ლანგარზე ამოკვეთილი ბერძნული წარწერა გვაუწყებს, რომ ეს ლანგარი მეფე ფლავიოს დადესს უჩუქებია ბერსუმა პიტიახშისთვის. არმაზისხევი, სამარხი № 3.

ქარძამ და ბრატმან[1]/ ბარტამ და ქართამ[2]/ ბარტომ II და ქართამ[3][4]/ ქართამ I და ბარტომ II[5]/ ქართამ I = ფლავიოს დადე და ბარაცმან (ბარცომ, ბერცუმ)[6] — ქართლის (იბერიის) მეფეთა წყვილი ორმეფობის პერიოდში. „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით მე-12, „მეფეთა ცხოვრების“ მიხედვით მე-11 მეფენი.

მეფობის წლებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილი
დასაბამითგან სოფლისა ბერძულის რიცხვით ქართული ქორონიკონი
მეათერთმეტე მოქცევი
ქრისტეს შობითგან ႨႡ და ႨႢ. თუ რომელმან მეფემან რაოდენი წელი იმეფა
5551 327 44 იქმნა წელთა ამათ შინა ზოგადი მეფობა ყოველსა ივერიისა სამპყრობელოსა ზედა, რამეთუ ერთსა მას სამპყრობელოსა ჰყვათ ორი მეფე და ერთი იყო განმგებლობაჲ მათი, და იქმნესს ძენი ადერკისანი ქართამ პირველი და ბარტომ მეორე მეფედ. ქართამ პირველი შემდგომად ერთისა წლისა გარდაიცვალა და იქმნა ადგილსა მისსა ძეჲ მისი ფარსმან პირველი თანა-ზიარ მეფობისა ბარტომ მეორისა. ამათ აქვნდათ ბრძოლანი სხვასა და სხვასა ჟამსა მრავალნი. ვითარცა მოიხსენების ზემორე წიგნსა ამას შინა მოთხრობასა შინა ამათისა მეფობისასა და იყვნეს ესენი ურთიერთისა მიმართ ფრიადისა სიყვარულითა და ძლიერნი ძალით, ამათსა მეფობასა შინა ყოვლითურთ განდიდებულ და განძლიერებულ ივერია. და გარდაიცვალა ბარტომ მეორეცა ოცდა მერვესა შინა წელსა მეფობისა მისისასა და იქმნა მისწილ მეფედ ძე მისი კაოს პირველი თანა-ზიარ მეფისა ფარსმანისა. ხოლო მიტრიდატ ივერი იყო ძმაჲ ამა ფარსმან პირველისა, რომელიცა ჰფლობდა შეწევნითა რომაელთათა და ძმისა თჳსისა ფარსმანისათა დიდსა სომხითსა. შემდგომად კაოს პირველისა გამეფებისა კვალად იმეფა ფარსმანმან და კაოსმან ერთად ათხუთმეტი წელი; ხოლო ფარსმანმან იმეფა წელნი 43. ქართამმან იმეფა 1½
ბარტომმან იმეფა 28
კაოსმან 14
ზოგადად 44

[7]

ფარსმანიდეროკაზორკფარსმან Iქართამ Iმირდატიამაზასპიარმაზელიკაოსიბარტომ II


ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„მეფე ბარტომ II და ქართამ (55-72 წ.). ...შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4021, ქართულსა 356, ქრისტეს შემდეგ 72.“

მეცნიერთა მოსაზრებანირედაქტირება

მეფეთა ცხოვრება ამ წყვილის მეფობას შეცდომით ახ. წ. I საუკუნით ათარიღებს. მას მისდევენ, ს. გორგაძე და პ. ინგოროყვა. ს. გორგაძე ქარძამ/ქართამს მითრიდატე I–თან აიგივებს. პ. ინგოროყვამ არმაზის ნეკროპლში აღმოჩენილ ბერსუმა პიტიახშის ლანგარზე ამოკვეთილი ინიციალები ბ.პ.ქ. წაიკითხა, როგორც ბ(ერცუმ) პ(იტიახში) ქ(ართამის ძჱ). ეს ბერცუმი, მისი აზრით, ბრატმან/ბარტომი უნდა იყოს.

გიორგი მელიქიშვილი და გურამ მამულია ქარძამი–ბრატმანის წყვილიდ მეფობას ძვ. წ. II საუკუნის 60–იანი წლებით ათარიღებენ, რაც ძირითადად, გაზიარებულია მეცნიერებაში.

ისტორიარედაქტირება

ამ მეფეთა დროს ქართლში მოსულან, ვესპასიანეს მიერ იერუსალიმიდან დევნილი ებრაელები და დასახლებულან მცხეთაში. მათ შორის ყოფილან ავაზაკ ბარაბას შთამომავალნი, რომელიც იესო ქრისტეს ჯვარცმისას გაათავისუფლეს ებრაელებმა მაცხოვრის ნაცვლად. ქართამის და ბარტომის მეფობა მშვიდობიანი ყოფილა. მათ ჰყოლიათ ძეები: ბარტომს – კაოსი, ხოლო ქართამს – ფარსმანი.

ისტორიული წყაროებირედაქტირება

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[8]
 
„და მეფობდა ქარძამ არმაზს და მცხეთას – ბრატმან. და ამათთა ჟამთა ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს.“
მეფეთა ცხოვრება[9]
 
„და ვიდრე ადერკის მეფობამდე ერთი დაჯდის ქართველთა მეფედ, რაჲზომცა მრავალ იყვნიან შვილნი მეფეთანი. და ამას ადერკის ესხნეს ორ ძე, რომელთა განუყო ქალაქი მცხეთაჲ, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოჲთ, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა და ეგრისისა, ესე მისცა ბარტომს, ძესა თვისსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი მტკუარსა სამხრით, ქართლი ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა, და კლარჯეთი, მისცა ქართამს, ძესა თვისსა.

და მოკუდა რაჲ ადერკი, მეფობდეს შემდგომად მისსა შვილნი მისნი.

ხოლო ამათსა მეფობასა ვესპასიანოს, ჰრომთა კეისარმან, წარმოტყუენა იერუსალემი, და მუნით ოტებულნი ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს ძუელადვე მოსრულთა ჰურიათა თანა, რომელთა თანა-ერთნეს შვილნი ბარაბაჲსნი, რომელი ჯუარცმუასა უფლისასა განუტევეს ჰურიათა უფლისა ჩვენისა იესუჲს წილ.

ხოლო მო-რაჲ-კუდეს ადერკის ძენი: ბარტომ და ქართამ, და მეფე იქმნნეს შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს — ფარსმან და შიდაქალაქსა — კაოს.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[10]
 
„გამეფდეს რა ქართამ და ბარტომ და განაგებდეს სამეფოსა მათთა სიყვარულით ურთიერთისათა და კეთილითა წესიერებითა; არამედ არა მრავალთა ჟამთა შემდგომად გარდაიცვალა ქართამ მეფე და იქმნა მისწილ მეფედ ძეჲ მისი ფარსმან პირველი. და იყო ესე ფრიად პატივისმცემელნი ბიძისა თვისისა ბარტომ მეფისა და უჩვენებდა ფრიადსა სიყვარულსა; ხოლო ბარტომს უყვარდა იგი უფროს ძეთა თვისთაგან და არცა ერთსა მცირედსაცა საქმესა არა ჰყოფდა თვინიერ კითხვისა ფარსმანისა.

ხოლო ერთა ალვანიისათა არა სათნო უჩნდათ ყოფად ორთა მეფეთა ივერიასა ზედა; არამედ იტყოდეს იგინი. ნუ უკვე ოდეს გვესვას ჩვენ ორნი მეფენი შემოხდეს მათ შორის შური რაჲმე ანუ წინა-აღმდეგი და იხსენების ამით ძალი ივერიელთა და იყვნეს იგინი ამისთვის მწუხარე, განიზრახვიდეს დიდ-შემძლენი მათნი ღონის ძიებითა რაჲთამე განდგომილებასა, რათამცა ჰპოვეს ჟამი მარჯვე და ჰყვეს ძლიერებითა მათითა და საქმისა გამორჩევითა უკეთუ შეუძლეს კვალად ერთ-მეფობა ივერიასა შინა.

მიტრიდატ ივერი ძმაჲ მეფისა ამის ფარსმანისა ჰფლობდა სომხითისა სამეფოსა; არამედ კალიღულამან გარდააგდო ესე ტახტისაგან და შებორკილებული წარიყვანა რომედ წინაშე კაი კეისრისა (ესე იგი წინაშე გაიოზისა), ფარსმან ძმაჲ მისი მეფე ივერთა ცდილობდა ყოვლისა ღონის-ძიებითა შეწევნასა მიტრიდატისასა და უშველაცა.

კლავდიოს კეისარმან შფოთისა ძლით პართიანელთასა და ამბოხებათა პირისპირ რომაელთა, რომელთაცა სომხითიცა დაიპყრეს და მძლავრობდენ მათ განთავისუფლა მიტრიდატ ივერი ბორკილთაგან და მისცა მას მხედრობა და შეწევნა, ფულითაცა და წარმოავლინა იგი კვალად დაპყრობად სომხითისა და მოუწერაცა ფარსმანს ძმასა მისსა მეფესა ივერთასა, „ვითარმედ აღვასრულე მე თხოვილი შენი და განვათავისუფლე ძმაჲ შენი მიტრიდატ პყრობილებისაგან, მივეც მას მხედრობა რათა განსდევნად მუნით წინა-აღმსდეგნი. მე სომხითისა მფლობელობაჲ მომიცემიეს თქვენთვის, შეეწივე ძმასა შენსა და დაადგინე იგი კვალად მეფედ სომხითისა“. მყისვე შემოკრიბნა მეფემან ფარსმან მხედრობანი და შევიდა სომხეთსა, მოვიდა მუნითცა მიტრიდატ მხედრობითა რომაელთათა, განსდევნნეს პართნი და დაიპყრეს სომხითი. ფარსმანმან ჰყო მეფედ ძმაჲ თვისი მიტრიდატ ტახტსა ზედა სომხითისასა და განამტკიცა იგი და თვით ძლევაშემოსილი მიქცა სამეფოდვე თვისად.

ამას შინა განვლო წელიწადმან რაოდენმამე, არა დაივიწყეს განზრახვაჲ თვისი ალვანიელთა, წარავლინნეს საიდუმლოდ კაცნი სპარსეთად, მოიძიეს კაცი ერთი, რომელსა ერქვა მირვან, რომლისასაცა იტყოდენ, ვიტარმედ არს იგი შვილის შვილთაგანი არშაკ ივერიის მეფისა, მოიყვანეს იგი თვის შორის და შეიწივნეს რომელნიმე მთავართაგანნი სპართა, რომელთაცა მოსცეს მათ მხედრობანი, უწოდეს მირვანს მეფედ თვისად და განაცხადეს ამბოხი პირისპირ ფარსმან და ბარტომ ივერთა მეფეთა, რათამცა განსდევნეს იგინი ტახტით თვისით და რათამცა კვალად აღადგინეს ამით ერთ-მეფობა ივერიასა შინა, ვითარცა იყო პირველ.

ამისთვის სთხოვეს ფარსმან და ბარტომმან მიტრიდატ ივერსა, რათა შემწე ეყოს მხედრობითა სომეხთათა ალვანიელთა ზედა და არა თუ თვით შემწე ეყო ძმასა და ბიძასა თვისსა; არამედ დააბრკოლნაცა რომაელნი, რომელთაცა განეზრახათ შველად მეფეთა ივერიისათა.

განიზრახვიდა ამას მიტრიდატ უკეთუ ალვანიელნი მძლე ექმნებიან ძმასა და ბიძასა ჩემსა, მერმე შემდგომად მე მივიდე ალვანიელთა ზედა მხედრობითა ჩემითა და რომაელთათა დავიპყრნე იგინი და ივერიაცა სრულიად, შევაერთო ივერია და სომხითი ერთ-სამეფოდ და არცა ერთი ვინ მაშინ იქმნების სხვა უძლიერეს ჩემსა სრულიად აღმოსავლეთსა შინა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[11]
 
„გამეფდნენ ძენი ადერკისანი — მცხეთას ბარტომ, ხოლო არმაზს ქართამ. არამედ ამათ მეფობასა შინა წარმოსტყვენა იერუსალიმი უესპასიანესმან, და მოვიდნენ ურიანი ლტოლვილნი, რომელთა თანა ერთი ძე ბარაბასი, რომელი განუტევეს ჯვარცმასა უფლისასა, და დასხნეს სხვათა ურიათა თანა. გარნა იმეფეს ამათ სიყვარულსა ზედა ერთმანეთისასა; შემდგომად მოკვდნენ დასაბამითგან 4021, ქართულსა 356, ქრისტეს შემდეგ 72.“
წინამორბედი:
ადერკი
ქართლის მეფე
5872 [12]
შემდეგი:
ფარსმან და კაოს
წინამორბედი:
ადერკი
საქართველოს მეფე
5572 [13][14]
შემდეგი:
კაოს და ფარსმან I
წინამორბედი:
ადერკი I
ივერიის მეფე
4487 [15]
შემდეგი:
კაოს პირველი და ფარსმან პირველი
წინამორბედი:
მირდატ I
იბერიის მეფე
76 – 96 წლებს შორის
შემდეგი:
ფარსმან II და კაოს (= კაოს პუბლიკი აგრიპა)[16]

გენეალოგიარედაქტირება

 
 
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
 
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
 
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედა 
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
 
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს I 
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არშაკ I
 
ასული 
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომი 
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
 
ადერკი
 
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამ I
 
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
 
ფარსმან I
 
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტი 
აზორკ
 
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
 
ამაზასპ I
 
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
 
მითრიდატე I
 
ფარსმან II
 
ასული
 
ღადამი
 
 
 
 
 
 
ადამ I
 
 
 
ფარსმან III
 
 
 
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
 
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
 
თრდატი
31-ე მეფე
 
 
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
 
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
 
მირდატი
33-ე მეფე
 
 
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ვახტანგი
36-ე მეფე

იხილეთ აგრეთვერედაქტირება

ლიტერატურარედაქტირება

  • საქართველოს მეფეები, მ. ლორთქიფანიძის და რ. მეტრეველის რედაქციით, თბ., 2000
  • გ. მელიქიშვილი, ქართლის (იბერიის) სამეფოს ისტორიის ქრონოლოგიის საკითხისათვის. ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის ინსტიტუტის შრომები, 1958, ტ. 4, ნაკვ. I;
  • გ. მელიქიშვილი, ქართლის (იბერიის) მეფეთა სიებში არსებული ხარვეზის შესახებ, მაცნე, ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და ხელოვნების ისტორიის სერია, 1978, №3;
  • პ. ინგოროყვა, ძველ–ქართული მატიანე „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია. საქ. სახ. მუზეუმის მოამბე, 1941, ტ. XI-BB;
  • გ. მამულია, კლასობრივი საზოგადოება და სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ძველ ქართლში, თბ., 1979;
  • ს. გორგაძე, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II.
  • ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 508, თბ., 1977 წელი.

სქოლიორედაქტირება

  1. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  2. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  3. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  4. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  5. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  6. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  7. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  8. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  9. მეფეთა ცხოვრება
  10. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  11. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  12. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  13. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  14. საქართველოს ძველი ისტორია
  15. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  16. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“