ჩუქჩები: განსხვავება გადახედვებს შორის

არ არის რედაქტირების რეზიუმე
'''ჩუქჩები''' ({{lang-ru|''чукчи''}}) — [[ჩუკოტკის ნახევარკუნძული]]ს მკვიდრი მოსახლეობა, ჩრდილო-აღმოსავლეთის პალეოაზიატების ჯგუფის, რომელსაც აგერთვე მიეკუთვნეიბან კორიაკები და იტელმენები, ყველაზე მრავალრიცხოვანი ხალხები. [[2002|2002 წლის]] მონაცემებით, მათი რაოდენობა შეადგენს 15,767. ძირითადად მოსახლეობენ [[ჩრდილო ყინულოვანი ოკეანე|ჩრდილო ყინულოვანი ოკეანის]] და [[ბერინგის ზღვა|ბერინგის ზღვის]] ნაპირებზე: [[ჩუკოტკის ავტონომიური ოკრუგი|ჩუკოტკის ავტონომიური ოკრუგის]] ტერიტორიაზე (12.6 ათასი), [[კამჩატკის მხარე|კამჩატკის მხარის]] ჩრდილოეთ ნაწილში (1.4 ათასი) და [[სახა (იაკუტია)|იაკუტიაში]] (0.6.ათასი).<ref name=":0">М. Г. Левин, Л. П. Потапов, ''Народы Сибири, 1956''</ref>
 
ძირითადად ლაპარაკობენ [[ჩუკოტკური ენა|ჩუკოტკურ ენაზე]], რომელიც ენათა ჩუკოტურ-კამჩატკურ ოჯახს მიეკუთვნება დამწერლობა აქვთ 1936 წლიდან, იგი შექმნილია [[კირილური დამწერლობა|კირილიური]] გრაფიკის საფუძველზე.<ref name=":0" /> რელიგია – [[შამანიზმი]]. [[XIX საუკუნე]]მდე ფაქტობრივად შეინარჩუნეს დამოუკიდებლობა მეფის ადმინისტრაციისგან. ჩუქჩები ორ ჯგუფად იყოფიან: ზღვისპირა ჩუქჩებად და მეირმე ჩუქჩებად. ზღვისპირა ჩუქჩები თავიანთ თავს უწოდებენ ანკალინს (მრ. რ. ანკალიტ) – „ზღვის მკვიდრი“, ხოლო ტუნდრის მეირმე ჩუქჩები — ჩავჩუ (მრ. რ. ჩავჩუვატ). ამის გარდა, როგორც ზღვისპირა, ისევე მეირმე ჩუქჩები თავს უწოდებენ  ლიგორავეტლიან (მრ. რ. ლიგორავეტლიატ), რუსულში ტრანსფორმირებული როგორც „ლუორავეტლანი“,  რაც „ნამდვილ ადამიანს“ ნიშნავს.<ref name=":0" /> ჩუქჩი–მომთაბარე მეირმეები და ჩუქჩი–ბინადარი ზღვის ცხოველებზე მონადირეები ერთმანეთში აწარმოებდნენ ნატურალურ გაცვლას.
 
ჩუქჩებს ემეზობლებიან: ბერინგის ზღვის სანაპიროზე — <nowiki/>[[ესკიმოსები]], სამხრეთით — კორიაკები, მდ. კოლიმის დასავლეთით — [[იაკუტები]] და იუკაგირების რამდენიმე ოჯახი. მათ მეზობლად აგრეთვე ცხოვრობენ ჩუვანცები, რომლებიც წარსულში იუკაგირების შტოს მიეკუთვნებიდნენ<ref name=":0" />.
 
== ეთნოგენეზი ==
ჩუქჩების შესახებ უკვე პირველივე ცნობები ადასატურებს იმას, რომ მათი მატერიალური წარმოება XVII საუკუნის დასაწყისში სამეურნეო კომპლექსის დაშლის პროცესში იყო. ეს ყველაფერი ხასიათდებოდა სახმელეთო ნადირობის ზღვის ცხოვლებზე ნადირობასთან შეთავსებით, აგრეთვე მეირმეობის და მეთევზეობის განვითარებით.
[[ფაილი:Chukchi family old.jpg|მინი|ჩუქჩების ოჯახი. 1900-1910]]
რუსებისა და მათი შედარებით მაღალი კულტურის გამოჩენამ უკიდურეს ჩრდილო-აღმოავლეთში ხელი შეუწყო  ჩუქჩების სამეურნეო კომპლექსის ძირითადი კომპონენტების დიფერენციაციას. ხდება ძველი მეურნეობის ახალი, უფრო სრულყოფილი ფორსმებით ჩანაცვლება, რაც ეფუძნებდა ჩუქჩების სპეციალიზაციას ორ საქმიანობაზე - მეირმეობასა და ნადრობაზე. ამ ორ სექტორს შორის ხშირი იყო გაცვლა, რითაც ჩუქჩების მოთხოვნილებებში გარკვეული წონასწორობა ნარჩუნდებოდა. ჩუქჩების მნიშვნელოვანი ნაწილი ბუნებაში უკვე მზა პროდუქტების მითვისებითი მეურენობიდან გადადის მწარმოებლურ მერუნეობაზე.
 
XVIII საუკუნეში ჩუქჩებთან მიმდინარეობდა მოშინაურებული ირმების რიცხოვნობის ზრდა და მწყემსობის განვითარება. ამ პროცესის პარალეულარდ კიდევ უფრო მცირდებოდა ველურ ირმებზე ნადირობა, რაც გამოწვეული იყო მათი რაოდენობის მკვეთრი კლებით. როგორო ცნობილია, XIX საუუნისთვის ველური ირმები ჩუკოტკაზე თითქმის გადაშენდნენ.