შუშა (ქალაქი)

ქალაქი აზერბაიჯანში

შუშა (აზერ. Şuşa, სომხ. Շուշի) — ქალაქი აზერბაიჯანში, მთიან ყარაბაღში. აზერბაიჯანის კულტურული დედაქალაქი[1] და ამავე სახელწოდების რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ყარაბაღის მთებში, ზღვის დონიდან 1,400-1,800 მეტრზე, ხანქენდიდან სამხრეთით 11 კილომეტრის დაშორებით. საბჭოთა დროს იყო სამთო კურორტი.

ქალაქი
შუშა
Şuşa
Şuşa 2021-ci il oktyabr fotokollaj.png
ქვეყანა აზერბაიჯანის დროშა აზერბაიჯანი
რეგიონი ზემო ყარაბაღი
კოორდინატები 39°45′30″ ჩ. გ. 46°44′54″ ა. გ. / 39.75833° ჩ. გ. 46.74833° ა. გ. / 39.75833; 46.74833
მერი ბაირამ სეფეროვი
დაარსდა 1752
ფართობი 5.5 კმ²
ცენტრის სიმაღლე 1420 მეტრი
ოფიციალური ენა აზერბაიჯანული ენა
მოსახლეობა 4446 კაცი (2015)
სასაათო სარტყელი UTC+4
სატელეფონო კოდი (+374)
საფოსტო ინდექსი AZ 5800
საავტომობილო კოდი 58
ოფიციალური საიტი http://www.shusha-ih.gov.az
შუშა (ქალაქი) — აზერბაიჯანი
შუშა (ქალაქი)

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფის მიხედვით, ქალაქი წარმოადგენს აზერბაიჯანის შუშის რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრს. 2020 წლამდე ქალაქს აკონტროლებდა ე.წ. მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა, რომლის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფის მიხედვით, იყო შუშის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

2021 წლის 7 მაისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ბრძანებულებით შუშა აზერბაიჯანის კულტურულ დედაქალაქად გამოცხადდა.[2][3]

ეტიმოლოგიარედაქტირება

აზერბაიჯანული ვერსიარედაქტირება

აზერბაიჯანული ვერსიის თანახმად, ქალაქის სახელწოდება „შუშა“, ჯერ კიდევ ძვ. წ. II საუკუნეში რომაელი ისტორიკოსის პუბლიუს კორნელიუს ტაციტუსის წყაროებშია აღწერილი, სადაც იგი აღწერს კავკასიელ ხალხებს და იქ ახსენებს დონდარელი თურქების ქალაქ „შოშუს“. ხალხური გადმოცემის თანახმად, ამ ადგილს ჰაერის გამო ეწოდა „შუშა“ (მინა), რომელიც ბროლისავით სუფთა და სამკურნალო იყო.[4]

სხვა ვერსიებირედაქტირება

რამდენიმე ისტორიკოსი თვლის, რომ სახელწოდება „შუშა“ მომდინარეობს ახალი სპარსული ენიდან — „შიშა“-დან (მინა, ჭურჭელი, ბოთლი, კოლბა).[5][6] „ოქსფორდის მსოფლიო ტოპონიმების მოკლე ლექსიკონის“ თანახმად, როდესაც ირანის მმართველი აღა-მაჰმად-ხანი მიუახლოვდა ქალაქს თავისი ჯარით, მან, გადმოცემის თანახმად იბრაჰიმ-ხალილ-ხანს უთხრა:[5]

 
„ქვები, როგორც სეტყვა ეცემა შენს თავზე. და მისგან შუშა (რედ.: მინა) ვერ დაგიცავს.“

ქალაქის წინა სახელი „ფანაჰაბადი“ („ფანაჰის ქალაქი“) იყო, რომელიც ყარაბაღის სახანოს პირველი მმართველის, ფანაჰ-ალი-ხანის სახელს ატარებდა.[5]

ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონის თანახმად, რომელიც გამოქვეყნდა რუსეთის იმპერიის არსებობის ბოლო ათწლეულებში, ქალაქის სახელწოდება მომდინარეობს ახლომდებარე სოფლიდან — შუშიქენდი[7] ან შუშაქენდიდან (სომხურად შოშ), რაც სიტყვასიტყვით აზერბაიჯანულად ნიშნავს „სოფელი შუშა“-ს.[8] ამის საპირისპიროდ, სომეხი ისტორიკოსი არაქელ ბაბახანიანი (1860–1932) მიიჩნევს, რომ სავარაუდოდ სოფელმა შოშმა თავისი სახელი ციხესიმაგრისგან მიიღო, რომელიც მას უძველეს დასახლებად თვლიდა.[9]

სომხური წყაროების თანახმად, „შუშა“ შეიძლება მომდინარეობდეს დიალექტური სომხური სიტყვიდან „შოშ/შუშ“ (სომხ. շոշ/շուշ), რაც ნიშნავს ხის ყლორტს ან გადატანითი მნიშვნელობით მაღალ ადგილს, რომელიც პირველად გამოიყენებოდა მიმდებარე სოფელ შოშზე ან შუშაზე.[10]

დემოგრაფიარედაქტირება

2015 წლის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს 4446 ადამიანი.

წელი მოსახლეობა
1851 15 194
1886 26 806
1897 25 881
1904 25 656
1916 43 869
1926 5 104
1939 5 424
1959 6 117
1970 8 693
1979 10 784
1989 15 039
2005 3 105
2009 3 900
2015 4 446

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. https://web.archive.org/web/20210507081834/https://president.az/articles/51394
  2. Şuşa şəhərinin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
  3. შუშა აზერბაიჯანის კულტურულ დედაქალაქად გამოცხადდა
  4. Şuşa tarixi haqqında Şuşasız…Yazı. karabakhinfo.com. ციტირების თარიღი: 11 oktyabr 2017.
  5. 5.0 5.1 5.2 Everett-Heath 2018.
  6. Chkeidze 2001, pp. 486-490.
  7. Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. ციტირების თარიღი: 7 September 2021
  8. (2007) Şuşakənd. Baku: Encyclopedia of Azerbaijani toponyms, გვ. 304. ISBN 978-9952-34-156-0. 
  9. Mkrtchyan, Shahen (1980). "City of Shushi (Շուշի քաղաքը)", Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները (hy). Yerevan: Hayastan publishing house, გვ. 146. 
  10. Danielyan, Samvel. (19 February 2021) Շուշիի բոլոր անվանումները՝ հայերեն, թե օտարալեզու, հայկական են - Հայտարարում է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արտակ Վարդանյանը hy. ციტატა: „The most reliable version of the etymology of the name of the fortified city of Shushi is that it came from the Artsakh dialect's shosh (tree sprout, high place, height)... The name of the village Shosh, not far from Shushi, obviously also comes from this.“ ციტირების თარიღი: 2021-03-26