კვიპაროზი: განსხვავება გადახედვებს შორის

MiniGiorgi-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა ოქროს ბოტი-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია
[შეუმოწმებელი ვერსია][შემოწმებული ვერსია]
(მნიშვნელოვანი ცვლილებები)
(MiniGiorgi-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა ოქროს ბოტი-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია)
იარლიყი: სწრაფი გაუქმება
 
| ncbi =
}}
'''კვიპაროზი''' (Cupressus) — მარადმწვანე ხეების, იშვიათად — ბუჩქების, გვარი [[კვიპაროზისებრნი|კვიპაროზისებრთა]] [[ოჯახი (ბიოლოგია)|ოჯახიდან]]. პირამიდული ან გაშლილვარჯიანი ხეა. აქვს ყავისფერი ქერქი და ჯვარედინ-საპირისპიროდ განლაგებული ქერქლისებრი წიწვები, რომლებიც 2-6 მმ სიგრძისაა. იზრდება 5-40 მეტრი სიმაღლის.
 
ისინიმეტნაკლებად დამტვერვიდანმსხვილი, 18-24ბურთის თვეშიფორმის ანუ[[გირჩა|გირჩები]] დარგვიდან მეორე წელს მწიფდება. გვარში 1615-2520 სახეობაა. კვიპაროზები გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ძირითადად, თბილ ზომიერ რეგიონებში, [[ევროპა|ევროპის]], [[აზია|აზიის]], [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკისა]] და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] ზომიერად თბილ სარტყელში. [[ყირიმის ნახევარკუნძული|ყირიმში]], [[კავკასია|კავკასიასა]] და [[შუა აზია|შუა აზიის]] ზოგ რაიონში კულტივირებულია კვიპაროზის 11 სახეობა.
ახალგაზრდა კვიპროზის ფოთლები ნემსისებრია და 5-15 მმ სიგრძისაა. [[გირჩა|გირჩები]] მსხვილი ბურთის, გლობუსის ან ოვალის ფორმისა. 8-40 მმ სიგრძის, 4-დან 14-მდე ქერქლით, ქერცლით, რომლებიც განლაგებულია ჯვარედინად ან საპირისპიროდ.
 
მრავალი კვიპაროზის სახეობა ადაპტირებულია ტყის ხანძრებთან. ისინი ინარჩუნებენ თესლს მრავალი წლის განმავლობაში დახურულ გირჩებით, სანამ ხე არ მოკვდება ხანძრის შედეგად; შემდეგ კი თესლებს ავრცელებენ დამწვარი და შიშველი მიწის კოლონიზაციისთვის. ზოგიერთი კვიპაროზის სახეობაში კი, გირჩები "იხსნება" მომწიფების დროს, რათა გაავრცელოს თესლი. თესლი პატარაა, 4–7 მმ სიგრძის, ორი ვიწრო ფრთით, თითო თესლის თითოეულ მხარეს. დღეს კვიპაროზებს აქვთ ნაკლები ქერცლი (4-8 მდე, იშვიათად მეტი C. macrocarpa-ში), თითოეულ ქერცლს ხშირად გამოკვეთილი ვიწრო წვეტი აქვს. ბოლოდროინდელი ანალიზები აჩვენებს, რომ ისინი ნაკლებად არიან დაკავშირებულნი ძველ კვიპაროზებთან, ვიდრე ადრე ეგონათ, უფრო მჭიდროდ არიან დაკავშირებულნი Xanthocyparis-თან და [[ღვია|Juniperus]]-თან, ვიდრე დანარჩენ კვიპაროზისნაირებთან.
 
კვიპაროზის მრავალ სახეობას იყენებენ, როგორც დეკორატიულ ხეებს პარკებში, ხოლო აზიაში, ტაძრების გარშემო; ზოგიერთ რაიონში ადგილობრივი გავრცელების გარჩევა ძალიან ძნელია ფართო კულტივირების გამო. ზოგიერთ სახეობას ზრდიან მათი მერქანისათვის, რადგან იგი ძალიან გამძლეა.
 
[[ელინიზმი|ელინზმში]] კვიპაროზი წმინდა ხე იყო. ახლა მას მწუხარების ემბლემად იყენებენ. სახელი "კვიპაროზი" მომდინარეობს "კვიპარისისგან". კვიპარისი იყო ახალგაზრდა მამაკაცი, რომელიც [[აპოლონი|აპოლონს]] უყვარდა. იგი გატაცებული იყო ირმებით, რომელიც მან შეცდომით მოკლა ნადირობის დროს. ტკივილის შესამსუბუქებლად აპოლონმა ბიჭი მცენარედ გადააქცია. გლოვასთან ასოციაცია გაგრძელდა რომშიც. ასევე: კვიპაროსის ფესვები პირდაპირ მიწაშია გადგმული და არ აზიანებს სამარხებს.
 
ისინი დამტვერვიდან 18-24 თვეში ანუ დარგვიდან მეორე წელს მწიფდება. გვარში 16-25 სახეობაა. კვიპაროზები გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ძირითადად, თბილ ზომიერ რეგიონებში, [[ევროპა|ევროპის]], [[აზია|აზიის]], [[ჩრდილოეთი აფრიკა|ჩრდილოეთ აფრიკისა]] და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] ზომიერად თბილ სარტყელში. [[ყირიმის ნახევარკუნძული|ყირიმში]], [[კავკასია|კავკასიასა]] და [[შუა აზია|შუა აზიის]] ზოგ რაიონში კულტივირებულია კვიპაროზის 11 სახეობა.
 
[[საქართველო]]ში 9 სახეობაა შემოტანილი. მათგან უფრო ფართოდაა გავრცელებული [[მარადმწვანე კვიპაროზი|მარადმწვანე კვიპაროზი]] (Cupressus sempervirens). ამ ხის სიმაღლე 30-60 მ აღწევს. ცნობილია მისი ორი ფორმა: პირამიდული და ჰორიზონტული. კვიპაროზი [[მეზოფიტები|მეზოფიტია]], იტანს 20°C-მდე ყინვას, ნიადაგის მიმართ საკმაოდ უპრეტენზიოა.
კვიპაროზის სამშობლოდ ითვლება ჰიმალაის მთების სამხრეთ კალთები. XIX საუკუნემდე პირამიდულ კვიპაროსს საქართველოში [[ალვის ხე]]ს ეძახდნენ. ეს სახელი საქართველოში [[მაზდეანობა|მაზდეანობის]] გავრცელებას უკავშირდება. სახელი „ალვის ხე“ ანუ „წვის ხე“ თავისი ვიწრო, პირამიდული ჰაბიტუსის გამო, მართლაც, უხდებოდა მარადმწვანე კვიპაროსს, როგორც მაზდეანური სარწმუნოების სიმბოლოს.
 
საქართველოში ასევე იზრდება ლუზიტანური, ჰიმალაური, არიზონული და სხვა კვიპაროზებიკვიპაროსები, რომლებსაც იყენებენ ქარსაფარ ზოლებად და დეკორატიულ ბაღმშენებლობაში.
 
კვიპაროზის სინონიმია სარო.