უძველესი თურქული რუნიანი წერილი: განსხვავება გადახედვებს შორის

clean up, replaced: რამოდენიმე → რამდენიმე using AWB
(clean up, replaced: რამოდენიმე → რამდენიმე using AWB)
 
{{ვიკი}}[[File:Orkhon.svg|thumb|right|250px|უძველესი თურქული რუნიანი წერილი]]
'''უძველესი თურქული რუნიანი წერილი''' (ორხონო-იენიეის დამწერლობა)
დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა [[ცენტრალური აზია|ცენტრალურ აზიაში]] თურქულენოვანი ჩანაწერების გასაკეთებლად VIII—X საუკუნეებში.
 
ორხონო-იენიეის დამწერლობა ემსახურებოდა ერთიან ლიტერატურულ ენას, იმ დროის (ზედა-დიალექტის ქაინი), რომელსაც ეწოდება [[ორხონო-იენიეის წარწერები]]ს ენა.
 
მკვლევარები გამოყოფენ დამწერლობის 7 ჯგუფს, რომლებიც შეესაბამებიან : ლენა-პრიბაიკალსკი (კურიკანა), იენიეი (ყირგიზ კანგანათი), მონღოლური (აღმოსავლეთ თურქული კაგანატი), ალთაური (დასავლეთ თურქული კაგანატი), აღმოსავლეთ თურქესტანი (უიღურთა კაგანატი მონღოლეთში), ცენტრალური აზიის (უიგური სახელმწიფო აღმოსავლეთ თურქესტანში), აღმოსავლეთ თურქესტანი, ევროპული (ბულგარელები (თეორია), ხაზარები და პეჩენგები).<ref>Орхоно-енисейские надписи — статья из Большой советской энциклопедии. </ref>
 
სახელწოდებები მოცემულია : 1) ნიშნების ფორმის მიხედბვით, რომლებიც წააგავს გერმანულ დამწერლობას; 2) ნაპოვნი არტეფაქტების ადგიილსამყოფელის მიხედვით ორქონის ველი (მეორე თურქული კაგანატი) და ენისეის საწყისი (ყირგიზთა კაგანატი).
 
== ძეგლების ენა და მათი გავრცელების არეალი ==
ძველთურქული ძეგლები, შესრულებული ძველთურქულ ენაზე ( ძირითადად ეპიგრაფიულები, მცირე ოდენობით შენარჩუნებულია აღმოსავლეტ თურქესტანში), შექმნილია შუა აზიისა და [[ციმბირი]]ს იმ რეგიონებში, რომლებშიც შუა საუკუნეებში არსებობდა თურქულენოვანი სახელმწიფოები: ტუერგერები, კარლოკები, უძველესი უიგურები, იენიეი ყირგიზი და სხვები. ორხონო-იენიეის ენა არსებობდა ზოგიერთ ლოკალურ - ქრონოლოგიურ ვარიანტში, რამოდენიმერამდენიმე დიალექტით : ოხონის, აღმოსავლეთ თურქესტანის, ენისეის, ალთაისა და ზოგიერთი სხვა.
 
ძვეწლთურქული დამწერლობის ძეგლები გვხდება ისეთ სახელმწიფოების ტერიტორიაზე, როგორებიც არიან : [[რუსეთი]], [[ყაზახეთი]], [[ყირგიზეთი]], [[ჩინეთი]] და [[მონღოლეთი]]. ერთ-ერთ იშვიათ წიგნს რუნული დამწერლობით წარმოადგენს — სამკითხაო წიგნი.