დეჟავიუ (წარმოთქმა ფრანგულად: [deʒa vy] ( მოსმენა)) — შეგრძნება, რომ მომენტი, რომელიც აწმყოში მიმდინარეობს, უკვე მომხდარა წარსულში[1][2][3][4]. დეჟავიუ არის ნაცნობობის შეგრძნება, ხოლო დეჟა ვექუ (შეგრძნება, თითქოს ეს რაღაც უკვე აღმქმელს გადახდენია/გაუვლია ცხოვრებაში) არის მოგონების განცდა[5][6]. სამეცნიერო მიღწევები დეჟავიუ-ს ხსნიან არა როგორც პრეკოგნიციას ან წინასწარმეტყველებას, არამედ, როგორც მეხსიერების ანომალიას, რომელიც ქმნის ეფექტს, თითქოს ამწამინდელი გამოცდილება ახსენდება[7][8]. ფენომენის ამგვარ ახსნას ამყარებს ის ფაქტი, რომ დეჟავიუ-ს დროს გახსენების განცდა ძალიან მძაფრია ძირითად შემთხვევებში, მაგრამ წინა გამოცდილების გარემოება (როდის, სად და როგორ მოხდა აწმყოს წინა გამოცდილება) გაურკვეველია. არსებობს ორი სახის დეჟავიუ. პათოლოგიური, რომელიც ძირითადად ასოცირებულია ეპილეფსიასთან და არაპათოლოგიური, რომელიც ფიზიოლოგიურია და შეიძლება ნებისმიერ ჯანსაღ ადამიანსაც ახასიათებდეს[9][10][11][12]. 2004 წლის კვლევებმა აჩვენეს რომ პოპულაციის 2/3-ს ჰქონია დეჟავიუს გამოცდილება[13]. სხვა კვლევებმა დაადასტურეს, რომ დეჟავიუ არის საერთო გამოცდილება ჯანმრთელი ადამიანების 31-96% ში. დეჟავიუ შეიძლება იყოს ასოცირებული ჰალუცინაციებთან, რომელიც ერთ-ერთი ინდიკატორია ნევროლოგიური ან ფსიქიატრიული დაავადებებისა[14]. ტერმინი მომდინარეობს ფრანგული ენიდან და ნიშნავს უკვე ნანახს.

აშლილობებთან კავშირირედაქტირება

ადრეული კვლევებში ცდილობდნენ ეპოვნათ კავშირი დეჟავიუ-სა და გონებრივ დაავადებებს შორის, როგორიც არის შფოთი, დისოციაციური იდენტობის მოშლა და შიზოფრენია, თუმცა ღირებული დიაგნოსტიკური კორელაციის პოვნა ვერ შეძლეს [15]. როგორც ჩანს, დეჟავიუ-სა და შიზოფრენიას შორის, რაიმე სპეციფიკური კავშირი არ არსებობს[16][17].

ყველაზე მჭიდრო პათოლოგიური კავშირი აღმოჩნდა დეჟ ვუ- სა და საფეთქლის ეპილეფიას შორის[18][19][20][21][22][23]. ამ კორელაციამ მეცნიერებს აფიქრებინა, რომ დეჟავიუ შესაძლოა იყოს ნევროლოგიური ანომალია, რომელიც დაკავშირებულია ტვინში არასათანადო იმპულსების გადარებასთან, რომელიც გვიქმნის შეგრძნებას, რომ ის, რაც ახლა მიმდინარეობს, უკვე მომხდარა წარსულში და ამის გამოცდილება ადამიანს უკვე აქვს. როგორც ადამიანების უმეტესობა იტანჯება (არაპათოლოგიური) რეგულარული ეპილეფსიური ეპიზოდებით (ჰიპნაგოგური რეფლექსი, „jolt“) ხდება ხოლმე ხშირად, მაგრამ არა ყოველთვის, ჩაძინებამდე, ვარაუდობენ, რომ მსგავსი ნევროლოგიური ცდომილება ხდება დეჟავიუ-ს დროს, რაც მცდარი მეხსიერების გამომწვევი. მეცნიერები ასევე დეჟავიუ-სთან მიმართებაში ითვალისწინებდნენ გენეტიკურ ფაქტორსაც დეჟავიუ-სთან მიმართებში. ამჟამად, არცერთი გენი არ არის ცალსახად დაკავშირებული დეჟავიუ-სთან, თუმცაღა ვარაუდობენ, რომ LGII გენი, მეათე ქრომოსომაზე შესაძლოა იყოს დაკავშირებული დეჟავიუ სთან[24].

2008 წლის კვლევებმა დაადასტურა, რომ დეჟავიუ, არ არის რაიმე სახის პათოლოგიური დისოციალური გამოცდილება[25].

ფარმაკოლოგიარედაქტირება

ზოგიერთი ნარკოტიკული საშუალება ზრდის დეჟავიუს შანსებს მომხმარებლებში, რის შედეგადაც იქმენა ეფექტი, თითქოს მომენტი, რომელიც ახლა ხდება, თითქოს უკვე მომხდარა აქამდე. ზოგიერთი ფარმაცევტული წამლის ერთად მიღება ასოცირდება დეჟავიუს გამომწევევ ფაქტორთანაც. Taiminen და Jääskeläinen მა [26]. კვლევა წარადგინეს ჯანმრთელი ადამიანის შესახებ, რომელსაც დაეწყო ინტენსიური და განმეორებადი დეჟავიუ მას შემდეგ, რაც დაიწყო ამანტადინის და ფენილპროპანოლამინის მიღება, გრიპის სიმპტომების წინააღმდეგ. იგი იმდენად დაინტერესდა ამ გამოცდილებით, რომ მთლიანად დაასრულა მკურნალობის კურსი და მაშინცე ამცნო ფსიქოლოგებს და მოუწოდა საკუთარი ქეისის შესწავლისკენ. წამლის დოპამინერგიული აქტივობიდან და ადრინდელი აღმოჩენებიდან, ტვინის ელექტრული სტიმულირების შესახებ,[27]. Taiminen და Jääskeläinen მა დაასკვნეს, რომ დეჟავიუ ტვინის შუა ნაწილში ჰიპერდოპამინერიული აქტივობის შედეგია.

ახსნარედაქტირება

მეხსიერებაზე დაფუძნებული ახსნარედაქტირება

კვლევებმა დეჟავიუს გამოცდილება მეხსიერების კარგად ფუნქციონირებას დაუკავშირეს[28].

დეჟავიუსა და მოგონების მსგავსებამ შეიძლება დაბადოს შეგრძნება, თითქოს ეს გამოცდილება წარსულში უკვე არსებულა[15][29]. ისეთი გამოცდილება, რომელიც ცხად ასოციაციებს იწვევს რაღაც შეგრძნებებზე, რომლის გახსენებაც შეუძლებელია, დეჟავიუდ შეიძლება იქცეს.

იმისთვის, რომ ეს შეგრძნება ექსპერიმენტულ დონეზე წარმოექმნათ, ბანისტერმა და ზანგვილმა (1941)[30][31] გამოიყენეს ჰიპნოზი, რათა გამოეწვიათ პაციენტებში პოსტ-ჰიპნოზური ამნეზია იმ მასალაზე, რომელიც მათ უკვე ნანახი ჰქონდათ. როდესაც მასალასთან შეხება განმეორდა, პოსტ-ჰიპნოზური ამნეზიით გამოწვეულმა შეზღუდულმა აქტივაციამ 10-დან 3 მონაწილეში შედეგად გამოიღო ის, რასაც ავტორები უწოდებენ „პარამნესიას“.

მეხსიერებაზე დაფუძნებულმა განმარტებებმა შეიძლება გამოიწვიოს გარკვეული რაოდენობის არაინვაზიური ექპერიმენტული მეთოდების განვითარება, რომელთა საშუალებითაც ექსპერიმენტულ პირობებში შემოწმებადი დეჟავიუს ანალოგი შეიძლება შეიქმნას. კლერი საუბრობს იმაზე, რომ დეჟავიუ შეიძლება იყოს ცნობა იმისა, რაც წარსულში უკვე მოხდა, ამიტომ დეჟავიუს ლაბორატორიული კვლევა ძალიან ემსგავსება მეთოდებს, რომელიც ცნობის (რამეს რომ ცნობს ადმაიანი) ფენომენის გამოკვლევისას გამოიყენება[29].

2012 წლის დეჟავიუს კვლევა, რომელშიც ვირტუალური რეალობის ტექნოლოგიები იყო გამოყენებული, ამ ზემოხსენებულ იდეას ეხმიანებოდა. ვირტუალური რეალობით გამოკვლევა გვთავაზობს იდეას, რომ დეჟავიუს ახლად გამოცდილ სცენასა და მანამდე გამოცდილ, მეხსიერებაში ჩარჩენილ სცენას შორის მსგავსება ქმნის[32][32]. მიუხედავად იმისა, რომ წარსულში გამოცდილი სცენა გონებაში არ ამოტივტივდება ახალი სცენის ხილვისას, ის მაინც ახდენს გარკვეულ გავლენას - აჩენს შეგრძნებას, რომ ახლად ნანახი სცენა ნაცნობია.

კიდევ ერთი ახსნა, რითიც დეჟავიუ შეიძლება აიხსნას, არის ე.წ. კრიპტომნეზია. ესაა შემთხვევა, როცა ნასწავლი ინფორმაცია დავიწყებულია, თუმცა ამის მიუხედავად, მაინც შენახულია ტვინში და მსგავსი სცენები ან გამოცდილება, ამ დავიწყებულ ცოდნას აღვიძებს ან ნაცნობობის შეგრძნებას ბადებს. ზოგიერთი ექსპერტის აზრით, მეხსიერება არათუ ფიქსირებულის გახსენებაა, არამედ შენახული ინფორმაციის რეკონსტრუქციის პროცესია. თითოეული მოვლენის გახსენება რეალურად ბოლო რეკონსტრუქციის გახსენებაა. ხოლო დეჟავიუ, ამ ახსნის მიხედვით, არის შენახული მონაცემისა და აწმყო გამოცდილების ზუსტი თანხვედრა[33].

1963 წელს რობერტ ეფრონმა ბოსტონის ვეტერანთა ჰოსპიტალიდან ივარაუდა, რომ დეჟავიუ გამოწვეულია დაგვიანებული სიგნალების ორმაგი ნევროლოგიური პოცესით. ეფრონმა დაადგინა, რომ ტვინში შემავალი სიგნალების დახარისხება ხდება ტვინის მარცხენა ჰემისფეროს საფეთქლის წილში. თუმცა, სიგნალები საფეთქლის წილში ორჯერ შედიან პროცესის დაწყებამდე, თითოეული ჰემისფეროდან ერთხელ მილიწამების სხვაობით. ეფრონმა ივარაუდა, რომ თუ ეს ორი სიგნალი ასინქრონირებულია, ანუ არ დაემთხვა ერთმანეთს, სხვადასხვა გამოცდილებად პროცესირდება[34][35].

სიზმარზე დაფუძნებული ახსნარედაქტირება

ერთ-ერთი თეორია დეჟავიუს ფენომენს უკავშირებს სიზმარში ნანახ გამოცდილებას, რომელიც შემდეგ დაგვავიწყდა და მოულოდნელად შეგვახსენა თავი ღვიძილის მდგომარეობაში[36]. დეჟავიუს გამოცდილების სპონტანურობა უცნაურ შეგრძნებას, ან შოკს იწვევს, განსაკუთრებით კი მაშინ, როცა დეჟავიუ ხდება ადგილზე, სადაც არასდროს ვყოფილვართ.

მსგავსი ცნებებირედაქტირება

ჟამე ვურედაქტირება

ჟამე ვუ (ფრანგული სიტყვა, ნიშნავს „არასდროს ნანახს“) არის ფსიქოლოგიის ტერმინი, რომელიც გამოხატავს ნაცნობ სიტუაციას, რომელსაც დამკვირვებელი ნაცნობად არ აღიარებს. ჟამე ვუს ხშირად დეჟავიუს საპირისპიროდ მოიხსენიებენ და აიგივებენ უცნაურ შეგრძნებასთან, რომ ადამიანი შთაბეჭდილების ქვეშაა, თითქოს პირველად ნახულობდეს ამ კადრს. ჟამე ვუს ყველაზე მარტივი მაგალითია, როცა ადამიანი მისთვის ნაცნობ სიტყვას, ადგილს ან ადამიანს ვერ ცნობს. ჟამე ვუ ხშირად გაიგივებულია ამნეზიის, ადაზიის და ეპილეფსიის გარკვეულ სახეებთან.

ბოდვითი აშლილობის ან ინტოქსიკაციის მქონე ადამიანში ჟამე ვუმ შეიძლება გამოიწვიოს კაპგრას ბოდვა, კერძოდ პაციენტი ნაცნობ ადამიანს აბრალებს, რომ თავისი დუბლიორი და მატყუარაა[37]. თუმცა შესაძლოა საკუთარ თავზე საუბრობდეს ასე, ამიტომ აქ ადგილი აქვს დეპერსონალიზაციას. ეს შეგრძნება სემანტიკური ვალიდურობით ვლინდება. კრის მულინმა ლიდის უნივერსიტეტში 95 მოხალისეს სთხოვა სიტყვა „კარი“ 60 წამში 30ჯერ დაეწერათ. ცდისპირთა 68%-მა ჟამე ვუ განიცადა, კერძოდ საერთოდ დაეჭვდა, „კარი“ რეალური სიტყვა იყი თუ არა[37]. ამ ფენომენს ასევე „ვუჟა დეს“ და „ვეჟა დუს“ უწოდებენ[38][39].

პრესკ ვურედაქტირება

პრესკ ვუ (ფრანგულ ენაში „თითქმის ნანახი“) არის ძლიერი შეგრძნება რაღაცის განჭვრეტის, შეცნობის. მაშინ როცა რეალურად ასეთი განჭვრეტა არ მომხდარა. ამ შეგრძნებას ხშირად უკავშირებენ არასრულყოფილების დამთრგუნველ გრძნობას[40].

დეჟა რევერედაქტირება

დეჟა რევე(ფრანგულში ნიშნავს უკვე დასიზმრებულს) - ესაა შეგრძნება, რომ რა გამოცდილებასაც იღებ, სიზმრად უკვე გინახავს[41].

დეჟა ანტანდურედაქტირება

დეჟა ანტანდუ - (სიტყვასიტყვით „უკვე გაგონილი“) არის გამოცდილება, როცა ადამიანი დარწმუნებულია, რომ უკვე გაგონილი გაქვს რაღაც, მიუხედავად იმისა, რომ დეტალებში სათუოა ან უფრო მეტად, წარმოსახვის ნაყოფია[42][43].

ლიტერატურარედაქტირება

რესურსები ინტენრნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. Brown, A. S. (2003). "A Review of the Deja Vu Experience". Psychological Bulletin 129: 394–413. .
  2. O'Connor, A. R; Moulin, C. J. A. (2010). "Recognition without identification, erroneous familiarity, and déjà vu". Current Psychiatry Reports 12: 165–173. .
  3. Schnider, Armin. (2008). The Confabulating Mind: How the Brain Creates Reality. Oxford University Press. pp. 167–168. ISBN 978-0-19-920675-9
  4. Blom, Jan Dirk. (2010). A Dictionary of Hallucinations. Springer. pp. 132-134. ISBN 978-1-4419-1222-0
  5. Ratliff, E. (02-06-2006). "Déjà Vu, Again and Again". The New York Times
  6. Illman, N. A.; Butler, C. R.; Souchay, C.; Moulin, C. J. A. (2012). "Déjà Experiences in Temporal Lobe Epilepsy". Epilepsy Research and Treatment 2012: 1–15. .
  7. "The Meaning of Déjà Vu", Eli Marcovitz, M.D. (1952). Psychoanalytic Quarterly, vol. 21, pages: 481–489
  8. The déjà vu experience, Alan S. Brown, Psychology Press, (2008), ISBN 0-203-48544-0, Introduction, page 1
  9. Warren-Gash, Charlotte; Zeman, Adam (2003). "Déjà vu". Practical Neurology 3: 106–109. .
  10. Nathan A. Illman, Chris R. Butler, Celine Souchay, and Chris J. A. Moulin. (2012). Déjà Experiences in Temporal Lobe Epilepsy. Epilepsy Research and Treatment 1–15.
  11. Vlasov, P. N.; Chervyakov, A. V.; Gnezditskii, V. V. (2013). "Déjà vu phenomenon-related EEG pattern: Case report". Epilepsy & Behavior Case Reports 1: 136–141. .
  12. Labate, Angelo; Cerasa, Antonio; Mumoli, Laura; Ferlazzo, Edoardo; Aguglia, Umberto; Quattrone, Aldo; Gambardella, Antonio (2015). "Neuro-anatomical differences among epileptic and non-epileptic déjà-vu". Cortex 64: 1–7. .
  13. Brown, A. S. (2004). "The déjà vu illusion". Current Directions in Psychological Science 13: 256–259. .
  14. Wild, E (Jan 2005). "Deja vu in neurology.". Journal of neurology 252 (1): 1–7. . PMID 15654548.
  15. 15.0 15.1 Brown, Alan S. (2004). The Déjà Vu Experience. Psychology Press. ISBN 1-84169-075-9. 
  16. Adachi, T.; Adachi, N.; Takekawa, Y.; Akanuma, N.; Ito, M.; Matsubara, R.; Ikeda, H.; Kimura, M. და სხვები. (2006). "Déjà Vu Experiences in Patients with Schizophrenia". Compr Psychiatry 47: 389–393. .
  17. Adachi, N.; Adachi, T.; Akanuma, N.; Matsubara, R.; Ito, M.; Takekawa, Y.; Ikeda, H.; Arai, H. (2007). "Déjà vu experiences in schizophrenia: relations with psychopathology and antipsychotic medication". Compr Psychiatry 48: 592–596. .
  18. Neurology Channel
  19. Howstuffworks "What is déjà vu?"
  20. Kovacs, N.ექსპესიის შეცდომა: ამოუცნობი სიტყვა „etal“. (2009). "Neuroimaging and cognitive changes during déjà vu.". Epilepsy & Behavior 14: 190–196. .
  21. Akgül, S; Öksüz-Kanbur, N; Turan, G (2013). "Persistent déjà vu associated with temporal lobe epilepsy in an adolescent". Turk J Pediatr 55: 552–554.
  22. Warren-Gash, C; Zeman, A (2014). "Is there anything distinctive about epileptic déjà vu?". J Neurol Neurosurg Psychiatry 85: 143–147. .
  23. Wells, CE; Moulin, CJ; Ethridge, P; Illman, NA; Davies, E; Zeman, A (2014). "Persistent psychogenic déjà vu: a case report". J Med Case Rep 8: 414. . PMC 4295571. PMID 25482434. //www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4295571/.
  24. Adachi, N.; Akanu, N.; Adachi, T.; Takekawa, Y.; Adachi, Y.; Ito, M.; Ikeda, H. (2008). "Déjà vu experiences are rarely associated with pathological dissociation". Journal of Nervous and Mental Disease 196: 417–419. .
  25. Adachi, N.; Akanu, N.; Adachi, T.; Takekawa, Y.; Adachi, Y.; Ito, M.; Ikeda, H. (2008). "Déjà vu experiences are rarely associated with pathological dissociation". Journal of Nervous and Mental Disease 196: 417–419. .
  26. Taiminen, T.; Jääskeläinen, S. (2001). "Intense and recurrent déjà vu experiences related to amantadine and phenylpropanolamine in a healthy male". Journal of Clinical Neuroscience 8 (5): 460–462. . PMID 11535020.
  27. Bancaud, J.; Brunet-Bourgin, F.; Chauvel, P.; Halgren, E. (1994). "Anatomical origin of déjà vu and vivid 'memories' in human temporal lobe epilepsy". Brain : a journal of neurology 117 (1): 71–90. . PMID 8149215.
  28. Adachi, N.; Adachi, T.; Kimura, M.; Akanuma, N.; Takekawa, Y.; Kato, M. (2003). "Demographic and psychological features of déjà vu experiences in a nonclinical Japanese population". Journal of Nervous and Mental Disease 191: 242–247. .
  29. 29.0 29.1 Cleary, Anne M. (2008). "Recognition memory, familiarity and déjà vu experiences". Current Directions in Psychological Science 17 (5): 353–357. .
  30. Banister H, Zangwill OL (1941). "Experimentally induced olfactory paramnesia". British Journal of Psychology 32: 155–175. .
  31. Banister H, Zangwill OL (1941). "Experimentally induced visual paramnesias". British Journal of Psychology 32: 30–51. .
  32. 32.0 32.1 Clearyექსპესიის შეცდომა: ამოუცნობი სიტყვა „etal“. (2012). "Familiarity from the configuration of objects in 3-dimensional space and its relation to déjà vu: A virtual reality investigation". Consciousness and Cognition 21 (2): 969–975. . PMID 22322010.
  33. Youngson, R.. Deja Vu. The Royal Society of Medicine Health Encyclopedia. Dr R.M. Youngson. ციტირების თარიღი: 1 October 2012.
  34. Robert, Efron. "TEMPORAL PERCEPTION, APHASIA AND DÉJÀ VU". Brain 86: 403–424. .
  35. How déjà vu works by Lee Ann Obringer - How Stuff Works
  36. Lohff, David C. (2004). The Dream Directory: The Comprehensive Guide to Analysis and Interpretation. Running Press. ISBN 0-7624-1962-8. 
  37. 37.0 37.1 Ahuja, Anjana. “Doctor, I've got this little lump on my arm . . . Relax, that tells me everything“, Times Online, 2006-07-24. ციტირების თარიღი: 2010-05-01. 
  38. The power of "Vuja De" (2013-07-03). ციტატა: „something else that you’ve done a hundred times before—and you suddenly feel as if you’re experiencing something completely new. This is vuja de,“ ციტირების თარიღი: 2016-04-11.
  39. Adam Grant TED Talk 2016 (HD): The surprising habits of original thinkers (February 2016). ციტატა: „Véjà du is when you look at something you've seen many times before and all of a sudden see it with fresh eyes“ ციტირების თარიღი: 2016-04-11. position mm:ss 11:12
  40. Blom, Jan Dirk (2009). A Dictionary of Hallucinations. Springer Science & Business Media. p. 422.
  41. http://www.ingentaconnect.com/contentone/imp/jcs/2017/00000024/F0020007/art00008?crawler=true
  42. Grinnel, Renée (2008). Déjà Entendu. PsychCentral. https://psychcentral.com/encyclopedia/2008/deja-entendu/. წაკითხვის თარიღი: 2011-04-10თარგი:Inconsistent citations
  43. Mental Status Examination Rapid Record Form