სოხუმი: განსხვავება გადახედვებს შორის

12,344 ბაიტი დაემატა ,  1 წლის წინ
(95.104.110.183-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა M.-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია)
იარლიყი: სწრაფი გაუქმება
== ისტორია==
 
=== ადრეული ისტორია ===
სოხუმის მიდამოები დასახლებულია ძველი ქვის ხანიდან. გვიანდელი ბრინჯაოს ხანიდან აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის მნიშვნელოვანი პუნქტია. ძვ. წ. VI საუკუნეში მილეთელმა ბერძენმა ვაჭრებმა აქ სავაჭრო ფაქტორია [[დიოსკურია]] დააარსეს. ძველი დიოსკურიის ნანგრევები ამჟამად მოქცეულია წყალქვეშ, სოხუმის ყურეში. ძვ. წ. I საუკუნეში რომაელებმა დაიპყრეს, შემდგომში ააგეს ციხესიმაგრე და ქალაქს სებასტოპოლისი უწოდეს. [[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში სოხუმი ბიზანტიის გამგებლობას ემორჩილება. 542 ირან-ბიზანტიის ომის დროს, ბიზანტიის იმპერატორ იუსტინიანე I-მა გაიყვანა ჯარები სოხუმიდან და დაარღვია მისი სიმაგრე. 565 მანვე აღადგინა ქალაქი და ციხესიმაგრე. სოხუმი კვლავ დაწინაურდა. [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] ბოლომდე სოხუმი აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ბიზანტიელთა ერთ-ერთი საყრდენი პუნქტი იყო. 736 ქალაქი დაარბია არაბთა ლაშქარმა მარვან იბნ მუჰამადის (მურვან ყრუ) სარდლობით. VIII საუკუნის ბოლოდან სოხუმი ცხუმის საერისთავოს ცენტრია. აქვეა საეკლესიო კათედრალი, საქართველოს ფეოდალური სახელმწიფო ძლიერების ხანაში ([[XI საუკუნე|XI]]-[[XIII საუკუნე|XIII]] სს.) სოხუმი კვლავ აყვავებას განიცდის. [[XIV საუკუნე|XIV საუკუნის]] დასაწყისიდან გენუელები (იტალია) სავაჭრო ფაქტორიას აარსებენ. [[1451]] წელს ქალაქი მცირე ხნით ოსმალებმა აიღეს. მეორედ ოსმალებმა ქალაქი აიღეს [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნის]] II ნახევარში. 1578 წელს მათ ააშენეს ოთხკუთხა ფორტი ქონგურიანი გალავნით.
სოხუმის მიდამოები დასახლებულია ძველი ქვის ხანიდან. გვიანდელი ბრინჯაოს ხანიდან აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის მნიშვნელოვანი პუნქტია. სამოსახლოების უმრავლესობა წარმოადგენს გორაკ-ბორცვებზე განლაგებულ წრიულ ნაგებობებს. აფხაზეთის არქეოლოგიურ მასალაში ინახება ამ პერიოდისთვის დამახასიათებელი ჭურჭლის, იარაღის და საყოფაცხოვრებო ნივთების დიდი რაოდენობა.
 
ლეგენდის თანახმად სოხუმი დაარსეს ძმებმა კასტორმა და პოლუქსმა, რომლებსაც ძველ სამყაროში უწოდებდნენ [[Დიოსკურები|დიოსკურებს]]. აპოლონოს როდოსელის "არგონავტიკის" მიხედვით ისინი თან ახლდნენ იასონს კოლხეთში მოგზაურობისას. ოფიციალურად ძვ. წ. VI საუკუნეში მილეთელმა ბერძენმა ვაჭრებმა აქ სავაჭრო ფაქტორია [[დიოსკურია]] დააარსეს. ძველი დიოსკურიის ნანგრევები ამჟამად მოქცეულია წყალქვეშ, სოხუმის ყურეში. დიოსკურია იმართებოდა დიდვაჭარი ოლიგარქების მიერ. აღმოჩენილია ამ პერიოდის რამდენიმე განძი, რაც მიუთითებს დასახლების მაღალ ეკონომიკურ და მატერიუალურ განვითარებას. [[Ელინიზმი|ელინისტური პერიოდის]] შემდეგ ქალაქი დროებით დაკნინდა. მისი შემდგომი აღმავლობა უკავშირდება [[Პონტოს სამეფო|პონტოს]] მეფე [[Მითრიდატე VI ევპატორი|მითრიდატე VI ევპატორს]], რომელმაც კოლხეთს დაპყრობის შემდეგ პროვინციულ ცენტრად დიოსკურია არჩა. სადაც მან ააგო რეზიდენცია და ჭრიდა მონეტებს. რომაელებთან დამარცხებული მითრიდატე ძვ.წ. 65-64 წწ ში სწორედ დიოსკურიაში იმყოფებოდა. დიოსკურია საბოლოოდ გაანადგურა მითრიდატეს შვილმა მახარემ, რომელიც ძვ.წ. 47 წელს თავს დაესხა კოლხეთს, ბრძლაში დაამარცხა და მოკლა კოლხეთს მეფე [[Არისტარქე|არისტარქე]] და აფხაზეთის მხრიდან შემოჭრილმა ყველა დასახლება გაანადგურა რაც სანაპიროზე შეხვდა ქალაქ სურიუმამდე (ვანი).
ლამაზი მდებარეობის გამო ოსმალები სოხუმს „მეორე სტამბოლს“ ეძახდნენ. სოხუმი აფხაზეთში ოსმალთა ბატონობის დასაყრდენი გახდა. 1724 ოსმალებმა აქ არსებული ციხესიმაგრე კიდევ უფრო გაამაგრეს და სუხუმ-კალე (სოხუმის ციხე) უწოდეს. [[1725]] და [[1728]] წლებში ადგილი ჰქონდა ანტიოსმალურ აჯანყებებს, მაგრამ ქალაქი ოსმალთა ხელში რჩებოდა. [[1771]] წელს აჯანყების შემდეგ ქალაქი განთავისუფლდა, მაგრამ მცირე ხნით. ოსმალებმა იგი კვლავ დაიკავეს. XVIII საუკუნის ბოლოს სოხუმი აფხაზეთის მთავრის რეზიდენციაა. ოსმალთა ბატონობის ხანაში ქალაქი დაქვეითდა. იგი ტყვეებით ვაჭრობის ერთ-ერთი პუნქტი გახდა.
 
ძვ. წ. I საუკუნეში რომაელებმა კოლხეთს სანაპირო დაიპყრეს, მათ დიოსკურიის ადგილას 75 წელს ააგეს ციხე-ქალაქი და მას სებასტოპოლისი უწოდეს. აქ იდგა რომაელთა ერთი კოჰორტა, რომელიც შედიოდა რომის XIII ლეგიონის შემადგენლობაში. სებასტოპოლისი ძველი დიოსკურიის მესამე აღმავლობა იყო. [[Ფლავიუს არიანე|ფლავიუს არიანეს]] მოგზაურობისას იგი აღწერილია როგორც კარგად გამაგრებული ქალაქი სადაც გაცხოველებული ვაჭრობა მიმდინარეობს და მეზობელი ტომებისთვის სასიცოცხლო ეკონომიკურ ზონას წარმოადგენს.ცშავი ზღვისპირეთში [[Გუთები|გუთების]] შემოსევების პპერიდში (138-224 წწ) სებასტოპოლისს ორჯერ დაეხნენ თავს ზღვვიდან 138 და 140 წელს.პირველად რომაელებმა შეძლეს მათ მოგრიებამ თუმცა მეორე შემოსევისას გუთებმა გარნიზონი ამოწყვიტეს და ქალაქი გაძარცვეს, რომის დასუსტების შემდეგ დაახლ. IV ს დან ქალაქი გახდა [[Აფშილეთი|აფშილეთის]] სამთავროს მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი.
1810 წელს სოხუმი და აფხაზეთის სამთავრო რუსეთის ქვეშევრდომი გახდა. XIX საუკუნის 30-იან წლებში დაიწყო სოხუმის აღორძინება. 1832 წელს გაიხსნა საბაჟო, 1846 წელს ნავსადგურად გამოცხადდა, 1847 წლიდან კი ქალაქის სტატუსი მიიღო. [[ყირიმის ომი]]ს დროს, 1855 წლის ოქტომბერში, [[აფხაზეთის სამთავრო]] და სოხუმი დაიკავეს ოსმალებმა. 1856 წლის 27 მაისს ოსმალები გავიდნენ სოხუმიდან. 1892 წელს სოხუმმა საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო. <ref>[http://www1.naec.ge/images/doc/SXVA/local-governance.pdf „ადგილობრივი თვითმმართველობა“ გვ. 11 — თბილისი, 2016]</ref> 1993 წლის 27 სექტემბრიდან ქალაქს აკონტროლებენ აფხაზი სეპარატისტები. [[საქართველოს პარლამენტი]]ს მიერ [[2008]] წელს მიღებული [[საქართველოს კანონი ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ|კანონის]] თანახმად, ოკუპირებულია [[რუსეთი|რუსეთის ფედერაციის]] მიერ.
 
[[VI საუკუნე|VI საუკუნის]] დასაწყისში სოხუმი ბიზანტიის იმპერიამ დაიქვემდებარა. ბიზანტიელებმა ისარგებლეს ლაზების და აფშლების კონფლიქტით და აქ გარნიზონი ჩააყენეს. [[Ეგრისის დიდი ომი|ეგრისის დიდი ომის]],მიმდინარეობისას ბიზანტიის იმპერატორმა [[Იუსტინიანე I|იუსტინიანე I]] - მა გაიყვანა ჯარები სოხუმიდან და დაარღვია მისი სიმაგრე. 565 წელს კი მანვე აღადგინა ქალაქი და ციხესიმაგრე. სოხუმი კვლავ დაწინაურდა. [[VIII საუკუნე|VIII საუკუნის]] ბოლომდე სოხუმი აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში ბიზანტიელთა ერთ-ერთი საყრდენი პუნქტი იყო. 736 წელს ქალაქი დაარბია არაბთა ლაშქარმა მარვან იბნ მუჰამადის (მურვან ყრუ) სარდლობით. [[Ლეონ I (აფხაზეთი)|ლეონ I]] მა მისი მმართველობის პერიოდში აფშლეთი შეუერთა [[Აბაზგია|აბაზგიას]] და ჩამოაყალიბა აფხაზთა სამთავრო. VIII საუკუნის ბოლოდან კი [[Ლეონ III (აფხაზეთი)|ლეონ III]]-მ შექმნა აფხაზთა სამეფო, ხოლო ქალაქი სოხუმი [[Ცხუმის სამთავრო|ცხუმის სამთავროს]] ცენტრი გახდა. ცხუმის სამთავროს არსებობის პერიოდში ქალაქი იქცა მნიშვნელოვან სავაჭრო ეკონომიკურ ზონად. [[Საქართველოს სამეფო|საქართველოს სამეფოს]] არსებობის პერიოდში [[Ბაგრატიონები|ბაგრატიონებმა]] დიდი ყურადღება გამოოიჩინეს ქალაქის მიმართ. აქ მათ ააგეს საკათედრო რეზიდენცია, საზაფხულო სასახლე და სოხუმის ყველაზე მძლავრი ციხე [[Ბაგრატის ციხე|ბაგრატის ციხე]], რომელიც 999 წელს ააგო [[Ბაგრატ III (საქართველოს მეფე)|ბაგრატ III]]-მ. 1359 წელს ცხუმის სამთავრო ხელში ჩაიგდეს [[Სამეგრელოს მთავრები|დადიანებმა.]] ამ პერიოდიდან 1645 წლამდე სოხუმი [[Სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო|სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავროს]] ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანეს საპორტო ქალაქს წარმოადგენდა.
 
1339 - 1478 წწ- ში ცხუმში მდებარეობდა [[Გენუის რესპუბლიკა|გენუელთა]] სავაჭრო ფაქტორია სებასტოპოლი, რომელმაც დიდი რომლი ითამაშა საქართველოს ეკონომიკურ ცხოვრებაში. ფაქტორიას მართავდნენ გენუის დოჟის მიერ დანიშნული კონსულები. 1450-1455 წწ-ში ფაქტორიის კონსული იყო ცნობილი მეზღვაური ჯოვანი დორია.
 
1451 წელს ოსმალური ფლოტი ზღვიდან დაესხა თავს ქალაქს, აქ მათ მოუწიათ არამარტო ადგილობრივებთან არამედ იტალიური ფაქტორიის დამცველ კონდოტიერებთან შეტაკება, ოსმალებმა ქალაქის შენარჩნება ხოლოდ ერთი წლით შეძლეს.
 
XVII ს ის 40-იანი წლებიდან XVIII ს ის ბოლომდე ქალაქი გადადიოდა ოდიშის, აფხააზების და ოსმალების ხელში. საუკუნეების მანძლზე იგი ოდიშისა და [[Აფხაზეთის სამთავრო|აფხაზეთის სამთავროს]] დაპირისპირების მთავარ მიზეზად იქცა.
 
დასავლეთ საქართველოში არსებული ქაოსით ისარგებლეს ოსმალებმა და 1578 წელს ისევ აიღეს სოხუმი. ლამაზი მდებარეობის გამო ოსმალები სოხუმს „მეორე სტამბოლს“ ეძახდნენ. სოხუმი აფხაზეთში ოსმალთა ბატონობის დასაყრდენი გახდა. 1724 წელს ოსმალებმა აქ არსებული ციხესიმაგრე კიდევ უფრო გაამაგრეს და სუხუმ-კალე (სოხუმის ციხე) უწოდეს. [[1725]] და [[1728]] წლებში ადგილი ჰქონდა ანტიოსმალურ აჯანყებებს, მაგრამ ქალაქი ოსმალთა ხელში რჩებოდა. [[1771]] წელს აჯანყების შემდეგ ქალაქი განთავისუფლდა, მაგრამ მცირე ხნით. ოსმალებმა იგი კვლავ დაიკავეს. XVIII საუკუნის ბოლოს სოხუმი აფხაზეთის მთავრის რეზიდენციაა. ოსმალთა ბატონობის ხანაში ქალაქი დაქვეითდა. იგი ტყვეებით ვაჭრობის ერთ-ერთი პუნქტი გახდა. [[Შარვაშიძეები|შარვაშიძეებმა]] ვერ შესძლეს ქალაქისთვის ძველი მნიშვნელობის დაბრუნება.
 
1810 წელს სოხუმი და აფხაზეთის სამთავრო რუსეთის ქვეშევრდომი გახდა. XIX საუკუნის 30-იან წლებში დაიწყო სოხუმის აღორძინება. 1832 წელს გაიხსნა საბაჟო, 1846 წელს ნავსადგურად გამოცხადდა, 1847 წლიდან კი ქალაქის სტატუსი მიიღო. [[ყირიმის ომი]]ს დროს, 1855 წლის ოქტომბერში, [[აფხაზეთის სამთავრო]] და სოხუმი დაიკავეს ოსმალებმა. 1856 წლის 27 მაისს ოსმალები გავიდნენ სოხუმიდან. 1892 წელს სოხუმმა საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო. <ref>[http://www1.naec.ge/images/doc/SXVA/local-governance.pdf „ადგილობრივი თვითმმართველობა“ გვ. 11 — თბილისი, 2016]</ref> 1993შემდგომში წლისქალაქი 27ძალიან სექტემბრიდანდიდ ქალაქსგანვითარებას აკონტროლებენგადის. აფხაზი1918-21 სეპარატისტები.წწ-ში იგი იყო [[Საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა|საქართველოს პარლამენტიდემოკრატიული რესპუბლიკის]] მიერმნიშვნე,ოვანი [[2008]]საპორტო წელსქალაქი. მიღებულიკომუნისტური [[საქართველოსრეჟიმის კანონიდამყარების ოკუპირებულიშემდეგ ტერიტორიებისსოხუმში შესახებ|კანონის]]აიგო თანახმადუამრავი ახალი შენობა ნაგებობა, ოკუპირებულიასანატორიუმები, [[რუსეთი|რუსეთისსასტუმროები, ფედერაციის]]მოეწყო სანაპირო ზოლი და გადიდდა პორტი. სოხუმი. 1989 წლისათვის სოხუმი იყო საბჭოთა კავშირის ერთ ერთ ყველაზე მდიდარი ქალაქი. ტურისტული პოტენციალით იგი უსწრებდა ყველა ქალაქს საბჭოთა მიერრესპუბლიკებში.
 
[[Აფხაზეთის ომი (1992-1993)|აფხაზეთის ომის]] პერიოდში სოხუმი ყველაზე ცხელი წერტილი იყო. მასზე გადიოდა გუმისთის ფრონტი, რომელსაც იცავდა [[23-ე ბრიგადა (აფხაზეთი)|23-ე ბრიგადა]]. ომის შედეგად ქალაქი ძ₾იერ დაზარალდა. დაინგრა შენობა-ნაგებობების საკმაო ნაწილი. ომისშემდგომმა ეკონომიკურმა და დემოგრაფიულმა კოლაფსმა გაანადგურა ქალაქის ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული პოტენციალი. ქალაქის მოსახლეობის 65%-მა დატოვა ქალაქი და საკუთარ ქვეყანაში იძლებით გადაადგილებულ პირად იქცა.
 
1993 წლის 27 სექტემბრიდან ქალაქს აკონტროლებენ აფხაზი სეპარატისტები. [[საქართველოს პარლამენტი]]ს მიერ [[2008]] წელს მიღებული [[საქართველოს კანონი ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ|კანონის]] თანახმად, ოკუპირებულია [[რუსეთი|რუსეთის ფედერაციის]] მიერ.
 
==დემოგრაფია==
== ცნობილი სოხუმელები ==
 
* [[დემეტრე II (აფხაზთა მეფე)]]
* [[თეოდოს I]]
* [[კონსტანტინე I (აფხაზთა მეფე)]]
* [[კონსტანტინე II (აფხაზთა მეფე)]]
* [[ლეონ I (აფხაზეთი)]]
* [[გურამ გაბესკირია]]
* [[ანატოლი კაჭარავა]]
* [[ზურაბ კოპალიანი]]
* [[დიანა ღურწკაია]]
*[[Დავით თევზაძე|დავით თევზაძე]]
 
== ღირსშესანიშნაობები ==
 
[[ბაგრატიონები|ბაგრატიონთა]] ეპოქის (XI ს.) ნანგრევები, ბოტანიკური ბაღი, [[სტალაქტიტური მღვიმე]]ები სოფელ შრომასთან, უნიკალური ფერმა-ლაბორატორია — [[პრიმატარიუმი]]. სოხუმში არის [[ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქია|ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის]] კათედრა და რეზიდენცია.
* [[ბაგრატიონები|ბაგრატიონთა]] ეპოქის (XI ს.) ნანგრევები,
* სოხუმის ბოტანიკური ბაღი
* [[სტალაქტიტური მღვიმე]]ები სოფელ შრომასთან
* უნიკალური ფერმა-ლაბორატორია — [[პრიმატარიუმი]].
* [[ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქია|ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის]] კათედრა და რეზიდენცია.
* [[Ბაგრატის ციხე|ბაგრატის ციხე]] — [[Ცხუმის სამთავრო|ცხუმის სამთავრო]] - მთავრის სამყოფელი.
* თამარ მეფის ხიდი (XII ს.)
* ძველი სოხუმი (XIX ს.)
* ეშერის სამხედრო-გეოლოგიური კვლევების უნიკალური ლაბორატორია.
* [[Აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა|აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის]] მთავრობის სახლი
* ანტიკური ქალაქის ნანგრევები (ძვ.წ. V-IV ს.)
 
==გალერეა ==
252

რედაქტირება