ვაცლავ ჰაველი (ჩეხ. Václav Havel; დ. 5 ოქტომბერი, 1936, პრაღა, ჩეხოსლოვაკია — გ. 18 დეკემბერი, 2011, ჰრადეჩეკი, ჩეხეთი) — ჩეხი დრამატურგი, ესეისტი, დისიდენტი და ანტიკომუნისტი პოლიტიკოსი. უფლებათადამცველი და ჩეხოსლოვაკიის მეათე და უკანასკნელი პრეზიდენტი (1989-1992 წწ.) და ჩეხეთის პირველი პრეზიდენტი (1993-2003). საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციის, სამოქალაქო ფორუმის ერთ-ერთი დამაარსებელი, ტოლერანტობისა და შერიგების ევროპული საბჭოს წევრი.

ვაცლავ ჰაველი
ჩეხ. Václav Havel
Václav Havel cut out.jpg
დაბადების თარიღი 5 ოქტომბერი 1936(1936-10-05)[1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12]
დაბადების ადგილი პრაღა[1] [2] [12]
გარდაცვალების თარიღი 18 დეკემბერი 2011(2011-12-18)[13] [1] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] (75 წლის)
გარდაცვალების ადგილი ჰრადეჩეკი[2]
მოქალაქეობა Flag of the Czech Republic.svg ჩეხოსლოვაკია
Flag of the Czech Republic.svg ჩეხეთი
განათლება პრაღის ჩეხეთის ტექნიკური უნივერსიტეტი[14] , თეატრალური ფაკულტეტი და Akademické gymnázium Štěpánská[14]
ეროვნება ჩეხები
მამა ვაცლავ მარია ჰაველი[15]
დედა ბოჟენა ვავრეჩკოვა[15]
მეუღლე/ები ოლგა ჰავლოვა[16] და დაგმარ ჰავლოვა[17]
შვილ(ებ)ი
ჯილდოები შარლემანის პრიზი[18] , საპატიო ლეგიონის დიდი ჯვრის ორდენის კავალერი, Collar of the Order of the White Lion, ტომაშ გარიგ მასარიკის დიდი ჯვრის ორდენი, თავისუფლების საპრეზიდენტო მედალი, Grand Cross of the Order of the White Double Cross‎, Grand Cross of the Order of Vytautas the Great, Collar of the Order of the Cross of Terra Mariana, თეთრი არწივის ორდენი, ხელოვნებისა და ლიტერატურის ორდენის კომანდორი, Gottlieb Duttweiler Prize, ავსტრიის საპატიო ნიშანი „მეცნიერებისა და ხელოვნებისთვის“, Grand Collar of the Order of the Southern Cross, Knight Grand Cross of the Order of the Bath, Collar of the Order of Isabella the Catholic‎, ჩინო დელ დუკას პრემია[19] , წმინდა გიორგის სახელობის გამარჯვების ორდენი, იაროსლავ ბრძენის ორდენი III ხარისხი, ბრილიანტის ვარსკვლავის ორდენი, განდის მშვიდობის პრემია, დიდი ჯვრის ორდენის კავალერი იტალიის რესპუბლიკის წინაშე დამსახურებისათვის, Grand Cross with Chain of the Order of Merit of the Republic of Hungary (civil), თურქეთის რესპუბლიკის ორდენი, Grand Cross 1st class of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany, ჰუსეინ იბნ ალის ორდენი, რიუ ბრანკუს ორდენი, სან-მარტინ განმათავისუფლებლის ორდენი, ურუგვაის აღმოსავლეთი რესპუბლიკის ორდენი, თავისუფლების ორდენი, ერაზმის პრემია[20] , ფრანც კაფკას პრემია[21] , პრემია კონკორდია, Companion of the Order of Canada[22] , გერმანიის წიგნის ვაჭრობის მშვიდობის პრემია[23] , ულოფ პალმეს პრემია, ინდირა განდის პრემია, ასტურიის პრინცესის პრემია კომუნიკაციისა და ჰუმანიტარული საქმიანობისთვის, Geuzenpenning, Four Freedoms Award - Freedom Medal, ფილადელფიის თავისუფლების მედალი, თავისუფლების პრემია, ჯუზეპე მოტას მედალი, „სამართლიანობის სინათლის“ პრემია, მონისმანიის პრემია, დემოკრატიის სამსახურის მედალი, Delta Prize for Global Understanding, ფილადელფიის თავისუფლების მედალი, სინდისის ელჩი, Order of the Three Stars, 1st Class, Bridge Prize of the City of Regensburg, კატალონიის საერთაშორისო პრემია[24] , Lagun Onari, ფულბრაიტის პრიზი, Quadriga, სიმონ ბოლივარის საერთაშორისო პრემია, იორდანიის ვარსკვლავის ორდენი, სონინგის პრემია, დრეზდენის ტექნიკური უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, ბრიუსელის თავისუფალი უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, ლიეჟის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, ბარ-ილანის სახელობის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, იერუსალიმის ებრაული უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, ვარშავის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, იაროსლავ სეიფერტის პრემია, კარელ ჩაპეკის პრემია, ხაიფის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, პირველი ივნისის პრემია[25] , პლზენის საპატიო მოქალაქე[26] , თეოდორ ჰოისის პრემია[27] , ბუადაპეშტის საპატიო მოქალაქე, პადუის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, Grand Cross Special Class of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany, ლიტერატურის სამეფო საზოგადოების წევრი, Knight Grand Cross with Collar of the Order of Merit of the Italian Republic, Grand Cross special issue of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany, special issue, ავსტრიის სახელმწიფო პრემია ევროპული ლიტერატურისთვის[28] , პრაღის საპატიო მოქალაქე, მასარიკის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი[29] , Deutscher Nationalpreis და Grand Collar of the Order of Liberty[30]
Vaclav Havel Signature.svg
vaclavhavel.cz

დაწერილი აქვს ოცზე მეტი პიესა და რამდენიმე თხზულება, რომელიც მრავალ ენაზეა თარგმნილი. ჰაველს მიღებული აქვს ამერიკის პრეზიდენტის თავისუფლების მედალი, ფილადელფიის თავისუფლების მედალი, კანადის ორდენი და კეთილი ნების ელჩის წოდება. ჟურნალმა „Prospect Magazine“ ჰაველი დაასახელა მსოფლიოს მთავარ 100 ინტელექტუალს შორის, მეოთხე ნომრად. ჰაველი არის ცნობილი დოკუმენტის — პრაღის დეკლარაცია ევროპის ნებისა და კომუნიზმის შესახებ, დამფუძნებელი ხელმომწერი.

ვაცლავ ჰაველი პრეზიდენტი „ხავერდოვანი რევოლუციის“ შედეგად გახდა. ამ თანამდებობაზე მან ჯერ ჩეხოსლოვაკია შემდეგ კი ჩეხეთი მულტიპარტიულ დემოკრატიულ სახელმწიფოდ აქცია. მისი მმართველობის 13 წელიწადში, ქვეყანამ რადიკალური ცვლილება განიცადა. მათ შორის იყო სლოვაკეთისგან გამოყოფა, რასაც ჰაველი ეწინააღმდეგებოდა, ნატოს წევრობის მოპოვება და ევროპის კავშირის წევრობაზე დიალოგის დაწყება, რომელიც 2004 წელს, ჰაველის თანამდებობიდან წასვლის წლისთავზე, ჩეხეთის ევროკავშირში გაწევრიანებით დასრულდა.

ბიოგრაფიარედაქტირება

ვაცლავ ჰაველი დაიბადა პრაღაში, 1936 წლის 5 ოქტომბერს. იგი იზრდებოდა საზოგადოებისათის კარგად ნაცნობ და მდიდარ ინტელექტუალთა და საქმოსანთა ოჯახში, რომელიც მჭიდრო კავშირში იყო 1920-1940 წლებში ჩეხოსლოვაკიაში განვითარებულ პოლიტიკურ მოვლენებთან. მეორე მსოფლიო ომამდე ჰაველების ოჯახი ფლობდა კინოსტუდია „ბარანდოვს“, სარესტორნო ფირმა „ლიუცერნას“, მონადირეთა სახლს ჩეხეთ-მორავიის მაღლობზე და საცხოვრებელ სახლს პრაღაში, მდინარე ვლტავას ნაპირზე.

ვაცლავ ჰაველის დედა, ბოჟენა ვავრეჩკოვა ცნობილი ჟურნალისტისა და ელჩის, ჰუგო ვავრეჩკის ქალიშვილი იყო. 1942 წლის 2 სექტემბერს, გერმანელების ოკუპაციის პერიოდში ვაცლავმა სწავლა დაიწყო ჟდიარეცის დაწყებით სკოლაში. მესამე კლასის მოსწავლე იყო, როდესაც გერმანელთა ძალებზე წითელი არმიის თავდასხმის გამო ნაცისტებმა დატოვეს ჩეხოსლოვაკია. 1947 წელს ვაცლავ ჰაველმა დაასრულა ჟდიარეცის დაწყებითი სკოლა. სკოლის დამთავრებისთანავე გააგზავნეს ჩეხეთის საკურორტო ქალაქ პოდებრადის სკოლა-ინტერნატში, სადაც მას უნდა დაეწყო დამოუკიდებელი ცხოვრება.

ჩეხოსლოვაკიის ხელისუფლებაში კომუნისტების მოსვლის შემდეგ ჰაველებს მთელი ქონება ჩამოართვეს. ვაცლავი საშუალო სკოლიდან გარიცხეს, როგორც ახალი რეჟიმის მოწინააღმდეგის შვილი. 1950-იანი წლების დამდეგს ახალგაზრდა ჰაველი ერთ-ერთ ქიმიურ ლაბორატორიაში ოთხი წლით მოეწყო შეგირდად. ამავდროულად იგი სწავლობდა პრაღის საღამოს გიმნაზიაში და 1954 წელს საშუალო განათლება დაასრულა. 1955 წელს ჩააბარა ჩეხეთის ტექნიკური უნივერსიტეტის ტრანსპორტის ფაკულტეტზე, სადაც სწავლობდა 1957 წლამდე. წარუმატებლად შეეცადა გადასულიყო კინოს ფაკულტეტზე, რის შემდეგაც აღარ მიიღეს ტექნიკურ უნივერსიტეტში.

ადრინდელი თეატრალური კარიერარედაქტირება

მისი ოჯახის ინტელექტუალური ტრადიციის შესაბამისად, ვაცლავ ჰაველმა გადაწყვიტა ჰუმანიტარულ გზას გაჰყოლოდა. 1957-1959 წლებში სამხედრო სამსახურის მოხდის შემდეგ, ჰაველი მუშაობდა სცენის ასისტენტად თეატრში — Divadlo Na zábradlí (თეატრი ბალუსტრადაზე) და სწავლობდა დრამას პრაღის თეატრალურ აკადემიაში. ჰაველის პირველი სრულმეტრაჟიანი პიესა იყო ბაღის წვეულება (1963). პიესა წარმოადგინეს ბალუსტრადაში გამართულ აბსურდის თეატრის სეზონზე და მან ჰაველს საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. მალე ჰაველმა დაწერა მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პიესა მემორანდუმი და კონცენტრირების უფრო დიდი სირთულე. 1968 წელს, მემორანდუმი დაიდგა ნიუ-იორკის საჯარო თეატრში, რამაც ამერიკის შეერთებულ შტატებში ჰაველის რეპუტაციის დამკვიდრებას ხელი შეუწყო. საჯარო თეატრმა ჰაველის პროდუქციის დადგმა შემდეგი ოცი წლის მანძილზე გააგრძელა, თუმცა ჩეხოსლოვაკიაში ჰაველის პიესები აკრძალული იყო, თვითონ ჰაველი კი ვერ ტოვებდა ქვეყანას იმისათვის, რომ მისი პიესების უცხოური დადგმები თავად ეხილა.

დისიდენტური მოღვაწეობარედაქტირება

ჩეხოსლოვაკიაში ვარშავის პაქტის შეჭრის შემდეგ დაიწყო აქტიური დისიდენტური და ანტიკომუნისტური მოღვაწეობა, იბრძოდა დასავლური დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებებისათვის.

1975 წელს გამოქვეყნდა მისი „ღია წერილი გუსტავ ჰუსაკს“. იყო ქარტია 77-ის ერთ-ერთი ავტორი. 1977 წელს დააპატიმრეს „საზღვარგარეთ რესპუბლიკის ინტერესებზე ხელის აღმართვის“ ბრალდებით და მიუსაჯეს 14-თვიანი პირობითი პატიმრობა. ორი თვის შემდეგ წაუყენეს ახალი ბრალდება „სახელმწიფო მოხელეზე თავდასხმა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს“ და დააპატიმრეს. 1978 წლის მარტამდე იგი ციხეში იყო, ხოლო შემდეგ საქმე შეწყვიტეს. ციხიდან გათავისუფლების შემდეგ გახდა უსამართლოდ დევნილთა დაცვის კომიტეტის შექმნის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. 1979 წლის 29 მაისს კვლავ დააპატიმრეს არსებული სახელმწიფო წყობილების დამხობის მცდელობის ბრალდებით. 1979 წლის ოქტომბერში დისიდენტთა ჯგუფის სასამართლო პროცესზე მიუსაჯეს 4,5 წლით პატიმრობა. 1983 წლის თებერვალში ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო სასჯელი შეუცვალეს შინაპატიმრობით.

პოლიტიკური კარიერარედაქტირება

1989 წელს ვაცლავ ჰაველი კვლავ დააპატიმრეს. ხოლო შემოდგომაზე პრაღელი სტუდენტების გამოსვლით დაიწყო ხავერდოვანი რევოლუცია. ამავე წლის 19 ნოემბერს ჰაველმა დააარსა სამოქალაქო ფორუმი, მთავარი ოპოზიციური ძალა და მისი როგორც პოლიტიკოსის პოპულარობა სწრაფად გაიზარდა.

1989 წელს, მას შემდეგ რაც ჩეხოსლოვაკიის კომუნისტურმა პარტიამ დაკარგა ძალაუფლება, გუსტავ ჰუსაკი გადადგა. დაიწყეს პრეზიდენტის კანდიდატურების დასახელება. ამ თანამდებობაზე ჰაველის გარდა განიხილებოდა ალექსანდრე დუბჩეკის კანდიდატურაც, თუმცა სამოქალაქო ფორუმის ხელმძღვანელობამ ჰაველს დაუჭირა მხარი.

1989 წლის 28 დეკემბერს ჩეხოსლოვაკიის პარლამენტმა მიიღო საკონსტიტუციო კანონი კოოპტაციის შესახებ, რომლის თანახმად 23 კომუნისტის გადადგომის შედეგად პარლამენტის გამოთავისუფლებული ადგილები პარლამენტის გადაწყვეტილებით და არა საყოველთაო არჩევნების შედეგად დაიკავეს სხვა წევრებმა. ახალი დეპუტატების კანდიდატურაზე შეთანხმდენ სამოქალაქო ფორუმი ჩეხეთიდან და „საზოგადოება ძალადობის წინააღმდეგ“ სლოვაკეთიდან.

1989 წლის 29 დეკემბერს პრაღის ციხესიმაგრეში, ჩეხოსლოვაკიის ფედერალური კრების ორივე პალატის გაერთიანებულ სხდომაზე ვაცლავ ჰაველი ერთხმად აირჩიეს ქვეყნის პრეზიდენტად. ოპოზიციის ასეთი გამარჯვების შემდეგ დასრულდა დემონსტრაციების პერიოდი, შეწყდა გაფიცვები, მოქმედება შეწყვიტა საგაფიცვო კომიტეტებმა და საზოგადოება დაუბრუნდა ცხოვრების ჩვეულ რიტმს.

ვაცლავ ჰაველის პირველი საპრეზიდენტო ვადა გაგრძელდა 6 თვე, პირველ თავისუფალ არჩევნებამდე. 1990 წლის 5 ივნისს კი იწყება მისი მეორე საპრეზიდენტო ვადა. ამჟამად აირჩია თავისუფალი არჩევნების შედეგად შეკრებილმა ფედერალურმა კრებამ, რომელშიც სამოქალაქო ფორუმისა და პარტია საზოგადოება ძალადობის წინააღმდეგ წარმომადგენლები დომინირებდნენ.

მისი მმართველობის პერიოდში ჩეხოსლოვაკია გავიდა საბჭოტა კავშირის გავლენნის სფეროდან, ქვეყანა დატოვა საბჭოთა არმიამ, ჩეხოსლოვაკიამ დატოვა ვარშავის პაქტი და ეკონომიკური ურთიერთდახმარების საბჭო. მისი ხელმძღვანელობით ქვეყანა აქტიურად იბრძოდა დასავლურ სტრუქტურებში გაწევრიანებისათვის. ასევე ვაცლავ ჰაველის სახელს უკავშირდება პირველი ეკონომიკური რეფორმები ჩეხოსლოვაკიაში.

1993 წლის 2 თებერვალს გახდა დამოუკიდებელი ჩეხეთის პირველი პრეზიდენტი, ხელმეორედ აირჩიეს 1998 წელს და ამ თანამდებობაზე დარჩა 2003 წლის 2 თებერვლამდე.

ოჯახირედაქტირება

1964 წლის 9 ივლისს ჰაველმა ცოლად შეირთო ოლგა სპლიჩალოვა (ჰავლოვა)[31].

გარდაცვალებარედაქტირება

გარდაიცვალა 2011 წლის 18 დეკემბერს ხანგრძლივი ავადმყოფობის შედეგად. იგი ფილტვის კიბოთი იყო ავად და ბოლო წლებში რამდენიმე ოპერაცია გადაიტანა[32][33][34][35].

ნამუშევრებირედაქტირება

პოეზიის კრებულებირედაქტირება

  • Čtyři rané básně
  • Záchvěvy I & II, 1954
  • První úpisy, 1955
  • Prostory a časy (poesie), 1956
  • Na okraji jara (cyklus básní), 1956
  • Anticodes, (Antikódy)

პიესებირედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:

სქოლიორედაქტირება

  1. 1.0 1.1 1.2 გერმანიის ეროვნული ბიბლიოთეკა, ბერლინის სახელმწიფო ბიბლიოთეკა, ბავარიის სახელმწიფო ბიბლიოთეკა და სხვ. Record #118709259 // ინტეგრირებული ნორმატიული ფაილი — 2012—2016.
  2. 2.0 2.1 2.2 http://www.vaclavhavel-library.org/
  3. 3.0 3.1 Bibliothèque nationale de France BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011.
  4. 4.0 4.1 ბროდვეის ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა — 2000.
  5. 5.0 5.1 Find a Grave — 1995.
  6. 6.0 6.1 Itaú Cultural Enciclopédia Itaú CulturalSão Paulo: Itaú Cultural, 1987. — ISBN 978-85-7979-060-7
  7. 7.0 7.1 Discogs — 2000.
  8. 8.0 8.1 Babelio
  9. 9.0 9.1 Munzinger-Archiv — 1913.
  10. 10.0 10.1 ბროკჰაუზის ენციკლოპედია
  11. 11.0 11.1 ბროკჰაუზის ენციკლოპედია
  12. 12.0 12.1 12.2 Czech National Authority Database
  13. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16236393
  14. 14.0 14.1 http://www.vaclavhavel-library.org/cs/vaclav-havel/zivotopis/1936-1959
  15. 15.0 15.1 https://archive.vaclavhavel-library.org/Archive/Event?&&&&eventYear=1936
  16. https://archive.vaclavhavel-library.org/Archive/Event?eventYear=1964&page=2
  17. https://archive.vaclavhavel-library.org/Archive/Event?eventYear=1997&&&&page=10
  18. Der Karlspreisträger 1991 Václav Havel
  19. http://www.fondation-del-duca.fr/prix-mondial
  20. http://www.vaclavhavel-library.org/cs/vaclav-havel/zivotopis/1977-1988
  21. http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/
  22. http://archive.gg.ca/media/doc.asp?lang=f&DocID=4136
  23. https://www.friedenspreis-des-deutschen-buchhandels.de/alle-preistraeger-seit-1950/1980-1989/vaclav-havel
  24. http://web.gencat.cat/ca/generalitat/premis/pic/
  25. https://www.plzen.eu/obcan/o-meste/informace-o-meste/oceneni-mesta/chap_341/oceneni-mesta.aspx
  26. https://www.plzen.eu/obcan/o-meste/informace-o-meste/oceneni-mesta/chap_342/oceneni-mesta.aspx
  27. https://www.theodor-heuss-stiftung.de/das-archiv/
  28. https://www.kunstkultur.bka.gv.at/staatspreis-fur-europaische-literatur
  29. https://www.muni.cz/o-univerzite/vyznamenani/cestne-doktoraty-udelene-mu?page=5
  30. http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154
  31. Zantovsky, Michael (2014). Havel: A Life. New York: Grove Press, გვ. 16 (family accomplishments), 55 (marriage). ISBN 9780802123152. 
  32. გარდაიცვალა ვაცლავ ჰაველი
  33. Dan Bilefsky. “Václav Havel, Former Czech President, Dies at 75“, The New York Times, 18 December 2011. 
  34. Václav Havel, Czech statesman and playwright, dies at 75“, BBC, 18 December 2011. 
  35. Paul Wilson (9 February 2012). "Václav Havel (1936–2011)". The New York Review of Books 59 (2). http://www.nybooks.com/articles/archives/2012/feb/09/vaclav-havel-1936-2011/. წაკითხვის თარიღი: 21 January 2012.