ვალეტა (მალტ. Belt Valletta, ინგლ. Valletta) — მალტის დედაქალაქი. მდებარეობს ქვეყნის მთავარი კულძულის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. 2014 წელს ქალაქის მცხოვრებთა რიცხვი 6,444-ს შეადგენდა. ვალეტა ნიქოზიის შემდეგ ევროპის ყველაზე სამხრეთით მდებარე დედაქალაქია. ქალაქის ფართობი 0.61 კმ²-ია, რითაც ეს უკანასკნელი ევროკავშირის ყველაზე პატარა დედაქალაქია.

ქალაქი
ვალეტა
Belt Valletta / Città Umilissima
Valletta.jpg
დროშა გერბი
Flag of Valletta, Malta.svg Valletta coa.svg

ქვეყანა მალტის დროშა მალტა
დაქვემდებარება დედაქალაქი
კოორდინატები 35°53′52″ ჩ. გ. 14°30′45″ ა. გ. / 35.89778° ჩ. გ. 14.51250° ა. გ. / 35.89778; 14.51250
ქალაქის მერი Alexiei Dingli[1]
დაარსდა 1566
ფართობი 0.8 კმ²
ცენტრის სიმაღლე 56±1 მეტრი
მოსახლეობა 6,300 კაცი (2005)
სიმჭიდროვე 7,491 კაცი/კმ²
სასაათო სარტყელი UTC+0, ზაფხულში UTC+1
სატელეფონო კოდი 356
საფოსტო ინდექსი VLT
ოფიციალური საიტი cityofvalletta.org
ვალეტა — მალტა
ვალეტა
იუნესკოს დროშა მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 131
რუს.ინგლ.ფრ.

ქალაქს სახელი ფრანგი დიდგვაროვნის, მალტის ორდენის 49-ე დიდი მაგისტრის, ჟან პარისოტ დე ვალეტეს პატივსაცემად ეწოდა, რომელმაც 1565 წელს კუნძული ოსმალთა შემოჭრისგან დაიცვა.

ქალაქის XVI საუკუნით დათარიღებული ნაგებობები ჰოსპიტალიერთა ორდენის მიერაა აშენებული. ვალეტის არქიტექტურული იერსახე ბაროკოს სტილისაა, ნეოკლასიციზმისა და მოდერნიზმის ელემენტებით. ქალაქი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში 1980 წელს შევიდა.[2]

ისტორიარედაქტირება

 
წმინდა ელმოს სახელობის ციხე-სიმაგრე
წმინდა იოანეს ორდენი — 1566–1798

მალტის ფრანგული რესპუბლიკა — 1798–1800
მალტის პროტექტორატი — 1800–1813
მალტის სამეფო კოლონია — 1813–1964
მალტის სახელმწიფო — 1964–1974

მალტის რესპუბლიკა — 1974–დან დღემდე
 
ინგლისელი რომანტიკოსი მხატვრის, უილიამ ტერნერის ნახატი, რომელზეც ქალაქის დიდი ნავსადგური და სახვითი ხელოვნების ეროვნული მუზეუმია გამოსახული

წმინდა იოანეს ორდენირედაქტირება

ვალეტა XVI საუკუნეში წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ორდენის წევრებმა დააარსეს.[3] იმ პერიოდში ნახევარკუნძულზე მდებარე ერთადერთი ნაგებობა საათის კოშკი იყო,[4] რომელიც 1488 წელს წმინდა ელმოს საპატივსაცემოდ აშენდა.[5] 1552 საათის კოშკი დაანგრიეს და მის ადგილას წმინდა ელმოს სახელობის ციხე-სიმაგრე ააგეს.[6]

1565 წლის დიდი ალყის დროს, ციხე-სიმაგრე ოსმალებს ჩაუვარდათ ხელში, თუმცა ორდენის სამხედრო ძალებმა სიცილიელი მაშველი ჯარების დახმარებით ალყა გაარღვიეს და დაიბრუნეს ციხე-სიმაგრე. დიდმა მაგისტრმა, რომელიც ორდენის ჯარებს მთავრსარდლობდა, ნახევარკუნძულზე მტკიცედ გამაგრებული ქალაქის გაშენება ბრძანა, რითაც ორდენი კუნძულზე თავის პოზიციას განამტკიცებდა. ქალაქს მის საპატივსაცემოდ ლა ვალეტა ეწოდა.[7]

ვალეტა მალტის დედაქალაქი 1571 წლის 18 მარტს გახდა.

ფრანგული ოკუპაცია და ბრიტანელთა მმართველობარედაქტირება

1798 წელს კუნძულზე ფრანგული სამხედრო ძალები შეიჭრნენ, რომლებმაც ჰოსპიტალიერთა ორდენი განდევნეს.[8] ადგილობრივთა აჯანყების შემდეგ, ფრანგულმა ჯარებმა ქალაქის და მისი მიმდებარე ტერიტორიების ოკუპაცია განაგრძეს, სანამ 1800 წელს ბრიტანელებს დანებებოდნ.

XIX საუკუნის დასაწყისში ბრიტანელმა სამოქალაქო კომისიონერმა, ჰენრი პაიგოტმა ქალაქის ნაგებობათა დიდი ნაწილის დანგრევის ბრძანება გასცა.[9] შენობების განადგურება 1870-იან და 1880-იან წლებშიც მოითხოვეს, თუმცა ეს ბრძანება არასოდეს განხორციელებულა და ქალაქის ნაგებობები ძირითადად ხელუხლებელი დარჩა.[3]

ბრიტანელთა მმართველობის შემდგომ პერიოდში ვალეტაში სამშენებლო პროექტები განახლდა, რომლის ფარგლებში უამრავი შენობა ააგეს, აღადგინეს და განაახლეს. 1883 წელს მალტას რკინიგზა ამოქმედდა,[10] რომელიც ვალეტას ქალაქ მდინასთან აკავშირებდა. რკინიგზა 1931 წელს დაიხურა, რადგან ქალაქში ყველაზე ხშირად გამოყენებადი სატრანსპორტო საშუალება ავტობუსები გახდა.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში გერმანელთა და იტალიელთა საჰაერო რეიდებმა ვალეტა მნიშვნელოვნად დააზიანა. რეიდების მსხვერპლი გახდა სამეფო ოპერის შენობა, რომელიც ქალაქის შესასვლელში XIX საუკუნის დასაწყისში აშენდა.

თანამედროვე ისტორიარედაქტირება

1980 წელს ვალეტაში 24-ე საჭადრაკო ოლიმპიადა ჩატარდა.[11] ამავე წელს ქალაქი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში შევიდა.[2][12]

2015 წლის 11 ნოემბერს ვალეტაში მიგრაციის სამიტი ჩატარდა, რომელზეც ევროპელმა და აფრიკელმა ლიდერებმა განიხილეს საემიგრაციო კრიზისი ევროპაში.[13] ამავე წლის 27 ნოემბერს დედაქალაქმა თანამეგობრობის წევრ სახელმწიფოთა ხელისუფლების ლიდერთა შეხვედრას უმასპინძლა.[14]

2018 წელს ვალეტა ევროპის კულტურულ დედაქალაქად დასახელდა.[15]

მთავრობარედაქტირება

 
პარლამენტის შენობა, რომელიც რენცო პიანომ დააპროექტა

ადგილობრივი მთავრობარედაქტირება

ვალეტის ადგილობრივი საბჭო მალტის სხვა ადგილობრივ საბჭოებთან ერთად 1993 წელს დაარსდა.[16] საბჭოს არჩევნები 1993 წლიდან ყოველ სამ წელიწადში ერთხელ ტარდება. მოქმედი საბჭო ხელისუფლებაში 2019 წლის არჩევნების შედეგადაა მოსული. ქალაქის ამჟამინდელი მერი ალფრედ ზამიტია. ადგილობრივი საბჭოს შენობა სამხრეთის ქუჩაზე მდებარეობს. [17]

ვალეტის მერების ჩამონათვალი:

  • ჰექტორ ბრუნო (1993-1999)
  • პოლ ბორგ ოლივერი (1999-2008)
  • ალექსეი დინგლი (2008-219)[18]
  • კრისტიან მიკალეფი (2019)[19]
  • ალფრედ ზამიტი (2019)[20]

ქვეყნის მთავრობარედაქტირება

ვალეტა მალტის დედაქალაქია,[21] და ქვეყნის ადმინისტრაციული და კომერციული ცენტრია.[22] მალტას პარლამენტი 2015 წლიდან ქალაქის შესასვლელთან მდებარეობს, 2015 წლამდე კი პარლამენტის შენობა ქალაქის ცენტრში მდებარე გროსტმაისტერთა სასახლე იყო.[23] აღნიშნული სასახლე ამჟამად მალტას პრეზიდენტის რეზიდენციაა.[24] ვალეტაში სასამართლოს შენობა და სხვა არაერთი სამთავრობო დეპარტამენტი მდებარეობს.[25]

გეოგრაფიარედაქტირება

 
ვალეტას პორტი 1801 წელს

ვალეტა ხელსაყრელი მდებარეობით გამოირჩევა. ქალაქი მთიან ნახევარკუნძულზეა განლაგებული, რომელსაც ორი ბუნებრივი ნავსადგური აქვს.[12] მათ შორის, დიდი ნავსადგური მალტას მთავარი პორტია. ქალაქში საკრუიზო ლაინერის ტერმინალი მდებარეობს, რომელიც პორტუგალიელმა მშენებელმა, მანუელ პინტო დე ფონცესტამ ააგო.[26]

კლიმატირედაქტირება

ვალეტაში ხმელთაშუა ზღვის ჰავაა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ცხელი, მშრალი, ხანგრძლივი ზაფხული და ზომიერი, ნესტიანი ზამთარი. ზაფხულის პერიოდში ატმოსფერული ნალექის შესამჩნევი ნაკლებობა შეინიშნება და ეს უკანასკნელი ძირითადად ზამთრის პერიოდისთვისაა დამახასიათებელი, რომლის ზომიერებაც ქალაქის ზღვისპირა მდებარეობითაა განპირობებული. იანვარში ტემპერატურა 10 °C-დან 16 °C-მდე, ხოლო აგვისტოში 23 °C-დან 32 °C-მდე მერყეობს.

არქიტექტურა და ღირშესანიშნაობანირედაქტირება

 
გროსტმაისტერთა სასახლე

ვალეტა კუნძულის კულტურული ცენტრია. მისი ქუჩებისა და მოედნების არქიტექტურა XVI საუკუნის ბაროკოსა და მოდერნიზმის სინთეზს წარმოადგენს. ქალაქში არაერთი ღირშესანიშნავი ტაძარი, სასახლე და მუზეუმი მდებარეობს, რის გამოც ვალეტას უამრავი მნახველი სტუმრობს.

1830 წელს დედაქალაქს ბენჯამინ დიზრაელი, დიდი ბრიტანეთის მომავალი პრემიერ მინისტრი ეწვია, რომელმაც ვალეტას „სასახლეების ქალაქი“ უწოდა. მან აღნიშნა, რომ „ვალეტა თავისი არქიტექტურით ევროპის არც ერთ ქალაქს არ ჩამოუვარდება“, ასევე სხვა წერილებში მან ვალეტას „ვენეციისა და კადისისთვის შედარების ღირსი ქალაქი“ უწოდა.[27][28]

 
წმინდა იოანე ნათლისმცემლის სახელობის საკათედრო ტაძარი

ქალაქში ისტორიული მნიშვნელობის მქონე ნაგებობაა წმინდა იოანე ნათლისმცემლის სახელობის საკათედრო ტაძარი, რომელიც ადრე მალტის ჰოსპიტალიერთა ორდენის ტაძარი იყო. ტაძარში მიქელანჯელო მერიზი და კარავაჯოს უდიდესი და ხელმოწერით დამშვენებული ერთადერთი ნამუშევარი „იოანე ნათლისმცემლის თავის მოკვეთა“ ინახება.[29] Auberge de Castille et Leon, რომელიც ჰოსპიტალიერთა ორდენის ოფიციალური შტაბ-ბინა იყო, ახლა მალტის პრემიერ მინისტრის ოფისია. მალტის ორდენის გროსტმაისტერთა სასახლე, რომელიც 1571-1574 წლებში აშენდა და ორდენის დიდი მაგისტრების რეზიდენცია იყო, შემდგომ კი მალტის პარლამენტის შენობის ფუნქციას ასრულებდა, დღეს ქვეყნის პრეზიდენტის რეზიდენციაა.[30]

 
Auberge de Castille

სახვითი ხელოვნების ეროვნული მუზეუმი როკოკოს სტილის სასახლეა, რომელიც 1570-იანი წლებით თარიღდება. ნაგებობა ბრიტანელთა მმართველობის პერიოდში, 1820-იანი წლებიდან ხმელთაშუა ზღვის ფლოტის მთავარსარდლის ოფიციალური რეზიდენცია იყო.

მანოელის თეატრი, რომელიც 1731 წელს დიდი მაგისტრის, ანტონიო მანოელ დე ვილჰენას ბრძანებით ათ თვეში აშენდა, ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი მოქმედი თეატრია.

ხმელთაშუა ზღვის საკონფერენციო შენობა, რომელიც 1574 წელსაა აგებული, რენესანსის პეროდში ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი საავადმყოფო იყო.

ქალაქის უნიკალური არქიტექტურის ნაწილს წარმოადგენს დაახლოებით 100 მეტრის სიმაღლის პორტის საფორტიფიკაციო ნაგებობები, რომლებიც მალტის ორდენის ბრძანებით აშენდა.

განათლებარედაქტირება

მალტის უნივერსიტეტის ვალეტის კამპუსი ძველი უნივერსიტეტის შენობაში მდებარეობს. უნივერსიტეტი სტუდენტებს საერთაშორისო სამაგისტრო პროგრამებს სთავაზობს.[31]

კულტურარედაქტირება

 
სამეფო თეატრის მოედანი

ვალეტა 2018 წელს ევროპის კულტურულ დედაქალაქად დასახელდა.[32] წელი საზეიმო ღონისძიებებით გაიხსნა, რომლებიც ტრიტონის, წმინდა ჯორჯის, წმინდა ჯონის და კასტილიის მოედნებზე ჩატარდა,[33] რასაც საჯარო არტ ინსტალაცია მოჰყვა.[34][35]

მუსიკარედაქტირება

ვალეტის ოფიციალური ბაროკოს ფესტივალი ყოველწლიურად იანვრის თვეში ტარდება. ჯაზური მუსიკა მალტაში Strait Street-ზეა წარმოდგენილი. ქალაქის ცნობილი მუსიკალური ბენდებია „King's Own Band Club“ და „La Valette National Philharmonic Society“.

კარნავალირედაქტირება

მალტის ყოველწლიური კარნავალი ვალეტაში თებერვლის თვეში იმართება.[36] 1823 წელს კარნავალზე მომხდარი ტრაგედიის შედეგად 110-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა.[37]

ტყუპი ქალაქებირედაქტირება

ვალეტა დამეგობრებულია იტალიის ქალაქ პალერმოსთან.[38]

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20080710/local/new-valletta-mayor.216084
  2. 2.0 2.1 City of Valletta. ციტირების თარიღი: 18 July 2015.
  3. 3.0 3.1 Attard, Sonia. The Valletta Fortifications. ციტირების თარიღი: 12 July 2015.
  4. Leopardi, E. R. (1949). "The First Printed Description of Malta : Lyons 1536". Scientia 15 (2): 56, 58. http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)2(Apr.-Jun.)/01.pdf.
  5. https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/30600/1/Triton%20Square%20and%20Bisjuttin%20Area-Embelishment%20projects.pdf
  6. History of Valletta. ციტირების თარიღი: 19 September 2014.
  7. Blouet, Brian W. (October 1964). "Town Planning in Malta, 1530–1798". Town Planning Review (Liverpool University Press) 35 (3): 183. .
  8. Zammit, Andre (1986). "Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands". Ekistics (Athens Center of Ekistics) 53 (316/317): 89–95. JSTOR 43620704.
  9. Let’s hide the majestic bastions“, Times of Malta, 18 November 2012. ციტირების თარიღი: 14 October 2014. 
  10. Cole, Beverly (2011). Trains. Potsdam, Germany: H.F.Ullmann, გვ. 64. ISBN 978-3-8480-0516-1. 
  11. 24th Chess Olympiad. OlimpBase. ციტირების თარიღი: 2 March 2014.
  12. 12.0 12.1 Gatt, Oliver (2008). Valletta City of the Knights, გვ. 1. ISBN 978-99957-20-05-6. 
  13. Valletta Conference on Migration (Malta, 11–12 November 2015) – Orientation debate. Council of the European Union (30 June 2015). ციტირების თარიღი: 12 November 2015.
  14. Queen to greet line-up of despots at meeting of Commonwealth leaders in Malta“, Daily Telegraph, 26 November 2015. ციტირების თარიღი: 29 November 2015. 
  15. Valletta awarded the title of European Capital of Culture in 2018. gov.mt. ციტირების თარიღი: 25 June 2015.
  16. About Local Government. ციტირების თარიღი: 12 July 2015.
  17. No immediate solution to finding new premises for Valletta council“, Times of Malta, 17 July 2015. ციტირების თარიღი: 17 July 2015. 
  18. Watch: 'Valletta 2018 was a missed opportunity,' says former mayor en-GB. ციტირების თარიღი: 2019-05-20
  19. Christian Micallef sworn in as new Mayor of Valletta - The Malta Independent. ციტირების თარიღი: 2019-05-20
  20. Alfred Zammit is-sindku tal-Belt Valletta - TVM. ციტირების თარიღი: 2019-05-31
  21. The Maltese Islands. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 17 July 2015.
  22. The Capital City Valletta. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 27 June 2015.
  23. Maitland, Robert (2014). Tourism in National Capitals and Global Change. Routledge, გვ. 135–142. ISBN 9781317850076. 
  24. Il-Palazz tal-Belt mt. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 26 September 2015.
  25. Auberge de Castille et Leon (28 December 2012). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 March 2016.
  26. Guillaumier, Alfie (2005). Bliet u Rħula Maltin. Klabb Kotba Maltin, გვ. 947. ISBN 99932-39-41-0. 
  27. Valletta – the Capital City. Maltaexpo.com. ციტირების თარიღი: 30 November 2008.
  28. LP21 – Valletta 'Citta Umilissima' Lapel Pin. Collectables – Our Products. Maltaexpo.com. ციტირების თარიღი: 30 November 2008.
  29. Patrick, James (2007). Renaissance and Reformation. Marshall Cavendish, გვ. 194. ISBN 978-0-7614-7651-1. 
  30. Grandmaster Palace (28 December 2012). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 May 2016.
  31. Valletta Campus – Youth Information. ციტირების თარიღი: 3 June 2018.
  32. Valletta 2018.
  33. Erba' Pjazez. ციტირების თარიღი: 3 June 2018.
  34. A bum, a bird and a pig: Valletta 2018 unveils ‘Kif Jgħid Il-Malti’ public art installations – The Malta Independent. ციტირების თარიღი: 3 June 2018.
  35. Arts & Entertainment. ციტირების თარიღი: 3 June 2018.
  36. Cassar Pullicino, Joseph (October–December 1949). "The Order of St. John in Maltese folk-memory". Scientia 15 (4): 167. დაარქივებულია ორიგინალიდან 17 April 2016-ში. https://web.archive.org/web/20160417173522/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)4(Oct.-Dec.)/01.pdf.
  37. (March–September 1823) "Melancholy Affair. Suffocation of one hundred and ten boys. Extract of a private letter from Malta, of 21 February 1823.", Niles' Weekly Registrar. Baltimore: William Ogden Niles, გვ. 189–190. 
  38. Palermo and Valletta together for 2018. Cultural twinning at Palazzo Asmundo. Palermo World. ციტირების თარიღი: 18 September 2019.