ნობელის პრემია ფიზიკაში — ყოველწლიური ჯილდო, რომელსაც გასცემს შვედეთის სამეფოს მეცნიერებათა აკადემია, მათთვის, ვინც ფიზიკის სფეროში ყველაზე მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა კაცობრიობისთვის. ეს არის იმ ხუთი ნობელის პრემიიდან, რომელიც ალფრედ ნობელის ანდერძით შეიქმნა 1895 წელს და დაჯილდოვდა 1901 წლიდან. დანარჩენებია: ნობელის პრემია ქიმიაში, ნობელის პრემია ლიტერატურაში, ნობელის მშვიდობის პრემია და ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში .

ნობელის პრემია ფიზიკაში
მიმდინარე დაჯილდოება 2020
Nobel Prize.png
წარადგენს შვედეთის სამეფო სამეცნიერო აკადემია
ქვეყანა შვედეთი
ადგილმდებარეობა სტოკჰოლმი
პირველად გადაეცა 1901
ბოლოს გადაეცა 2019
მიმდინარე მფლობელი მიშელ მაიორი, დიდიე კელო, ჯიმ პიბლსი

ფიზიკაში პირველი ნობელის პრემია მიენიჭა ფიზიკოს ვილჰელმ რენტგენს, რენტგენის სხივების აღმოჩენისთვის. ამ ჯილდოს ადმინისტრირებას უწევს ნობელის ფონდი და ფართოდ განიხილება, როგორც ყველაზე პრესტიჟული ჯილდო, რომელიც მეცნიერს შეუძლია მიიღოს ფიზიკაში. იგი წარედგინება სტოკჰოლმში, ნობელის გარდაცვალების წლისთავთან დაკავშირებით, 10 დეკემბერს, ყოველწლიურ ცერემონიაზე. 2019 წლამდე ჯილდო ჯამში 215 პირს მიენიჭა, მათგან 211 მამაკაცი და 4 ქალია.[1]

ფონირედაქტირება

ალფრედ ნობელმა, თავის უკანასკნელ ანდერძსა და აღთქმაში აღნიშნა, რომ მისი სიმდიდრე უნდა იქნას გამოყენებული პრიზების სერიის შესაქმნელად მათთვის, ვინც ”კაცობრიობის ყველაზე დიდ სარგებელს” ანიჭებენ ფიზიკის, ქიმიის, მშვიდობის, ფიზიოლოგიის ან მედიცინისა და ლიტერატურის სფეროებში. . [2] მიუხედავად იმისა, რომ ნობელმა ცხოვრების განმავლობაში რამდენიმე ანდერძი დაწერა, უკანასკნელი დაიწერა ერთი წლით ადრე, სანამ იგი გარდაიცვალებოდა და ხელი მოეწერა პარიზის შვედურ-ნორვეგიულ კლუბში, 1895 წლის 27 ნოემბერს. [3] [4] ნობელმა ხუთი ნობელის პრემიის დაწესებისა და დაჯილდოებისთვის საკუთარი სიმდიდრის 94%, 31   შვედური მილიონი კრონი გდასცა (198 მილიონი აშშ დოლარი, 2016 წელს 176 მილიონი ევრო ). [5] ნებისყოფის ირგვლივ არსებული სკეპტიციზმის დონის გამო, იგი 1897 წლის 26 აპრილამდე არ დამტკიცდა სტოორდინგის (ნორვეგიის პარლამენტის) მიერ. [6] [7] მისი ანდერძის შემსრულებლები იყვნენ რაგნარ სოლმანი და რუდოლფ ლილეჟისტი, რომლებმაც ჩამოაყალიბეს ნობელის ფონდი, იზრუნეს ნობელის ბედზე და პრიზების ორგანიზებაზე.

ნორვეგიის ნობელის კომიტეტის წევრებმა, რომლებმაც მშვიდობის პრემია უნდა დააჯილდოონ, ანდერძის დამტკიცებისთანავე დაინიშნენ. პრიზების დაჯილდოების ორგანიზაციებს მოჰყვა: კაროლინსკის ინსტიტუტი 7 ივნისს, შვედეთის აკადემია 9 ივნისს და სამეფო მეცნიერებათა შვედური აკადემია 11 ივნისს. [8] [9] შემდეგ ნობელის ფონდმა მიაღწია შეთანხმებას სახელმძღვანელოსთან დაკავშირებით, თუ როგორ უნდა მიენიჭოს ნობელის პრემია. 1900 წელს ნობელის ფონდის ახლად შექმნილ წესდებაზე გამოცხადდა მეფე ოსკარ II . [7] [10] ნობელის ანდერძის თანახმად, შვედეთის სამეფოს მეცნიერებათა აკადემიას უნდა მიენიჭებინა პრიზი ფიზიკაში.

ნომინაცია და შერჩევარედაქტირება

 
სამი ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკაში. წინა რიგის (მარცხნიდან მარჯვნივ): ალბერტ მაიკელსონი (1907 პრიზუინერი), ალბერტ აინშტაინი (1921 პრიზუინერი) და რობერტ მილიკენი (1923 პრიზუინნერი).

ფიზიკაში ნობელის პრემიაზე მაქსიმუმ სამი ნობელის პრემიის ლაურეატი შეიძლება შეირჩეს და ორი განსხვავებული ნამუშევარი. [11] [12] სხვა ნობელის პრიზებთან შედარებით, ფიზიკაში პრიზის დასახელებისა და შერჩევის პროცესი გრძელი და მკაცრია. ეს არის საკვანძო მიზეზი, რის გამოც იგი წლების განმავლობაში გახდა ყველაზე მნიშვნელოვანი პრიზი ფიზიკაში. [13]

ნობელის პრემიის ლაურეატებს ირჩევს ნობელის ფიზიკის კომიტეტი, რომელიც შედგება ხუთი წევრისაგან, რომლებიც არჩეულია შვედეთის სამეფოს მეცნიერებათა აკადემიის მიერ. პირველ ეტაპზე, რომელიც სექტემბერში იწყება, დაახლოებით 3,000 ადამიანს - რომლებსაც ირჩევენ უნივერსიტეტის პროფესორები, ფიზიკასა და ქიმიაში ნობელის ლაურეატები და ა.შ. მათ ეგზავნებათ კონფიდენციალური ფორმები კანდიდატების დასახელების მიზნით. დასახელებული შევსებული ფორმები ნობელის კომიტეტში მოდის არა უგვიანეს მომდევნო წლის 31 იანვარისა. კომიტეტი წარუდგენს მოხსენებას ბოლო კანდიდატებთან დაკავშირებით რეკომენდაციებს აკადემიაში, სადაც შემდგომ განიხილება ფიზიკის კლასში. შემდეგ აკადემია ხმათა უმრავლესობის მიხედვით ირჩევს საბოლოო ლაურეატებს. [14]

ნომინანტთა სახელები საჯაროდ არასოდეს გამოცხადებულა და არც მათ უთქვამთ, რომ მათ დააჯილდოებენ. ნომინაციის ჩანაწერები იბეჭდება ორმოცდაათი წლის განმავლობაში. [15] მიუხედავად იმისა, რომ შემდგომი ნომინაციები არ არის დაშვებული, ჯილდოების მიღება შეიძლება იმ შემთხვევაში, თუ ინდივიდი გარდაიცვალა საპრიზო კომიტეტის გადაწყვეტილებას დროს(თვეში ოქტომბერში) და დეკემბრის ჩათვლით. 1974 წლამდე, შემდგომი ჯილდოები დაიშვებოდა, თუ ადრესატი გარდაიცვალა დანიშვნის შემდეგ. [16]

ფიზიკაში ნობელის პრემიაზე დაწესებული წესები მოითხოვს, რომ აღიარებული მიღწევების მნიშვნელობა "დროულად დადასტურდეს". პრაქტიკაში, ეს იმას ნიშნავს, რომ აღმოჩენა და ჯილდოს შორის ჩამორჩება, როგორც წესი, 20 წლის ბრძანებაზეა და შეიძლება ბევრად უფრო გრძელი იყოს. მაგალითად, 1983 წლის ნობელის პრემია ფიზიკაში მიენიჭა სუბრაჰანიანე ჭანდრასხარს მისი ვარსკვლავური სტრუქტურისა და ევოლუციისთვის მუშაობისთვის, რომელიც გაკეთდა 1930-იანი წლების განმავლობაში. როგორც გამოცდილი ამ პერიოდის წესი, ყველა მეცნიერი არ ცხოვრობს საკმარისად დიდხანს, რომ მათი შრომა აღიარონ. ზოგიერთი მნიშვნელოვანი სამეცნიერო აღმოჩენა არასდროს განიხილება პრიზად, რადგან აღმომჩენები იღუპებიან იმ დროისთვის, როდესაც დაფასდება მათი საქმიანობა. [17] [18]

პრიზებირედაქტირება

ფიზიკის ნობელის პრემიის ლაურეატი იღებს ოქროს მედალს, დიპლომს, რომელსაც ეწევა ციტატა და თანხა. [19]

მედლებირედაქტირება

ნობელის პრემიის მედლები, რომლებიც მინტვერკეტმა [20] მიიღო შვედეთში და ნორვეგიის ზარაფხანაში 1902 წლიდან, ნობელის ფონდის სავაჭრო ნიშნებია რეგისტრირებული. თითოეულ მედალს აქვს ალფრედ ნობელის სურათი მარცხენა პროფილში, აბვერსზე. ფიზიკის, ქიმიის, ფიზიოლოგიის ან მედიცინისა და ლიტერატურისთვის ნობელის პრემია მიენიჭა იდენტური წინააღმდეგობებით, რომელშიც მოცემულია ალფრედ ნობელის სურათი და მისი დაბადების და გარდაცვალების წლები (1833–1896). ნობელის პორტრეტი ასევე ჩანს ნობელის მშვიდობის პრიზის მედალისა და ეკონომიკის პრიზზე, მაგრამ ოდნავ განსხვავებული დიზაინით. [21] მედლის უკანა მხარეს გამოსახულება დამოკიდებულია დაჯილდოვების ინსტიტუტზე. ქიმიასა და ფიზიკის ნობელის პრემიის მედლების საპირისპირო მხარეები ბუნების ერთსა და იმავე დიზაინს უზიარებენ, როგორც ქალღმერთს, რომლის ძარცვასაც მეცნიერების გენიოსი ასრულებს. ეს მედლები, ფიზიოლოგიის / მედიცინისა და ლიტერატურისთვის, შეიქმნა ერიკ ლინდბერგმა 1902 წელს. [22]

დიპლომებირედაქტირება

 
1903 წლის ნობელის პრემია, მიენიჭა მარი კური და პიერ კური

ნობელის პრემიის ლაურეატები დიპლომს იღებენ უშუალოდ შვედეთის მეფის ხელიდან. თითოეული დიპლომი ცალსახად არის შექმნილი საპრიზო ადგილის დამაარსებელი დაწესებულებების მიერ ლაურეატისთვის, რომელიც მას იღებს. [23] სიგელში მოცემულია სურათი და ტექსტი, სადაც წერია ლაურეატის სახელი და ჩვეულებრივ ციტირებს, თუ რატომ მიიღეს ისინი პრიზი.

ჯილდოს ფულირედაქტირება

დაჯილდოების ცერემონიაზე ლაურეატს ეძლევა დოკუმენტი, რომელშიც მითითებულია ჯილდო. ფულადი ჯილდოს ოდენობა შეიძლება შეიცვალოს წლიდან წლამდე, ნობელის ფონდისგან დაფინანსების საფუძველზე. მაგალითად, 2009 წელს გამოყოფილი თანხა იყო 10 მილიონი SEK (1,4 მილიონი აშშ დოლარი აშშ დოლარი), [24] მაგრამ 2012 წელს ეს თანხა იყო 8 მილიონი შვედური კრონი, ან 1,1 მილიონი აშშ დოლარი. [25] თუ კონკრეტულ კატეგორიაში ორი ლაურეატია, ჯილდოს გრანტი თანაბრად იყოფა ადრესატებს შორის, მაგრამ თუ არსებობს სამი, დაჯილდოვების კომიტეტს შეუძლია აირჩიოს გრანტის თანაბრად გაყოფა, ან ნახევარი გადასცეს ერთ ადრესატს და მეოთხედი თითოეულს. [26] [27] [28] [29]

ცერემონიარედაქტირება

კომიტეტი და დაწესებულება, რომლებიც დაჯილდოების საარჩევნო საბჭოს ასრულებენ, როგორც წესი,ჯილდოს გამარჯვებულთა ვინაობას ოქტომბერში აცხადებენ.ამის შემდეგ პრიზი გადაეცემათ სტოკჰოლმის საკონცერტო დარბაზში ყოველწლიურად ჩატარებულ ოფიციალურ ცერემონიალზე, 10 დეკემბერს, ნობელის გარდაცვალების წლისთავზე. ლაურეატი იღებს დიპლომს, მედალს და საპრიზო თანხის დამადასტურებელ დოკუმენტს. [30]

სქოლიორედაქტირება

  1. All Nobel Prizes in Physics. Nobel Media AB. ციტირების თარიღი: 2016-01-19.
  2. History – Historic Figures: Alfred Nobel (1833–1896). BBC. ციტირების თარიღი: 2015-05-03.
  3. Ragnar Sohlman: 1983, Page 7
  4. “The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science“, Springer-Verlag, 6 June 1981. 
  5. Nobel's will. Nobel.org. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  6. The Nobel Foundation – History. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2015-05-03.
  7. 7.0 7.1 Agneta Wallin Levinovitz: 2001, Page 13
  8. Nobel Prize History –. Infoplease.com (1999-10-13). ციტირების თარიღი: 2015-05-03.
  9. „Nobel Foundation (Scandinavian organisation) – Britannica Online Encyclopedia“. Nobel Foundation (Scandinavian organisation) – Britannica Online Encyclopedia. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416852/Nobel-Foundation. წაკითხვის თარიღი: 2015-05-03.
  10. "Nobel Prize" (2007), in Encyclopædia Britannica, accessed 15 January 2009, from Encyclopædia Britannica Online:
    After Nobel’s death, the Nobel Foundation was set up to carry out the provisions of his will and to administer his funds. In his will, he had stipulated that four different institutions—three Swedish and one Norwegian—should award the prizes. From Stockholm, the Royal Swedish Academy of Sciences confers the prizes for physics, chemistry, and economics, the Karolinska Institute confers the prize for physiology or medicine, and the Swedish Academy confers the prize for literature. The Norwegian Nobel Committee based in Oslo confers the prize for peace. The Nobel Foundation is the legal owner and functional administrator of the funds and serves as the joint administrative body of the prize-awarding institutions, but it is not concerned with the prize deliberations or decisions, which rest exclusively with the four institutions.
  11. Facts and figures. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  12. GJSFR. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  13. The Nobel Prize Selection Process. Britannica Encyclopaedia. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  14. Nomination and Selection of Physics Laureates. Nobel Media AB 2016. ციტირების თარიღი: 6 October 2016.
  15. 50 year secrecy rule. დაარქივებულია ორიგინალიდან — May 1, 2015. ციტირების თარიღი: May 6, 2015.
  16. About posthumous awards. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  17. Gingras, Yves; Wallace, Matthew L. (2009). "Why it has become more difficult to predict Nobel Prize winners: A bibliometric analysis of nominees and winners of the chemistry and physics prizes (1901–2007)". Scientometrics 82 (2): 401. arXiv:0808.2517. .
  18. "A noble prize". Nature Chemistry 1 (7): 509. 2009. .
  19. 2009 Nobel Laureates Receive Their Honors | Europe| English. .voanews.com (2009-12-10). ციტირების თარიღი: 2015-05-03.
  20. Medalj – ett traditionellt hantverk Swedish. Myntverket. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-12-18. ციტირების თარიღი: 2007-12-15.
  21. The Medals. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.
  22. The Nobel Prize for Physics and Chemistry. ციტირების თარიღი: 2 October 2018.
  23. The Nobel Prize Diplomas. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2015-05-03.
  24. The Nobel Prize Amounts. Nobelprize.org. ციტირების თარიღი: 2014-08-24.
  25. Nobel prize amounts to be cut 20% in 2012. CNN (2012-06-11).
  26. Nobel prize for medicine shared by scientists for work on ageing and cancer | Science | guardian.co.uk“, 2009-10-05. ციტირების თარიღი: 2010-01-15. 
  27. Three share Nobel prize for physics | Science | guardian.co.uk“, 2008-10-07. ციტირების თარიღი: 2010-02-10. 
  28. Americans claim Nobel economics prize – The Local. Thelocal.se. ციტირების თარიღი: 2010-01-15.
  29. The 2009 Nobel Prize in Physics – Press Release. Nobelprize.org (2009-10-06). ციტირების თარიღი: 2010-02-10.
  30. Nobel prize award ceremony. ციტირების თარიღი: May 4, 2015.