობდა იოანე სენექერიმი (დაახლოებით X საუკუნის დასასრული). ალბანეთისა და კახეთის სამეფოს ხარჯზე, რის გამოც წინართა მეფის ტიტულიც მიიღო. XI საუკუნის დასაწყისიდან საისტორიო წყაროებში ჰერეთის მეფე აღარ იხსენიება. როგორც ჩანს, ამ დროს არსებობა შეწყვიტა ჰერეთის მფლობელთა დინასტიამ.

XI საუკუნის დასაწყისში გაერთიანებული საქართველოს მეფე ბაგრატ III და კახთა ქორეპისკოპოსი დავითი (976—1010) იბრძვიან ჰერეთის დასაპყრობად. XI საუკუნის ოციან წლებში კახეთის მეფე კვირიკე III (1010—1037) დიდმა დაიპყრო ჰერეთი სამეფო რითაც დასრულდა კახეთ-ჰერეთის პოლიტიკური შერწყმის პროცესი. ამიერიდან ჰერეთის სამეფომ შეწყვიტა დამოუკიდებელი არსებობა და მოექცა ახლად შექმნილი პოლიტიკური ერთეულის - "რანთა და კახთა" სამეფოს შემადგენლობაში.

XII საუკუნის დასაწყისში ჰერეთი კახეთის სამეფოსთან ერთად გახდა გაერთიანებული საქართველოს ორგანული და განუყოფელი ნაწილი, რომელიც აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. IX—X საუკუნეებში ჰერეთის სამეფოს პოლიტიკურ-ეკონომიური ძლიერება და მაღალი კულტურა დასტურდება ისტორიულ ჰერეთის ტერიტორიაზე არსებული მატერიალური კულტურის ძეგლების სიმრავლით. შემონახულია შესანიშნავი ხუროთმოძღვრული ძეგლები: ყუმის ბაზილიკა (VIII ს.), ლექეთის ტეტრანკონქი (VIII—IX სს.), გურჯაანის (კახთუბნის) "ყველაწმინდა" (VIII-IX სს.), ხირსის "სტეფანწმინდა" (IX ს.), ოზანიანის „ამაღლება“ (IX ს.) და მრავალი სხვა.

ეკონომიკური მდგომარეობარედაქტირება

ისევე, როგორც დანარჩენ საქართველოში, არაბთა და ბიზანტიელთა ბატონობის პირობებში, ჰერეთის ეკონომიკა შეფერხებით, მაგრამ მაინც წინსვლის გზით ვითარდებოდა. დამპყრობლებმა, განსაკუთრებით არაბებმა, მართალია შეაფერხეს, მაგრამ ვერ შეაჩერეს ქვეყნის სამეურნეო განვითარება. შუა საუკუნეებში ფეოდალური ურთიერთობის განმტკიცებას, რასაც თან ახლდა მიწის ახალი ფართობების ათვისება, ხელს უწობდა სოფლის მეურნეობის ინტენსიური დარგების, ბარში - მებაღეობა-მევენახეობის, სახნავი მიწათმოქმედების, მთის ზოლში - ძირითადად, მესაქონლეობის განვითარებას. იორ-ალაზნის აუზის ბარი საქართველოს მევენახეობის ერთ-ერთი რაიონი იყო. მეურნეობის ინტენსიური დარგების, განსაკუთრებით მევენახეობა-მებაღეობის განვითარებისათვის, საქალაქო ცხოვრების აღმავლობისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა სარწყავი სისტემის არსებობას, რომელთა ნაშთებიც მრავლადაა შემორჩენილი ჰერეთში. მთის ზონა მდიდარი იყო ალპური საძოვრებით, რაც ხელს უწყობდა მეცხვარეობის, მეცხენეობის, მსხვილფეხა რქოსანი მესაქონლეობის განვითარებას. ვახუშტი ბაგრატიონის აზრით, ერთ-ერთი რეგიონის, კამბეჩოვანის (ქიზიყის) სახელწოდება, კამეჩიდან წარმოდგა. თუ ეს ვარაუდი სწორია, ის მიუთითებს ამ რეგიონში კამეჩის გავრცელებაზე უძველესი დროიდან, რადგან უკვე სტრაბონი (ძვ. და ახალი წელთაღრიცხვათა მიჯნა) ამ მხარეს კამბისენეს უწოდებს. სოფლის მეურნეობის დარგების აღმავლობა ხელს უწყობდა სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული ხელოსნობის დარგების განვითარებას. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალა ადასტურებს კერამიკული და მინის საწარმოების არსებობას, მექვევრეობას, სახნავ-სათიბი, სამკალი იარაღის მჭედლობის არსებობას, მოპოვებულია ვაზის სასხლავი დანა და რკინის სხვა იარაღები.

ჰერეთზე გადიოდა საქართველოს ამიერკავკასიაში უზენაესი არაბი მოხელის რეზიდენციასთან დამაკავშირებელი გზა, რაც ხელს უწყობდა ამ მხარის განვითარებას. ჰერეთის სამეფოს საკმაოდ მჭიდრო სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა სახალიფოსთან, რასაც ჰერეთში აღმოჩენილი იმდროინდელი მრავალრიცხოვანი არაბული მონეტები მოწმობენ. ჰერეთის სამეფო არაბთა საერთაშორისო სატრანზიტო ვაჭრობაში მონაწილეობდა და საკუთარი სახელოსნო თუ სასოფლო-სამეურნეო საქონელიც გაჰქონდა.

ჰერეთის („რანთა“) მეფეებირედაქტირება

ჰერეთის მეფეები[1]
სახელი მეფობის წლები ტიტული
მეფე
სუმბატი 787?–815? წწ. შაქი-ჰერეთის მთავარი
საჰლ იბნ სუნბატ ალ-არმანი 815–854; 822-დან. შაქი-ჰერეთის მთავარი;

რანის ერისმთავარი

ადარნერსე I 856–865 წწ. ზემო ხაჩენის მთავარი
გრიგოლ ჰამამი 865–897; 893-დან ზემო ხაჩენის მთავარი; „რანის მეფე“
ადარნასე II 897–943 წწ. ჰერეთის მეფე
იშხანიკი 943–960-იანი წწ. ჰერეთის მეფე
იოანე სენექერიმი 960-იანი–990-იანი; 958-დან. ჰერეთის მეფე; „რანის მეფე“
დინარა 990-იანი–1010 წწ. ჰერეთის მეფე
კვირიკე III 1014–1037 წწ. კახეთ-ჰერეთის მეფე

XI საუკუნის დასაწყისში ჰერეთი უკვე სუსტ სახელმწიფოს წარმოადგენს, რომლის დაუფლებისათვის ერთმანეთს ებრძვიან მეზობელი პოლიტიკური ერთეულები. 1008 წელს ჰერეთს იკავებს ერთიანი საქართველოს პირველი მეფე ბაგრატ III. 1010 წლიდან ჰერეთის მთავრად ინიშნება კვირიკე III. 1020 წლიდან კი ჰერეთი გამოეყო ერთიანი საქართველოს სამეფოს და კახეთთან ერთად შექმნა კახეთ-ჰერეთის სამეფო (რანთა და კახთა სამეფო).

გენეალოგიარედაქტირება


კომენტარებირედაქტირება

  1. "„ქართლის ცხოვრების“ ცნობით ქართლის ერისმთავარმა არჩილიმ ჰერეთი სამმართველოდ გადასცა სომეხ უფლისწულებს, აშოტ III ბაგრატუნის (სოხეთის მთავარი 732–745; 746–749) ძმისწულებს, რომლებიც საქართველოში (ქართლში) აშოტის დამხობისა და დაბრმავების შემდეგ შემოეხიზნენ. მათი შთამომავალი სუმბატ ბაგრატუნი სარგებლობს ქართლს საერსმთავროს დაშლით და VIII–IX საუკუნეთა მიჯნაზე შაქის დამუკიდებელ სამთავროს აყალიბებს. ვახუშტი ბაგრატიონი თავის კონცეფციას სამთავროთა ჩამოყალიბების საკითხზე ჰერეთზეც ავრცელებს და აღნიშნავს, რომ არჩილის შვილების, იოანეს (გ. 786) და ჯუანშერის (გ. 787) გარდაცვალების შემდეგ: „ჰერეთი დაიპყრეს ძმისწულთა ადარნასე ბრმისათა, რომელთა დასწვნეს მამისძმისა და არჩილ მოწამე-მან მიუბოძა ამას შაკიხიდამ გულგულამდე და შემდგომად ჯუანშერის სიკუდილისა დაიპყრეს სრულიად ერეთი და იწოდეს და დასხნეს ერისთავნი“.
  2. "იოვანე (ოვანესი) ხაჩენის მთავარი. რანის ერისთმთავრის საჰლის უფროსი ვაჟი და მემკვიდრე. 838 წელს საჰლმა შეიპყრო ალბანეთში ხურამიტული აჯანყების ხელმძღვანელი ბაბექი, რომელიც იოვანეს მეშვეობით არაბებს გადასცა. მისი სახელის წარწერა თარიღდება 853 წლით. იოვანე ძმასთან, ადარნასესთან ერთად სახალიფოში გაგზავნეს. ტყვეობიდან ორი წლის შემდეგ ცოცხალი მხოლოდ ადარნერსე დაბრუნდა, რომელსაც სამფლობელოდ მხოლოდ ზემო ხაჩენი შერჩენოდა. დანარჩენი მხარეები კი ბუღამ სომხეთის საამიროს შეუერთა. მის ჩამოსვლამდე ქვეყანას ადარნერსეს ცოლი სპრამი უძღვებოდა, რომლის რეზიდენცია ანდაბერდის ციხე-სიმაგრეში (ცარის ოლქში, მთიანი ყარაბაღის დაყოფით შაიუმიანის რაიონში, აზერბაიჯანის დაყოფით კელბაჯარის რაიონი) იყო. სპრამი ხელს უწყობდა ცარისა და გეღაკუნიკის რაიონების კულტურულ აღმავლობას. ააგო ნორავანკის ციხესიმაგრე ცარში. დაბრუნების შემდეგ ადარნერსემ გადააკეთა ანდაბერდი და ახალ რეზიდენციად აქცია ვაიკუნიკი (დღევ. კელბაჯარის რაიონში)."
  3. "822 წელს წელს საჰლი თავის ვაჟთან, ადარნერსესთან (ატრნერსე) ერთად შეიჭრა გარდმანში, დაამარცხა ამ უკანასკნელის მმართველი, არაბთა მსახური მიჰრანიდი ვარაზ-თრდატი, ამოჟლიტა მიჰრანიდთა საგვარეულო და შემოიერთა გარდმანი მოსაზღვრე ალბანურ მხარეებთან ერთად. ამასთან ალბანეთზე ლეგიტიმაციის მისაღებად მიჰრანიდთა უკანასკნელი შთამომავალი სპრამი თავის ვაჟ ადარნერსეზე დააქორწინა."
  4. "870-იან წლებში კავკასიაში არაბთა გავლენა ფაქტიურად მოკვდა, ძლიერ დაპატარავდა თბილისის საამირო, ხოლო არმენიის საამირო 884 წელს ფორმალურადაც გაუქმდა. ამით ისარგებლა გრიგორმა, გააძლიერა თავისი სამთავრო, ხელახლა შემოიერთა გარდმანი, კამბეჩოვანი, შაქ-ჰერეთი, წანარეთი (ე.ი. კახეთის მთიანეთის ნაწილი) არ-რანის ნაწილი და 893 წელს ალბანეთის მეფედ ეკუთხა.
  5. "ანისის და სიუნიქის სამეფოს შორის არსებულ კონფლიქტში, საჰაკ სევადამ სიუნიქის მეფის მხარი დაიჭირა, რისთვისაც აშოტ II-მ ის შვილთან (გრიგოლი) ერთად დაატყვევა და დააბრმავა.“
  6. "987 წელს, სმბატმა ანისის სამეფოს დროებითი დასუსტებით ისარგებლა და რავადიდთა მმართველის აბულ-ხაიდჯას და ხაჩენის მთავრების დახმარებით სიუნიქის სამეფოს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა (სამეფო არ მოიცავდა მიმდებარე სევანის და ერნჯაკის ოლქებს).
  7. "958 წელს იოანე სენექერიმმა შემოიერთა მტკვრის მარჯვენა სანაპირო (სავარაუდოდ გარდმანი) და დაიმკვიდრა „რანის სამეფოს აღმდგენელის“ წოდება.
  8. "იოანე სენექერიმს ერთადერთი ასული – დინარა ჰყავდა, რომელიც კახეთის ქორეპისკოპოს დავითზე (976–1009) იყო დაქორწინებული. შესაბამისად X საუკუნის ბოლოს კახეთ-ჰერეთს ცოლქმარი მართავდნენ... დავითის სიკვდილის შემდეგ კახეთის ქორეპისკოპოსი მისი ახალგაზრდა ვაჟი კვირიკე III გახდა (1009–1010). ამის შეტყობისთანავე გამოვიდა ყოვლითა სპითა თვისითა ბაგრატ, აიღო მეორედ ჰერეთი. შეიპყრო დინარ დედოფალი (დავით ქორეპისკოპოზის ქვრივი, ჰერეთის მეფეთა უკანასკნელი შთამომავალი), იწყო ძებნად კახეთისა, და ძალითა მისითა მიუწვდომელითა ორ წელში დაიპყრო ყოველნი ციხენი კახეთისანი."

ლიტერატურარედაქტირება

  • პაპუაშვილი თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 629, თბ., 1987 წელი.
  • პაპუაშვილი თ., ჰერეთის ისტორიის საკითხები, თბ., 1970;
  • მისივე, რანთა და კახთა სამეფო (VII-XI სს.), თბ., 1982;
  • მ. ლორთქიფანიძე, დ. მუსხელიშვილი, რ. მეტრეველი., საქართველოს ისტორია, ტ. 2 - საქართველო IV საუკუნიდან XIII საუკუნემდე, 2012 წელი.

იხილეთ აგრეთვერედაქტირება