სუის დინასტია: განსხვავება გადახედვებს შორის

არ არის რედაქტირების რეზიუმე
[[ფაილი:Cheui Dynasty 581 CE.png|მინი]]
[[ფაილი:Sui dynasty (Chinese characters).svg|მინი]]
'''სუის დინასტია''' ({{lang-zh|隋|Suí}}; [[581]]—[[618]]) — ჩინური დინასტია, რომელმაც ხანგრძლივი პრობლემების შემდეგ გააერთიანა [[ქვეყანა]]. განახორციელა სოციალურ-პოლიტიკური რეფორმები და მსხვილი სამშენებლო პროექტები.
 
==დინასტიის დაარსება==
[[ფაილი:Sui Dynasty Pilgrim Flask.JPG|მინი|მარცხნივ]]
[[ფაილი:Cernuschi Museum 20060812 111.jpg|150px|მინი]]
[[III საუკუნე|III]][[VI საუკუნე|VI საუკუნეების]] პერიოდი ერთ-ერთი ყველაზე ძნელია ჩინურ[[ჩინეთის ისტორია|ჩინეთის ისტორიაში]]. [[ხანის დინასტია|ხანის დინასტიის]] დაცემის ([[220]]) და [[იმპერია|იმპერიის]] დაშლის შემდეგ [[სახელმწიფო]] [[ეკონომიკა|ეკონომიკის]] მხრივ ძლიერ შესუსტდა. ბევრი უძველესი [[ქალაქი]] დანგრეული იყო, ქვეყნის ჩრდილოეთმა [[სოფლის მეურნეობა|სოფლის მეურნეობაში]] დეგრადირება განიცადა.
 
დროთა განმავლობაში ტაბგაოების „ბარბაროსული“ დინასტია, ჩრდილოეთ [[ვეი]] უმაღლეს ფარგლებში [[ჩინელი|გაჩინელდა]], მისი საბრძოლო მასა დასუსტდა. შეიქმნა საშიშროება თურქული სახანოს ლაშქარი შეჭრილიყო [[ჩინეთი|ჩინეთში]]. VI საუკუნის ბოლოს [[ჩრდილოეთი ჩინეთი|ჩრდილოეთ ჩინეთისჩინეთი]]ს სახელმწიფოში ჩრდილოეთ ჭოუს (ვეის მემკვიდრეობით) მართველობაში მოსვლა შეძლეს ჩინელმა და გაჩინელებულმა თურქმნა არისტოკრატებმა იანგ ჯიანის მეთაურობით. უმრვალესობა ჩინელის ფეოდალურ ფარგმენტაციასთან უარყოფითი რეაქციის გამო, ასევე არისტოკრატთა ნების გარე მტრებისა და შიდა ეკონომიკური პრობლემების კონსოლიდაციის შესახებ, იანგმა და მისმა მომხრეებმა შეძლეს გაცილებით ადვილად მიეღწიათ ქვეყნის გაერთიანებისთვის . [[581]] წელს იანგ ჯიანი სახელით ვენ-დი ახალი სუის დინასტიის იმპერატორად გამოაცხადეს. 300-ზე მეტი წლის განმავლობაში ის გახდა პირველი მმართველი რომლის ძალაუფლებაც მთელ ჩინეთზე ვრცელდებოდა.
 
==სოციალურ-ეკონომიკური რეფორმები==
[[ფაილი:Chinese swords Sui Dynasty about 600 found near Luoyang.jpg|მინი|მარცხნივ]]
[[ფაილი:Stroll About InSpring.jpg|მინი|მარცხნივ]]
სამხრეთის ათვისება ნაკლები სისხლისღვრითა და ნგრევით იყო მიღწეული - სამხრეთის ეკონომიკა (ჩრდილოეთიდან განსხვავებით მონეტიზირებული) აღმოჩნდა მნიშვნელოვან ფაქტორად იმპერიის განვითარებისთვის. სტაბილურობის გამო, ქალქებში ვაჭრობამ იწყო განვითარება, წარმოიქმნა სავაჭრო და ბეჭვდითი კლანები. გადასახადების დაკლებით და სახელმწიფო მონოპოლიების გაუქმებით იანგ ჯიანმა იზრუნა ვაჭრობის და სოფლის მეურნეობის განვიტარებაზეგანვითარებაზე მომავალში. [[583]]-ში მირებულიმიღებული იყო ახალი კანონები, მეტად გამარტივებული.
 
თუმცა [[604]] წელს იმპერატორი მოკლული იყო საკუთარი შვილის იანგ გუანის მიერ, რის შემდეგაც მან დაიკავა ტახტი იანგ-დის სახელით. იანგ გუანმა მნიშვნელოვნად მოახდინა რადიკალიზაცია და გაამკაცრა სასოფლო-სამეურნეო პოლიტიკა. გლეხთა მიწის ნაკვეთები შემცირებულიყო, ხოლო გადასახადები გაზრდილიყო, თანაც მათი უმრავლესობა იყენებოდა სახაზინოში და არა ადგილობრივი საჭიროებებისთვის. იანგ გუანი ცდილობდა კიდევ უფრო მოეხდინა მართველობის ცენტრალიზება ჩინეთში და სხვებისთვის დარჩენილი ძალაუფლება საბოლოოდ წაერთმია. მეორეს მხრივ, იანგ გუანი მხარს უჭერდა კულტურასა[[ჩინეთის კულტურული რევოლუცია|კულტურას]]ა და [[მეცნიერება|მეცნიერებას]], შემოიტანა გამოცდები სახელმწიფო თანამდებობებისთვის და გააძლიერა საჯარო მოხელეთა პოზიციები მებრძოლეებზე.
 
==უმსხვილესი პროექტები==
[[ფაილი:Sui dynasty pipa player .jpg|მინი]]
მიუხედავად ხანმოკლე არსებობისა, დინასტია სუიმ საკმაოდ მნიშვნელოვანი ნაგებობები დატოვა, რომელმაც ჩინეთს საკმაო სარგებელი და მნიშვნელობა მოუტანა. ყველაზე მნიშვნელოვნად შეიძლება ჩაითვალოს იმ დროისათვის დანგრეული [[ჩინეთის დიდი კედელი|ჩინეთის დიდი კედლის]] საფუძვლიანი რეკონსტრუქია; დიდი (საიმპერატორო) არხის გაყვანა —  [[XIX საუკუნე|XIX საუკუნის]] ბოლომდე წარმოადგენდა მსოფლიოში უდიდეს ხელოვნურ საწყლოსნოს და ასევე ლოიანგში[[ლოიანი|ლოიანში]] სასახლის ანსაბლის მშენებლობა — ახალი იმპერიის [[დედაქალაქი]], რომელიც ბრწყინავდა თავის მშვენიერებით.
 
სასახლის კომპლექსის მშენებლობისას შრომობდა ორ მილიონამდე ადამიანი, დიდი კედელის რეკონსტრუქციაზე და საიმპერატორო არხის გაყვანაზე - ერთ-ერთი მილიონი. ფართოდ გამოიყენებოდა ნახევრად მონა გლეხების შრომა.
 
დიდმა საიმპერატორო არხმა შეაერთა მდინარე [[იანძი]] და ჰუანჰე[[ხუანხე|ხუანხე]], მდიდარი ნაყოფიერი სამხრეთი და ბარბაროსული ეპოქის შემდეგ აღორძინებული ჩრდილოეთი. ის გახდა უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო გზა ჩინეთის შიგნით, მთავარი სატრანსპორტო არტერია [[მარცვალი|მარცვლების]] გადასატანად.
 
==საგარეო პოლიტიკა==
[[ფაილი:Sui Yangdi Tang.jpg|მინი|მარცხნივ]]
დინასტია სუის პოლიტიკა ხასიათდება მრავალრიცხოვანი [[ომი|ომებით]], რომელთაც ჩინელი მეთაურები ახორციელებდნენ მთავარი გზით, [[კორეის ნახევარკუნძული|კორეის ნახევარკუნძულის]] სახელმწიფოებსა და ჩრდილოეთ ტომების წინააღმდეგ, ასევე თურქული სახანოების დაპირისპირებით.
 
ლიაონინის ნახევარკუნძულის ათვისებით [[612]]-ში, სახელმწიფო [[სილა|სილასთან]] ერთად სუისური ჩინეთი ფაქტობრივად კორეული სახელმწიფოების [[პექჩე]] და [[კოგურიო|კოგურიოს]] წინააღმდეგ გამოვიდა. ორი წლის შემდეგ ომი შედეგების გარეშგარეშე დასრულდა.
 
იმ დროის ჩინეთის სერიოზული მოწინააღმდეგე თურქული სახანო იყო.
==დინასტიის დასასრული==
{{main|სუის დინასტიის შევლა თანგის დინასტიით}}
[[617]] წელს იანგ-გუანის ერთ-ერთმა ნათესავმა, მოახდინა გადატრიალება სიდიდითა და მნიშვნელობით ქვეყნის მესამე ქალაქში - ტაიუანში. მალევე მეამბოხეებმა თურქულენოვანი ტომების დახმარებით აიღეს დედაქალაქი ჩანგიანი. იანგ გუანი გარბოდა სამხრეთში და მოკლული იყო საკუთარი დაცვით. ლი იუანმა გამოაცხადა [[თანგის დინასტია|თანგის დინასტიის]] დაარსების შესახებ. სუისური ჩინეთის დამხობაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აღმოსავლეთ - თურქულმა სახელმწიფომ.
 
==შედეგები==
[[ფაილი:Zhaozhou Bridge.jpg|მინი]]
სუის დინასტიამ ითამაშა გადამწყვეტი როლი ჩინეთის გაერთიანებაში ოთხსაუკუნოვანი დეგრადაციისა და დაშლის პერიოდის შემდეგ. სუის დინასტიის იმპერატორებმა შეძლეს შეენარჩუნებინათ ქვეყნის ერთობა, გაეძლიერებინათ მისი მდგომარეობა, რეალიზება მოეხდინათ გრანდიოზული პროექტებისთვის და ასევე ჩინეთის ყველა ფენის საზოგადოებაში თავიდან დაებადათ ეროვნული ღირსების გრძნობა, ნდობა და სტაბილურობა. სუის დინასტიამ გზა გაუხსნა შემდგომ განვითარებას ტანისთანგის და სუნის დინასტიებში.
 
==სუის იმპერატორები==
|}
 
იანჭოუში, ჰანძანის კვარტალში, ჩინელი არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილია იმპერატორ იანგ-დის საფლავი. ასევე აღმოჩენილია [[სპილენძი|სპილენძისა]] და ნეფრიტის ნივთები<ref>{{cite web|url=http://it.tut.by/343932?utm_source=mail.tut.by&utm_medium=top_resource_block&utm_campaign=news-block|title=В Китае найдена могила императора-тирана из династии Суй|accessdate=2013-04-14|date=2013-04-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FtlHvBKq|archivedate=2013-04-15}}</ref>.
 
==რესურსები ინტერნეტში==