კოპალიანები: განსხვავება გადახედვებს შორის

არ არის რედაქტირების რეზიუმე
|სამხედრო ჯილდოები=}}
 
'''კოპალიანები''' — ქართული (ლეჩხუმური"კოპალეისსანი"/"კოპალეს შრთამომავალი") ქართული წარმოშობის გვარი. დღესდღეობით ძირითადად ცხოვრობენ [[ცაგერის მუნიციპალიტეტი|ცაგერის მუნიციპალიტეტში]], სადაც ყველაზე მრავალრიცხოვანი გვარია, ასევე [[ქუთაისი|ქუთაისში]], [[წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი|წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში]], [[ხონის მუნიციპალიტეტი|ხონის მუნიციპალიტეტში]], [[თბილისი|თბილისში]] და საკმაოდ მრავალრიცხოვანი განსახლება აქვთ [[აფხაზეთი|აფხაზეთშიცაფხაზეთში]].
 
== თქმულებები ==
როგორც ქართული გვარების უმრავლესობას, ისე კოპალიანების გვარის შესახებ არსებობს სხვადასვასხვადასხვა, ერთმანეთისაგან განსხვავებული თქმულება თუ გადმოცემა. დღესდღეობით რთულია იმის ზუსტი გარკვევა ამ თქმულებებიდან რომელიმე შეესაბამება თუ არა ისტორიულ სინმდვილეს, თუმცა მათი არსებობა გვარის მეხსიერებაში მის სიძველეზე და განსაკუთრებულობაზე მიუთითებს. ყველაზე მეტად ფესვგადგმული და ცნობილი თქმულება გვარში წარმართულ ღვთაება კოპალეს[[Კოპალა|კოპალას]] უკავშირდება.
 
წინარექრისტიანულ ხანაში აღმოსავლეთ[[Აღმოსავლეთი საქართველო|აღმოსავლეთი საქართველოს]] მთიეთამთიელთა შორის, განსაკუთრებით არგვისპირა[[Არაგვი|არაგვისპირა]] მოსახლეობაში გავრცელებული იყო ღვთაება [[კოპალა|კოპალე სკოპალეს]] კულტი. ადგილობრივებისათვის იგი წარმოადგენდა ყოველგვარი ბნელი, ბოროტი ძალების წინაამღდეგ მებრძოლი გმირის განსახიერებას. ლეგენდები ყვებიან მისი ლახტისსაბრძოლო მათრახის დიდ შესაძლებლობებზე და დევებთან მის ომებზებრძოლებზე. ამის გამო კოპალეს შრთამომავლობას ბევრი მტერი და მოშურნე გამოუჩნდა, ამიტომაც ისინი საქართვლეოსსაქართველოს სახვადასხვასხვა კუთხეებში გაიხიზნენ. მათი ნაწილი მოსულა [[Სვანეთი|ზემო სვანეთში]] სადაც დასაბამი მისცეს კოპალიანების გვარს. სხვა კუთხეებში გახიზნულებმაცგახიზნულმა კოპალეს შეინარჩნესშრთამომავლობამაც შეინარჩუნა ლეგენდარული წინაპრის გვარი-ფუძე. დამათ მიიღეს კოპალეიშვილის(ქართლი), [[Კოპაძეები|კოპაძის და]](მესხეთი), კოპალაძის(იმერეთი) და კობალაძის(გურია) გვარები.
 
გვარში არსებობს შიდა განშტოებებიგანშტოებებიც, რომლებიც სხვა და სხვა წარმოშობისანი არიან. სისხლით ნათესავად არ მიიჩნევენ თავს თუმცა საერთო გვარის ხალხად იღებენ ერთმანეთს. ასეთიმითური განშტოებებისაერთ საგვარეულოსწარმომავლობის უფროგამო. საინტერესოსნიშნადობლივია დარომ მრავალრიცხოვანსამ ხდისთქმულებების და ასეთიგადმოცემების რამუმრავლესობა არა"კოპალეს გვარისშრთამომავალთა" არაერთსულოვნებისაგვარების დაწევრთა სისუსტისუმრავლესობამ არამედიცის. სიძლიერის ნიშანია.
 
== გვარის განშტოებები ==
[[ლუხვანო|ლუხვანოს]] საკოპალიანო ყველაზე ძველ სამოსახლოდ ითვლება ლეჩხუმის ტერიტორიაზე ამ გვარის მიერ დაარსებულებს შორის. თავდაპირველად მას უბრალოდ "საკოპალიანო" ერქვა. სოფელში აღმოჩენილია ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი და აქ უძველესი დროიდან ცხოვრობდა ხალხი, თუმცა კოპალიანების საგვარეულოს დაფუძნება სავარაუდებელია დაახლოებით XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე.
 
[[Ლუხვანო|ლუხვანოს]] კოპალიანებში გავრცელებული თქმულების თანახმად: ზემო სვანეთში მცხოვრებ ერთ კაცს გოგის, მეზობელი მოუკლავს, სისხლის აღების შიშით გოგის სვანეთი მიუტოვებია და დადიანის სამფლობელოსაკენ წასულა. დიდი წვალების შემდეგ მას მიუღწევია ლეჩხუმის საზღვრამდე სადაც უნახავს მშვენიერი სანახები, ნადირით მდიდარი ტყეები და თევზით მრავალი ტბა. ერთი ჯიხვი მოუკლავს და მისი ტყავი ძღვნადცოცხლად წაუღიაშეუპყრია და გეზი აუღია მურის სასახლისაკენ სადაც დადიანს მოახსენეს მისი სტუმრობის შესახებ. გოგიმ ყველაფერი უამბო დადიანს, მათ შორის ლუხვანოს მთებში ნანახი ჯიხვების ჯოგის ფა თევზით მდიდარი ბაბაშურის ტბის შესახებ. დადიანს თან უახლია გოგი და ეს ადგილები პირადად მოუნახულებია. ნახვით კმაყოფილი დარჩენილა და გოგი ამ მიდამოებში დაუსახლებია. ამ დროს დაარსდა სოფელი "საკოპალიანო" ([[Ლუხვანო|ლუხვანო]]). გოგი აქ დაცოლშვილებულა და გამრავლებულა. სწორედ მის შრთამომავლებად მიიჩნევიან ლუხვანოს კოპალიანები.
 
[[Ზარაგულა|ზარაგულას]] კოპალიანები გვარში ყველა ზეყველაზე მცირერიცხოვანი თუმცა საკმაოდ ცნობილი შტოა. ისინი ლუხვანოელებზე შედარებით გვიანდელი განშტოებაა. სამეცნიერო თუ ეთნოგრაფიული კვლევებით ზარაგულას კოპალიანები არ მიიჩნევიან ლუხვანოელი კოპალიანების სისხლით ნათესავებად თუმცა მათ შორის ურთიერთობები ყოველთვის იყო ძალიან ახლო და მშვიდობიანი. ზარაგულას კოპალიანებს აქვთ ძლიერი სისხლით ნათესაობა რადგანისინირადგან ისინი რეალურად მართლაც ერთი მამათავრისაგან იღებენ სათავეს.
 
ზარაგულელი კოპალიანების თქმულების თანახმად:, ზარაგულელიმათი კოპალიანებისსაერთო წინაპარი კაცია [[Გურია|გურიიდან]] მოსულა. ეს კაცი გვარად კოპალეიშვილი იყო ანუ კოპალეს შრთამომავალთა გვარებიდან ერთ ერთის წარმომადგენელი, ამიტომაც იგი მარტივად დაფუძნდა [[Ლეჩხუმი|ლეჩხუმში]] და გვარის გადაკეთებით საკუთარი გვარის ფუძეც არ დაუკარგავს. კაციას აღარ დაედგომებოდა გურიელის კარზე გაურკვეველი მიზეზების გამო და საკუთარ ოჯახთან ერთად გახიზნულა იმერეთში. დაგარკვეული დროის შემდეგ მისთვის უბოძებიათიმერეთს მეფე [[Ბაგრატ III (იმერეთის მეფე)|ბაგრატ III]]-ს უბოძებია მამული ლეჩხუმში და დაუნიშნავს იგი გადაცემული ადგილმამულის [[Მოურავი|მოურავად]]. ეს უნდა მომხდარიყო მაშინ როდესაც ოდიში[[Სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო|ოდიშის სამთავრო]] ჯერ კიდევ არ მართავს ლეჩუხმს და იგი იმერეთის მეფის დომენია. კაცია დასახლებულა ლუხვანოსთან ახლოს ზარაგულაში სადაც დაუარსებია სოფელი [[Ზარაგულა|ზარაგულა]]. აქვე დაცოლშვილებულა და გამრავლებულა. ამ გვარის ხალხი გამოირჩევა ენამოსწრებულობით, და სიცქვიტით, გვარის დამფუძნებელი მამათავრის პატივსაცემად ზარაგულას კოპალიანები ასევე იხენიებიან როგორც "კაციეისანებადკაციეისანები"
 
ამრიგად კოპალიანების გვარში ერთიანდება ორი დამოუკიდებელი შტო:
ამრიგად კოპალიანების გვარში ერთიანდება ორი დამოუკიდებელი შტო: ლუხვანოს კოპალიანები, რომლებიც ისტორიულად დადიანის ქვეშემრდომები იყვნენ და მისგან იღებდნენ წყალობას, ასევე ზარაგულას კოპალიანები, რომლებიც უფრო იმერეთი-გურიის მხარეს იხრებოდნენ პოლიტიკური პროცესების მიმდინარეობისას რაც მათ საგვარეულო თქმულებებში ნათლად აღიბეჭდა.
 
* ლუხვანოს კოპალიანები, რომლებიც ისტორიულად [[Სამეგრელოს მთავრები|დადიანების]] ქვეშემრდომები იყვნენ და მათგან იღებდნენ წყალობას, იმერეთ-ოდიშის დაპირისპირებისას კი [[Სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო|ოდიშს სამთავროს]] პოლიტიკას უჭედნენ მხარს.
* ზარაგულას კოპალიანები: რომლებიც [[Ბაგრატიონები|ბაგრატიონების]] იმერული შტოდან იღებდნენ წყალობას და შესაბამისად [[Იმერეთის სამეფო|იმერეთის სამეფოს]] მხარეს იხრებოდნენ პოლიტიკური პროცესების მიმდინარეობისას რაც მათ საგვარეულო თქმულებებში ნათლად აღიბეჭდა.
 
== გვარის ისტორია ==
[[ფაილი:Kopalianebis sagvareulo eklesia.jpg|მინი|250x250პქ|XVIII საუკუნეში აგებული კოპალიანების ერთ ერთი საგვარეულო ეკლესია. ლეჩხუმი. სოფელი ლუხვანო.]]
კოპალიანების გვარი თუ თქმულებებს დავუჯერებთ უნდა მომდინარეობდეს კოპალეს[[Კოპალა|კოპალას]] კულტიდან, ანუ მათი წინაპრები იყვნენ წარმართობის პერიოდიდან მომდინარე ძლიერი შტოები, რომლებიც შემდეგ დასავლეთინტენსიურად საქართველოშიმიგრირდნენ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში და განსახლდნენ [[Სვანეთი|სვანეთში]], ლეჩხუმში[[Ლეჩხუმი|ლეჩხუმი]], [[Გურია|გურიაში]], [[Მესხეთი|მესხეთში]], გურიასა[[Ქართლი|ქართლში]] და [[Იმერეთი|იმერეთში]].
 
გვარი პირველად იხსენიება XII-ე საუკუნეში საეკლესიო დასტარებში. მისი ძლიერ საგვარეულოდ ჩამოყალიბება კი დაიწყო XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე, როდესაც სვანეთში[[Სვანეთის სამთავრო|სვანეთის სამთავროში]] მოიპოვეს მამულები და შემდეგუკვე XVს-ის დასაწყისში დამკვიდრდნენ ლეჩხუმში სადაც დააარსეს დიდი სოფელი "საკოპალიანო" (დღევ. [[ლუხვანო]]). შემდგომში მათ მიემატა მეორე განშტოება ზემო საკოპალიანო([[ზარაგულა]]) რომელიც სხვა დამოუკიდებელი შტო იყო.აქ კოპალიანები ატარებდნენ [[Მოურავი|მოურავის]] და [[Სახლთუხუცესი|სახლთუხუცესის]] ტიტულებს. ამავე პერიოდში შეიქმნა მცირე სამოურავო, რომელიც [[ლეჩხუმის სათავადო|ლეჩხუმის სათავადოს]] შემადგენელი ნაწილი იყო და კოპალიანების გვარი მართავდა — [[საკოპალიანო]].
 
კოპალიანები ძირითადად მსახურობდნენ ლეჩხუმის მოუურავებისსარდალმოუურავების კარზე, მათი ნაწილი პეიროდულად მოურავობისმოურავის [[Სახლთუხუცესი|სახლთუხუცესის]] ტიტულსაც აღწევდა. მაგ. პეტრე კოპლიანი [[დავით დადიანი|დავით დადიანის]] მოურავი იყო. ასევე ბერი კოპალიანი, რომელიც [[Სოლომონ I|სოლომონ I]]-ს ემხრობოდა (სავარაუდოდ ზარაგულის კოპალიანებიდან). ლუხვანოს კოპლლიანები რადგანაც მათ მამულები კაცია დადიანმა გადასცა სწორედ ლეჩხუმში ოდიშის მომხრეთა რიგებში იდგნენ, ხოლო ზარაგულას კოპალიანები უფრო იმერეთის მეფის მხარეს იხრებოდნენ. დადიანების ერთპიროვნული მმართვლეოსბის და [[ლეჩხუმის სათავადო|ლეჩხუმის სამოურავოს]] არსებობის პერიოდში ლუხვანოს კოპალიანები იყვნენ აზნაურის ტიტულის მქონეები რაც ჩანს არქივში არსებული სამეფო სიგელებიდან. თუმცა სამეგრელოში რუსეთის პროტექტორატის დამყარების შემდგომ მათ ეს ყველაფერი დაკარგეს.
 
XVIII საუკუნის დასაწყიიდან კოპალიანთა შორის აზნაურული წოდების გარდა ასევე დამკვიდრდა სასულერო ფენაც. იმერეთის მეფის [[ალექსანდრე V]]-ის 1733 წელს შედგენილ სიგელში იხსენიება გრიგოლ კოპალიანი, რომელსაც მეფე ანიჭებს [[Გელათის მონასტერი|გელათის მონასტრისმონასტერის]] წინამძღვრის წოდებას, უწოებს მას ყველაზე განსწავლულ და ბრძენს და ავალებს მოუაროს აქამდე გავერანებული და მიტოვებული მონასტრის ვენახებს, მეფეთა საფლავებს მიაგოს საკადრისი პატივი, მიხედოს მიწებს, მასზე მოსახლე კომლებს და ათავისუფლებს მის დაქვემდებარებაში არსებულ საეკლესიო ადგილ მამულებს გადასახადებისაგნ. XVIII-XIX სს-ში კოპალიანთა გვარიდან გამოვიდა 40 სასულიერო პირი.
 
რუსეთის პროტექტორატის დამყარების შემდეგ კოპალიანების გვარს ჩამოერთვა ყველა პრივილეგია და ადგილ მამულების დიდი ნაწილი. გვარის მდიდარი ფენა შემდგომში კომუნისტებმა გააგულაგეს და მათი დიდი ქონების კონფისკაცია განახორციელეს.
 
== აფხაზეთის კოპალიანები ==
აფხაზეთში კოპალიანების დასახლებები გაჩნდა XIX ს-ის ბოლოს. 1867 წელს ლეჩხუმის უკანასკნელი მოურავი ქაიხოსრო კოპალიანი ოჯახით გადასახლდა აფხაზეთში. სოფელ [[ლინდავა]]-ში. სადაც ხელი მიჰყო პლანტატორობას. 1885 წლიდან [[Სოხუმი|სოხუმში]] მოქმედებდა ცნობილი თოფიანათოფიხანა, რომელიც იარაღს ამზადებდა რუსეთის არმიისთვის სამხრეთ კავკასიაში, ასევე გადიოდა ექსპორტზე პორტო ფრანკოს მეშვეობით. იგი დააარსა გაბრიელ კოპალიანმა მოგვიანებით 1890 წელს ზარაგულის კოპალიანების ნაწილმა მწირი მიწების და გამოუვალი მდგომარეობის გამო მიატოვა სოფელი და იმერეთის გავლით ფოთის პორტიდან გაემგზავრა სოხუმისაკენ. აქ გავრცელებული მალარიის გამო მათი დიდი ნაწილი უშუალოდ ქალაქის მაგივრად სოხუმთან ახლოს არსებულ სოფელბში დასახლდა მათ შორის პირველები იყო [[Სოხუმის მუნიციპალიტეტი|სოხუმის რაიონისმუნიციპალიტეტის]] სოფელი [[Ოქტომბერი (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი)|ოქტომბერი]] და გულრფშის[[Გულრიფშის მუნიციპალიტეტი|გულრიფშის რაიონისმუნიციპალიტეტის]] სოფელი [[Ყადა|ყადა]]. მათ ძირითადად ხელი მიყვეს მეცხოველეობას და მემინდვრეობას. კოპალიანების ნებაყოფლობით გადასახლებული ნაწილი მალე მდიდარ ფენად იქცა, თუმცა მათი მიწების და ქონების დიდი ნაწილი საბჭოთა ხელისუფლებამ დააყადაღა 1922 წელს.
 
საბჭოთა დიქტატურის დამუარების შემდეგ [[Ლავრენტი ბერია|ლავრენტი ბერიას]] პროექტით 1936 წელს [[Რაჭა|რაჭიდან]] და [[Ლეჩხუმი|ლეჩხუმიდან]] დაიწყო გვარების მასობრივი ჩასახლება აფხაზეთის ტერიტორიაზე. მათ შორის უამრავი კოპალიანი ჩაასახლეს გულრიფშის და სოხუმის რიაონის სოფლებში. მათმა ნაწილმა მეცხოველეობას მიყო ხელი, ნაწილმა მეხილეობას, ხოლო ზოგიერთ სოფელში თამბაქოს პლანტატორობასაც. კოპალიანები ხშირად ხვდებოდნენ აფხაზეთის მთავრობის სხვადასხვა თანამდებობებზე, ასევე მეცხოველეობის ფერმების გამგეებად და კოლმეურნეობის თავჯდომარეებად.
 
1989 წლისათვის კოპალიანები განსახლებულები იყვნენ: [[კელასური (წებელდის თემი)|კელასურში]], [[წებელდა (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი)|წებელდაში,]] [[ლინდავა|ლინდავაში]], არადუში, [[Ოქტომბერი (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი)|ოქტომბერში]], [[Ტამიში|ტამიშში]] და სხვა სოფლებში. ასევე [[სოხუმი|სოხუმში.]]
 
1991 წელს აფხაზეთის ომის დაწყებისას ბევრი კოპალიანი წავიდა მოხალისედ ომში. გუმისთაზე განლაგებული სოხუმის I ბატალიონის უმრავლესობას სწორედ კოპალიანები შეადგენდნენ, ძირითადად კელასურიდან, ლინდავიდან და ჩამბიდან. სწორედ მათ ევალებოდათ ყველაზე ცხელი წერტილის [[აჩადარა]]-ს დაცვა. ასევე კოპალიანებმა გამოიჩინეს თავი [[ტამიში|ტამიშის]] ბრძლებში და თითქმის ყველა სამხედრო მოქმედებაში მიიღეს მონაწილეობა რომელიც სოხუმის და გულრიფშის რაიონებში მიმდინარეობდა.
 
== დღევანდელობა ==
დღეს საქართველოში დაახლოებით ხუთიექვსი ათასი კოპალიანი ცხოვრობს (აფხაზეთში მათი ზუსტი რაოდენობა უცნობია) მათ შორის უმრავლესობა ლუხვანოს კოპალიანებს ეკუთვნის. ლეჩხუმში იგი დღემდე ყველაზე მრავალრიცხოვანი გვარია. ასევე მასიურად ცხოვრობენ [[Ქუთაისი|ქუთაისში]], [[Წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი|წყალტუბოს]] და [[Ხონის მუნიციპალიტეტი|ხონის მუნიციპალიტეტის]] სოფლებში, [[Თბილისი|თბილისში]], [[Ბოლნისი|ბოლნისში]] და მცხეთაში[[Მცხეთა|მცხეთში]].
 
2011 წლის მარტში დაარსდა საგვარეულო კავშირი "კოპალიანი", რომელიც ცდილობს გვარის საგვარეულო ერთობის შენარჩუნებას და მის წარმომადგენლებს შორის ურთიერთობების გაღრმავებას. ასევე ისტორიული საგვარეულო ეკლესია-მამულების რესტავრაციას. მათი ინიციატივით არქივებში რამდენიმე წლიანი მუშაობის შედეგად 2017 წელს გამოიცა პირველი წიგნი გვარის ისტორიის შესახებ, რომლის ავტორია ცნობილი ისტორიკოსი და ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი [[ემილ კოპალიანი]].
252

რედაქტირება