ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკა
Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ
Flag of Karachay-Cherkessia.gif Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg
ყარაჩაი-ჩერქეზეთის დროშა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის გერბი
Karachay-Cherkess Republic
დედაქალაქი ჩერკესკი
ფართობი

- სულ
- წყალი %

77-ე

14 100 კმ²
0,6

მოსახლეობა

- სულ
- სიმჭიდროვე

477 859

დაახ. 465,563 (2019)
დაახ. 30,8 კაცი/კმ²

ფედერალური ოლქი სამხრეთი
ეკონომიკური რაიონი ჩრდილოეთ კავკასია
სახელმწიფო ენა რუსული, ყარაჩაული,აბაზური ჩერქეზული
პრეზიდენტი რაშიდ ტემრეზოვი
საავტომობილო კოდი 09
სასაათო ზონა MSK±0 (UTC+03:00)


Karachay Cherkess03.png

ყარაჩაი-ჩერქეზეთირუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალური ოკრუგის შემადგენლობაში[1]. დედაქალაქი - ჩერკესკი. შეიქმნა 1922 წლის 12 იანვარს.

ჩერქეზთა თვითსახელწოდებაა ადიღე, ტერმინი მათთან ერთად აერთიანებს ყაბარდოელებსა და ადიღეელებს. ჰეროდოტე, სტრაბონი და სხვა ბერძენი ავტორები ჩერქეზთა წინაპრებს სინდების, მეოტებისა და კერკეტების სახელით მოიხსენიებენ, ქართულ წყაროებში მათ ჯიქები ეწოდებოდათ.

ყარაჩაელთა თვითსახელწოდებაა ყარაჩაილილა, გარდა ამისა ისინი ბალყარელების მსგავსად თავს "თაულს" ("მთიელს") უწოდებენ. ყარაჩაი თურქულად "შავ მდინარეს" ნიშნავს.

გეოგრაფიარედაქტირება

ესაზღვრება დასავლეთით - კრასნოდარის მხარე, ჩრდილოეთით სტავროპოლის მხარე, აღმოსავლეთით - ყაბარდო-ბალყარეთი, სამხრეთიდან საქართველო. შედგება 10 მუნიციპალური რაიონისაგან.

რესპუბლიკის ტერიტორიის 80% მთითაა დაფარული, ყარაჩაი-ჩერქეზეთისა და ყაბარდო-ბალყარეთის საზღვარზე მდებარეობს კავკასიის ყველაზე დიდი მწვერვალი - იალბუზი (5 642მ.).

ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე 172 მდინარე მოედინება, რომელთა შორის სიდიდით გამოირჩევა ყუბანი, დიდი ზელენჩუკი, პატარა ზელენჩუკი, ურუფი და ლაბა.

ყარაჩაი-ჩერქეზეთისთვის დამახასიათებელია მოკლე ზამთარი და გრძელი, თბილი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურა -3,2°C - ია, ხოლო ივლისის + 20,6 °C

ბუნებრივი რესურსებიდან წარმოდგენილია ოქრო, ქვანახშირი და სხვ.

ზოგირთი მოსაზრებით, ისტორიულად ჩერქეზეთის ტერიტორია მოიცავდა შავი ზღვის სანაპიროს დასავლეთით და მდინარე თერგის შესართავამდე არსებულ მიწა-წყალს აღმოსავლეთით (ინგუშეთის ჩათვლით).

მოსახლეობარედაქტირება
მოსახლეობის რაოდენობა (2010 წლის მონაცემებით)
ეთნიკური ჯგუფი რაოდენობა რაოდენობა (%)
ყარაჩაელები 194,324 41%
ჩერქეზები 56,466 11,9%
რუსები 150,025 31,6%
აბაზები 36,919 7,8%
ნოღაელები 15,654 3,3%
უკრაინელები 1,990 0,4%
სხვა 18,892 4,0%


დღევანდელი მონაცემებით, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის მოსახლეობის 40% ყარაჩაელები არიან, ხოლო ჩერქეზები მოსახლეობის მხოლოდ 12%-ს შეადგენენ.

კავკასიაში რუსეთის ექსპანსიის შედეგად მე-19 საუკუნის დასაწყისში, ყუბანში კაზაკების ჩასახლება და კორდონის ხაზების მშენებლობა დაიწყო. კავკასიის ომის შედეგად ადიღურ-აფხაზური მოსახლეობა სხვადასხვა მონაცემით, თითქმის 10-ჯერ შემცირდა.

დღევანდელი ყარაჩაი-ჩერქეზეთი ერთ-ერთია ადიღეს რესპუბლიკასა და ყაბარდო-ბალარეთთან ერთად, რომლებიც ჩერქეზთა მთლიან ტერიტორიას ქმნიან.

ამერიკელი დამოუკიდებელი მკვლევრის, ექსპერტ სტეფან შეფილდის მონაცემებით ჩერქეზთა საერთო რაოდენობა მთელს მსოფლიოში 6 248 000 შეადგენს,  აქედან სამშობლოში -  ჩერქეზულ რესპუბლიკებში ცხოვრობს 690 000-ზე  მეტი ჩერქეზი; გამოდის რომ ისტორიულ სამშობლოში ჩერქეზთა მხოლოდ 10%  ცხოვრობს. მათი მოსახლეობის 90% დანარჩენ მსოფლიოში ასე გადანაწილდა:

(რაოდენობა მიახლოებითია)
ქვეყანა რაოდენობა
თურქეთი 5 000 000
გერმანია 100 000
იორდანია 100 000
სირია 100 000
საფრანგეთი 15 000
აშშ 5 000
ისრაელი 5 000
ჰოლანდია 3 000


რელიგიარედაქტირება

ყარაჩაი-ჩერქეზეთში ხალხი ყაბარდო-ბალყარეთისა და ადიღეს მოსახლეობის მსგავსად, ნაკლები რელიგიურობით გამოირჩევა (20-30%). ჩრდილო კავკასიის ხალხთა ძირითადი რაოდენობა, ისევე როგორც მთელი ახლო აღმოსავლეთი, ირანისა და ერაყის ნაწილის გამოკლებით, სუნიტური ისლამის მიმდევრები არიან. ტრადიციული ისლამის მოძღვრების ქანაფიტური მიმართულებისანი არიან ჩერქეზები, ადიღები, შაფსუღები, ყაბარდოელები, ბალყარელები, ყარაჩაელები, ნოღაელები, ყუმუხთა ნაწილი, ყირიმის თათრები, დიგორელი ოსები.

რელიგიური აღმსარებულობა (2012 წლის გამოკითხვის მიხედვით, გამოიკითხა 56 900 ადამიანი)
რელიგია %
ისლამი 64%
მართლმადიდებლობა 13,2%
ქრისტიანობის სხვა მიმდინარეობები 1,8%
ადგილობრივი წარმართობა 2%
სხვა 19%

ჩერქეზთა გენოციდირედაქტირება

XIX საუკუნე კავკასიელი ხალხის ისტორიაში მოვლენების ტრაგიკული განვითარების პერიოდია. კავკასიის ხალხები რუსეთის იმპერიასთან დამარცხდნენ 100 წლიანი ომის სახლით ცნობილ დაპირისპირებაში, რასაც დიდი მსხვერპლი და მუჰაჯირობა მოჰყვა. რუსეთის იმპერიას ყველაზე დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეს უბიხებმა (ტერმინი "უბიხი" ჩერქეზულია) რომელთა გავლენაც აფხაზებსა და ჩერქეზებზე ვრცელდებოდა. წინააღმდეგობამ 1864 წლის მარტამდე გასტანა, რუსულმა ჯარმა ჯერ ჩერქეზები დაიმორჩილა, შემდეგ კი ა.გეიმანის წინამძღოლობით უბიხთა ცენტრი - სუაჩა აიღო. ამ ყველაფერმა უბიხთა კავკასიის რუკიდან გაქრობა გამოიწვია, ხოლო ჩერქეზთა მოსახლეობა მნიშვნელოვნად შეამცირა.

რუსეთის იმჟამინდელი იმპერატორი ალექსანდრე მეორე თავის სპეციალურ რესკრიპტში [[1]] წელს კავკასიის ომის დასრულების შესახებ წერდა:

„თქვენს იმპერატორულ უმაღლესობას შესაშური წილი ერგო - დააგვირგვინოს საუკუნენახევრის წინ დაწყებული საქმე, დასავლეთ კავკასიის დაპყრობისა და პირველმა აუწყოს რუს ხალხს, რომ კავკასიაში ამიერიდან არც ერთი ურჩი ტომი აღარ დარჩა“.

თუმცა ჩერქეზთა გენოციდი ამით არ დასრულებულა, რადგან:

1871-81 წლებში ყუბანის ოლქიდან ოსმალეთში ადიღელთა 428 კომლი გადაასახლეს, ხოლო 1882-83 წლებში 1381 კომლი.

1888 წლის ოქტომბერში აულ ხაჯიმუკოვის 3 333 მცხოვრები ოსმალეთში გადასახლდა.

1889 წლის 7 ნოემბერს იმპერატორის „ნებართვის“ საფუძველზე ადიღეელების 6 აულის მოსახლოება ოსმალეთში გადასახლდა.

1890 წელს ლაბისა და ეკატერინოდარის განყოფილებიდან 7 აული გადაასახლეს, რადგან მთავრობას მიწები სჭირდებოდა.

მე-19 საუკუნის 90-იან წლებში ყუბანის ოლქიდან ოსმალეთში 20 ათასამდე ადამიანი გადაასახლეს.

1900 წლის მიწურულს თერგის ოლქიდან გადასახლებული 260 ყაბარდოელი დამასკოში ჩავიდა.

1900-1907 წლებში  დაახლოებით 8 000 ყაბარდოელი ოსმალეთში გადაასახლეს. ეს იყო რუსეთის იმპერიის მხრიდან ჩერქეზთა გენოციდის ერთ-ერთი ბოლო აქტი.

საქართველო 2011 წლიდან პირველი ქვეყანაა მსოფლიოში, რომელიც ჩერქეზების გენოციდს აღიარებს.

ისტორიარედაქტირება

ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი დაარსდა 1922 წლის 12 იანვარს, რომელიც 1926 წლის 26 აპრილს გაიყო ყარაჩაის ავტონომიურ ოლქადა და ჩერქეზეთის ეროვნულ ოკრუგად. ჩერქეზულ ნაწილს ავტონომია 1928 წლის 30 აპრილს მიენიჭა.

1943 წელს, ყარაჩაელთა ოლქი გაუქმდა, ყარაჩაელები ნაცისტებთან კავშირში დაადანაშაულეს და ყაზახეთისა და უზბეკეთის ტერიტორიაზე გადაასახლეს, მათი ტერიტორია გადანაწილდა სტავროპოლის მხარესა და საქართველოს სსრ-ს შორის.

1957 წლის 9 იანვარს ყარაჩაჩაისა და ჩერქეზეთის ოლქები ხელახლა გაერთიანდა.1990-იანი წლების დასაწყსიდან ყარაჩაელბი მოითხოვდნენ ცალკე ყარაჩაული რესპუბლიკის შექმნას (1943 წელს არსებულის ფარგლებში), რომლებიც კაზაკებით დასახლებულ მიწებსაც მოიცავდა. ამ ყველაფერს მოჰყვაის, რომ კაზაკებმა დაიწყეს მოთხოვნა თავიანთი "ტერიტორიული თვითგამორკვევისთვის", რაც რუსული ავტონომიების შექმნას ითვალისწინებდა (ბათალჰაშინისა და ზელენჩუკ-ურუჰის რესპუბლიკების სახით), ან რუსებით დასახლებული რაიონების მიერთებას კრასნოდარისა და სტავროპოლის მხარეებთან. ჩერქეზები მოითხოვდნენ ყარაჩაელებისაგან გამოყოფასა და ცალკე ავტონომიის შექმნას. ამ ყველაფერთან ერთად ნოღაელებმა და აბაზებმა, რომელთაც არ ჰქონდათ ავტონომიის სატიტულო სტატუსი, თავიანთი ეროვნულ-ტერიტორიული წარმონაქმნების ჩამოყალიბება მოითხოვეს.

საბოლოოდ, 1992 წლის 28 მარტს ჩატარდა რესპუბლიკური რეფერენდუმი, რის შედეგადაც კენჭისყრაში მონაწილეთა 76%-მა ხმა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ერთიანი რესპუბლიკის შენარჩუნებას მისცა.

ზემოთ მოყვანილი თარიღების მიღმა უამრავი დაპირისპირებაა დარჩენილი. ყარაჩაი-ჩერქეზეთში დღემდე კონფლიქტური ვითარებაა პოლიტიკურ-სამართლებრივ სტატუსთან დაკავშირებით, რაც რესპუბლიკის მოსახლეობის ძირითადი ჯგუფების პრეტენზიებში გამოიხატება.

ენობრივი სიტუაციარედაქტირება

ყარაჩაი-ჩერქეზეთი ბილინგვისტური რესპუბლიკების სიაში შედის, მოსახლეობაში მიმდინარე ეთნო-კონფლიქტებს კიდევ უფრო ამწვავებს მეზობელ რესპუბლიკებთან ურთიერთმიმართება, კერძოდ, ყაბარდო-ბალყარეთთან, რომელთანაც ყარაჩაი-ჩერქეზეთის მოსახლეობა ეთნოლინგვისტური კრიტერიუმებითაა დაკავშირებული. ამ ყველაფრის გამო 1990-იან წლებში რევიზიონისტური პროექტებით წამოიჭრა კონფლიქტური საკითხების გადაჭრის განსხვავებული გზა, რაც გულისხმობდა ყარაჩაულ-ბალყარული და ადიღური რესპუბლიკების შექმნას - ყაბარდოს, ადიღესა და ჩერქეზეთის შემადგენლობით, შაფსუღთა რაიონის მიმართებასთან ერთად.

ჩერქეზული ენა ყაბარდოულ ენასთან ერთად მიეკუთვნება იბერიულ-კავკასიური ენების აფხაზურ-ადიღურ ჯგუფს. ჩერქეზთა გრაფიკული ანბანი პირველად არაბული გრაფიკის საფუძველზე შეიქმნა 1918 წელს, მას 1927 წელს ჩაენაცვლა ლათინური ანბანი, 1938 წლიდან დღემდე კი ადიღეური ენისათვის გამოიყენება კირილიცა.

ადიღურ ენათა ჯგუფის გრამატიკაზე, ლექსიკონებსა და ლექსიკოგრაფიაზე სხვადასხვა დროს მუშაობდნენ როგორც უცხოელი, ასევე ქართველი ენათმეცნიერები: ლიულიე, შორა ნოღმა, უმარ ბერსეი, პეტრე უსლარი, არნოლდ ჩიქობავა, ზეინაბ კერაშევა, სიმონ ჯანაშია, გიორგი როგავა, ქეთევან ლომთათიძე და სხვები.

ყარაჩაული ენა ბალყარულ ენასთან ერთად მიეკუთვნება ალთაურ ენათა თურქულ ჯგუფს. ყარაჩაელებთა გრაფიკული ანბანიც კირილიცითაა წარმოდგენილი (1937 წლიდან).

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. Приказ по Кавказской армии от 27 июля 1864 г. с объявлением рескрипта Александра II об окончании Кавказской войны// Проблемы Кавказской войны и выселение черкесов в пределы Османской империи (20-70-е г. XIX в.). Сборник архивных документов / сост. Проф. Т. Х. Кмыков. – Нальчик, 2001, გვ. 311)
  2. თამარ უჯუხუ - ადიღეური (ჩერქეზული ენის) სახელმძღვანელო - მოკლე  ცნობები  ადიღეს,  ადიღებისა  და ადიღეური  ენის  შესახებ. (თბილისი, 2012. გვ. 10-12).
  3. ჯონი კვიციანი - კავკასია და კავკასიელები (თბილისი, 2012. გვ. 29; 85; 110-112).
  4. მერაბ ჩუხუა - ჩერქეზების გენოციდი – პრობლემის ისტორია, მოვლენათა ქრონიკა, სამეცნიერო დასკვნა.
  5. არნოლდ ჩიქობავა - იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების შესავალი (თბილისი, 1979/ გვ. 25-28.).
  1. 2010 წლის 19 იანვრამდე სამხრეთის ფედერალურ ოკრუგში.