ქართლი: განსხვავება გადახედვებს შორის

5,420 ბაიტი დაემატა ,  2 წლის წინ
არ არის რედაქტირების რეზიუმე
|ქვეყანა = [[საქართველო]]
|რეგიონი = [[შიდა ქართლის მხარე]]<br/>[[ქვემო ქართლის მხარე]]<br/>[[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]]
|მუნიციპალიტეტი = 19
|ფართობი = 21 333
|მოსახლეობა =
}}
[[File:Clouet Georgie 1767.jpg|მინი|ქართლი (Cardueli) მე-18 საუკუნეში. ფრაგმენტი ჟან კლუეს რუკიდან, 1767]]
'''ქართლი''' — ყველაზე დიდი ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე [[აღმოსავლეთი საქართველო|აღმოსავლეთ საქართველოში]].
'''ქართლი''' — მხარე [[აღმოსავლეთი საქართველო|აღმოსავლეთ საქართველოში]]. სახელწოდება მომდინარეობს იმ მთისაგან, სადაც ლეონტი მროველის ცნობით დაემკვიდრა ქართველთა ლეგენდარული ეთნარქი — ქართლოსი. მთა „ქართლი“ იქცა ქალაქ „ქართლად“ (მოიცავდა მცხეთას და წიწამურს), შემდეგ შეიქმნა „დიდი ქართლი“, აქედან კი სახელწოდება მთელ მხარეზე გავრცელდა.
 
==სახელწოდება==
ეთნიკურ-გეოგრაფიულად ელინისტური ხანიდან მოყოლებული ქართლი ორ ნაწილად იყოფოდა: ზენა სოფელი და ქვენა სოფელი. სავარაუდოდ ამ ერთეულთა შორის მიჯნა მტკვარზე გადიოდა. მოგვიანებით, ისტორიული ქართლი გეოგრაფიული მდებარეობისა და უმთავრესი მდინარის მტკვრის დინების მიხედვით სამ ნაწილად იყო გაყოფილი:
'''ქართლი''' — მხარე [[აღმოსავლეთი საქართველო|აღმოსავლეთ საქართველოში]]. სახელწოდება მომდინარეობს იმ მთისაგან, სადაც ლეონტი მროველის ცნობით დაემკვიდრა ქართველთა ლეგენდარული ეთნარქი — [[ქართლოსი]]. მთა „ქართლი“ იქცა ქალაქ „ქართლად“ (მოიცავდა მცხეთას და წიწამურს), შემდეგ შეიქმნა „დიდი ქართლი“, აქედან კი სახელწოდება მთელ მხარეზე გავრცელდა. ქართლში მცხოვრებნი ქართველებად იწოდებოდნენ, ქართველმა კი სახელი მისცა საქართველოს.
 
==ისტორია==
ქართლისნიკო ტერიტორიაბერძენიშვილის აზრით ქართის ტომის ტავდაპირველი საცხოვრისი ქვემო ქართლი იყო. ძვ.წ. IV-III საუკუნიდანსაუკუნეებში ქართლის (იბერიის)ჰეგემონობით სამეფოშიჩამოყალიბდა შედიოდა[[ქართლის სამეფო]], რომლისრომელსაც ბერძნულ წყაროებში იბერიის სამეფოდ მოიხსენიებდნენ. მისი დედაქალაქი ჯერ მცხეთა იყო, შემდეგ თბილისი. X საუკუნეში იგი გაერთიანებული ქართული სახელმწიფო ცენტრი გახდა და გაჩნდა ტერმინი საქართველო. XV-XVIII საუკუნეებში აქ ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო (მოგვიანებით, ქართლ-კახეთის სამეფო), რომელიც 1801 წელს ინკორპორირებულანექსირებულ იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ.
 
==დაყოფა==
ქართლში, როგორც პოლიტიკურ ერთეულში, სხვა ეთნოგრაფიული მხარეები შედიოდა: [[მთიულეთი]], [[ხევი]], [[გუდამაყარი]], [[დვალეთი]], [[ცხრაძმისხევი]]. ეთნიკურ-გეოგრაფიულად ელინისტური ხანიდან მოყოლებული ქართლი ორ ნაწილად იყოფოდა: ზენა სოფელი და ქვენა სოფელი. სავარაუდოდ ამ ერთეულთა შორის მიჯნა მტკვარზე გადიოდა. მოგვიანებით, ისტორიული ქართლი გეოგრაფიული მდებარეობისა და უმთავრესი მდინარის მტკვრის დინების მიხედვით სამ ნაწილად იყო გაყოფილი:
 
# '''[[ზემო ქართლი]]''' — ისტორიული მხარე, მოიცავდა [[მტკვარი|მტკვრის]] ზედა დინებას, დაწყებული მის სათავეებიდან — [[ტაშისკარი|ტაშისკარამდე]] ([[კოლა]], [[არტაანი]], [[სამცხე]], [[ჯავახეთი]] და [[თორი]]), პლუს [[ჭოროხი]]ს აუზს სრულად ([[ტაო-კლარჯეთი]]). გეოგრაფიულად სრულად აერთიანებს, ეთნარქები — [[ოძრხოსი]]ს და [[ჯავახოსი]]ს მიწებს. ტერმინი შეესაბამება გვიანდელი ხანის „მესხეთს“.
[[ვახუშტი ბატონიშვილი]] ქვემო ქართლის საზღვრის ერთ ნაწილს ასე აღწერს:
{{ციტატა|ხოლო აწ, ვინათგან საზღვარი ქართლისა ბერდუჯის მდინარე არს, ვიყოთ მუნითგან წერად: რამეთუ მდინარე ესე ბერდუჯი გამოსდის მთასა [[აბოცის მთა|აბოცისასა]] და დის აღმოსავლით [[ჭოჭკანი|ჭოჭკანამდე]], მერმე მოიქცევის და დის ჩრდილოთ კერძ, და მიერთვის [[ქცია|ქციის მდინარეს]]...სომხითისა, ერევნისა და ამისი გამყოფელი არს მთა დიდი, მაღალი და მარადის თოვლიანი, კალთათა ტყიანი, ნადირიანი, რომელი წარივლის დასავლით არტანადმდე, ხოლო აღმოსავლით [[რანი|რანსა]] და [[გელაქუნი|გელაქუნს]] შუა განვლის, და ვიდრე [[არაქსი|რახსადმდე]] მივალს, მთისა ამის სამხრით კერძი სომხით-ერევნისა არს, ხოლო ჩრდილოთ კერძი ბერდუჯისა და რანისა, არამედ ბერდუჯის მდინარის აღმოსავლეთი კიდე უპყრავთ ბორჩალუთა და დასავლის კიდის კერძი კი უპყრავს მეფესა ქართლისასა, ვიდრე [[ხუნანი|ხუნანამდე]]<ref>ვახუშტი, „საქართველოს გეოგრაფია“, ტფილისი, 1904 წ., გვ. 40-42</ref>.}}
 
ქართლის ტერიტორია ძვ.წ. IV საუკუნიდან ქართლის (იბერიის) სამეფოში შედიოდა, რომლის დედაქალაქი ჯერ მცხეთა იყო, შემდეგ თბილისი. X საუკუნეში იგი გაერთიანებული ქართული სახელმწიფო ცენტრი გახდა. XV-XVIII საუკუნეებში აქ ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო (მოგვიანებით, ქართლ-კახეთის სამეფო), რომელიც 1801 წელს ინკორპორირებულ იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ.
 
დღევანდელი ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური დაყოფით ისტორიული ქართლის ტერიტორია შედის [[შიდა ქართლის მხარე|შიდა ქართლის]], [[ქვემო ქართლის მხარე|ქვემო ქართლის]], [[მცხეთა-მთიანეთის მხარე|მცხეთა-მთიანეთის]] და [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე|სამცხე-ჯავახეთის]] მხარეებში.
 
==ეკონომიკა==
ქართლი დაწინაურებული [[მიწათმოქმედება|მიწათმოქმედების]] ქვეყანა იყო. მიწათმოქმედების დაწინაურება დაკავშირებული იყო სარწყავ სისტემასთან. განვითარებული იყო მემინდვრეობა, მევენახეობა, მეხილეობა, მებოსტნეობა. მიწათმოქმედებასთან ერთად სიმბიოზურად განვითარებული იყო მესაქონლეობა. ქართლში იყო გავრცელებული სახვნელი იარაღის რთული კონსტრუქციული სახეობა დიდი ქართული გუთანი, რომელშიც 9-10 უღელ ხარ-კამეჩს აბამდნენ. ქართლი დღესაც განთქმულია ხილის სხვადასხვა უნიკალური ჯიშით. ქართლის სხვადასხვა კუთხეში გამოყვანილი იყო მხოლოდ ამ რეგიონისთვის დამახასიათებელი ვაზის ჯიშები, მაგ. ატენური.
 
ქართლში იყო გავრცელებული ქართული ხალხური არქიტექტურის ნიმუში [[დარბაზული სახლი]] გვირგვინისებური გადახურვით. ქართლშია შემორჩენილი უძველესი ქართული ქრისტიანული ტაძარი [[ბოლნისის სიონი]] (V ს.).
 
==დემოგრაფია==
ძველი ქართლის მოსახლეობის უმნიშვნელო რაოდენობამ მოაღწია ჩვენამდე. ქართლში ინტენსიურად ხდებოდა მოსახლეობის მოძრაობა. მოსახლეობის რაოდენობის შევსება ხდებოდა მთებიდან ან იმერეთიდან ჩამოსახლებული ადამიანებით. XVII საუკუნიდან იწყება [[ოსები]]ს ჩამოსახლება შიდა ქართლში. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ქართლში შემორჩენილი იყო დიდი ოჯახები. ჩვეულებრივ, ქართლში ოჯახში სულთა რაოდენობა 20-დან 30-მდე მერყეობდა. დღეს ქართლში გვარ-სახელები ძირიტადად -შვილი სუფიქსით ბოლოვდება, მაგრამ ირკვევა, რომ ადრე მათ -ძე სუფიქსი ერთვოდა, მაგ. სოფელ დიღომში მცხოვრები თეთრაშვილები, მძევაშვილები და სონღულაშვილები XIV-XVIII საუკუნეების საისტორიო საბუთებში თეთრაძედ, მძევაძედ და სონღულიძედ არიან ჩაწერილები.
 
==ლიტერატურა==
*''თოფჩიშვილი რ''. „საქართველოს ეთნოგრაფია/ეთნოლოგია“ გვ. 108-109 — თბილისი, „უნივერსალი“ 2010 ISBN 578-9941-12-882-0
 
== რესურსები ინტერნეტში ==