დარიშხანი: განსხვავება გადახედვებს შორის

54.205.32.104-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა Henry McCleanBot-ის მიერ რედაქტირებული ვერ...
(54.205.32.104-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა Henry McCleanBot-ის მიერ რედაქტირებული ვერ...)
{{ქიმიური ელემენტი
|დარიშხანი / Arsenicum (As) [[სურათი:As-TableImage.png|350პქ|]]<!-- ელემენტის სახელი და სურათი
-->|33<!-- ნომერი
-->|[[ფაილი:Arsen 1a.jpg|220პქ|center|]] მომწვანო [[მეტალოიდი]]<!-- ფიზიკური მდგომარეობა და აღწერილობა
-->|74,92159<!-- ატომური მასა (მოლური მასა)
-->|139<!-- ატომის რადიუსი
-->|2,805 n/<!-- შეფარდება
-->|285<!-- დებაის ტემპერატურა -->}}
 
 
{{ელემენტის დაფა
 
== ისტორია ==
 
 
== სახელწოდების წარმომავლობა ==
 
=== საბადოები ===
დარიშხანის მთავარი სამრეწველო მინერალს წარმოადგენს — არსენოპირიტი FeAsS. სპილენძ-დარიშხანის დიდი საბადო მდებარეობს [[საქართველო]]ში, [[შუა აზია]]ში და [[ყაზახეთი|ყაზახეთში]], [[აშშ]], [[შვედეთი|შვედეთში]], [[ნორვეგია]]ში და [[იაპონია]]ში, დარიშხან-კობალტის — [[კანადა]]ში, დარიშხან-კალას — [[ბოლივია]]ში და [[ინგლისი|ინგლისში]]. ამას გარდა, ცნობილია ოქრო-დარიშხანის საბადოები აშშ-ში და [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]]. [[რუსეთი]] ფლობს დარიშხანის ბევრ საბადოს იაკუტიაში, ურალზე, ციმბირში, ჩუკოტკაზე და ა.შ. <ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/MISHYAK.html?page=0,5 ონლაინ ენციკლოპედია Кругосвет. დარიშხანი.]</ref>.
 
== მიღება ==
არსებობს დარიშხანის მიღების ბევრი ხერხი: ბუნებრივი დარიშხანის სუბლიმაცია, დარიშხანის კოლჩედანის თერმული დაშლის ხერხი, დარიშხანიანი ანჰიდრიდის აღდგენა და სხვა.
 
ეხლაახლა ლითონური დარიშხანის მისაღებად ყველაზე ხშირად ახურებენ არსენოპირიტს ღუმელებში ჰაერის მიუწოდებლად. ამ დროს თავისუფლდება დარიშხანი, რომლის ორთქლები კონდენსირდება და გარდაიქმნება მყარ დარიშხანად რკინის მილებში, რომელიც ღუმელიდან გამოდიან, და განსაკუთრებულ კერამიკულ მიმღებებში. ნარჩენებს ახურებენ ღუმელში ჰაერის მიწოდებით, და მაშინ დარიშხანი გარდაიქმნება As<sub>2</sub>O<sub>3</sub>. ლითონური დარიშხანი მიიღება ძალიან უმნიშვნელო რაოდენობით, და დარიშხან შემცველი მადნების ძირითადი ნაწილი მუშავდება თეთრ დარიშხნად, ანუ დარიშხანის ტრიოქსიდი — დარიშხამიანი ანჰიდრიდი As<sub>2</sub>О<sub>3</sub>.
 
== გამოყენება ==
[[პიროტექნიკა]]ში რეალგარი გამოიყენება «ბერძნული», ან «ინდური» ცეცხლის მისაღებად, ცეცხლისა, რომელიც ჩნდება რეალგარის გოგირდის და ნიტრიტების ნარევის წვისას (კაშკაშა-თეთრი ალი).
 
ბევრი დარიშხანის ნაერთი, ძალიან მცირე დოზებით გამოიყენება როგორც სამკურნალო საშუალება სისხლის სიმცირესთან საბრძოლველად მძიმე დაავადებების დროს, რადგანაც ის ახდენს მნიშვნელოვან კლინიკურ მასტიმულირებელ ზემოქმედებას ორგანიზმის მთელ რიგ ფუნქციებზე, კერძოდ კი, სისხლის წარმოქმნაზე. დარიშხანის არაორგანული ნაერთებიდან, დარიშხანიანი ანჰიდრიდი გამოიყენება მედიცინაში აბების დასამზადებლად და ასევე გამოიყენება სტომატოლოგიაში პასტის მაგვარი ფორმით როგორც მანეკროტიზირებელი საშუალება. ამ პრეპარატს უწოდებენ «დარიშხანს» და გამოიყენებენ სტომატოლოგიაში ნერვის ამოღების დროს (იხ. [[პულპიტი]]). თანამედროვე პრაქტიკაში დარიშხანის პრეპარატები ნერვის ამოღებისას გამოიყენება ძალიან იშვიათად თავისი ტოქსიკურობის გამო, ეხლაახლა შემუშავებულია სხვა მეთოდები ნერვის უმტკივნეულო ამოღებისა ადგილობრივი ანასტეზიის გამოყენებით.
 
== ბიოლოგიური როლი და ფიზიოლოგიური მოქმედება ==
დარიშხანთან მუშაობენ ჰერმეტულ ბოქსებში, დამცავი სპეცტანსაცმის გამოყენებით. მაღალი ტოქსიკურობის გამო დარიშხანის ნაერთები გამოიყენებოდა გერმანიის მიერ [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველ მსოფლიო ომში]] როგორც საწამლავი ნივთიერება .
 
დასავლეთის ქვეყნებში დარიშხანი უმეტესწილად ცნობილი იყო როგორც ძლიერი საწამლავი, ხოლო ამავ დროს ჩინეთში ტრადიციულ მედიცინაში ის თითქმის ორი ათასი წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც სამკურნალო საშუალება სიფილისისა და პსორიაზის წინააღმდეგ. ეხლაახლა კი მედიკოსებმა დაამტკიცეს, რომ დარიშხანი დადებით ეფექტს იძლევა ლეიკემიის მკურნალობისას. ჩინელმა მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ დარიშხანი ებრძვის ცილებს რომლებიც კიბოს უჯრედების ზრდაზე არიან პასუხისმგებელი.
 
დარიშხანი მცირე დოზებით [[კანცეროგენი]]ა, მას გამოიყენებდნენ როგორც წამალს, «სისხლის გასაუმჯობესებლად» (ეგრეთ წოდებული «თეთრი დარიშხანი», მაგალითად «ბლო დარიშხანის აბები», და სხვა.), და შეიტანა თავისი მნიშვნელოვანი წვლილი [[ავთვისებიანი სიმსივნე]]ებთან, ონკოლოგიურ დააავადებებთან ბრძოლაში.
ითვლებოდა, რომ «დარიშხანის მიკროდოზები, რომლებიც შეყავდათ მზარდ ორგანიზმში, ხელს უწყობდა ადამიანის და ცხოველის ძვლების ზრდას როგორც სიმაღლეში ისე სიფართეში, ცალკეულ შემთხვევაში ძვლების ზრდა შეიძლება გამოწვეულ იქნას დარიშხანის მიკროდოზებით, სიმაღლის ზრდის ბოლო პერიოდში»<ref>Фармакология проф. [[Николаев]]а. 1943 г. 1-е издание</ref>.
 
ასევე ითვლებოდა, რომ «დარიშხანის მცირე დოზით დიდი დროის განმავლობაში მიღების შემთხვევაში ორგანიზმი იმუშავებდა იმუნიტეტს: ეს ფაქტი დადგენილია როგორც ადამიანების ისე ცხოველების მიმართაც. ცნობილია შემთხვევები, როდესაც დარიშხანის მომხმარებლბი ღებულობდნენიღებდნენ ისეთ დოზებს, რომლებიც რამდენჯერმერამდენიმეჯერ აღემატებოდა სასიკვდილო დოზას, და რჩებოდნენ ჯანმრთელები. ცხოველებზე ცდებმა აჩვენეს, ამ ჩვევის თავისებურებები. ნათელი გახდა, რომ ცხოველები, რომლებიც მიეჩვივნენ დარიშხანის მიღებას, სწრაფად იღუპებოდნენ, თუკი დარიშხანის მნიშვნელოვნად ნაკლები დოზა შეყავდათ სისხლში ან კანის ქვეშ.» თუმცა ასეთი «შეჩვევა» ატარებს ძალიან შეზღუდულ ხასიათს, ე.წ. «მწვავე ტოქსიკურიბის» მიმართ, და ვერ იცავს ახალწარმონაქმნებისაგან. მიუხედავად ამისა, ეხლაცახლაც იკვლევენ დარიშხანის მიკროდოზების ზემოქმედებას კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატებში.
 
კალიფორნიაში [[მონო (ტბა)|ტბა მონოში]] ნაპოვნი იქნა ბაქტერია [[GFAJ-1]], რომლის [[დნმ]]-ის შემადგენლობაში [[ფოსფორი]]ს მაგივრად შედის დარიშხანი<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2010/12/03/aliens/|title=ნაპოვნია ბაქტერია დნმ-ში დარიშხანის შემცველობით|date=3 декабря 2010|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2010-12-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617vqxE6a|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/universe/features/astrobiology_toxic_chemical.html|title=NASA-Funded Research Discovers Life Built With Toxic Chemical|author=Dwayne Brown, Cathy Weselby|date=2 декабря 2010|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2010-12-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/617vrsvXB|archivedate=2011-08-22}}</ref><ref>{{სტატია|ავტორი=Alla Katsnelson|სათაური=Arsenic-eating microbe may redefine chemistry of life|ბმულები=http://www.nature.com/news/2010/101202/full/news.2010.645.html|ენა=en|გამომცემლობა=Nature|ტიპი=სტატია|წელი=2 დეკემბერი 2010|doi=10.1038/news.2010.645}}</ref>.
[[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთის ფედერაციის]] ტერიტორიაზე ქ. [[სკოპინი|სკოპინში]] [[რიაზანის ოლქი|რიაზანის ოლქში]] მრავალწლიანი მუშაობის შემდეგ ადგილობრივი მეტალურგიული კომბინატის (სმკ «მეტალურგი») საყრელებზე ჩამარხული იქნა მიახლოებით ერთნახევარი ათასი ტონა მტვერისმაგვარი ნარჩენები დარიშხანის მაღალი შემცველობით. იმის გათვალისწინებით, რომ 5 მილიგრამი დარიშხანი საკმარისია, რათა მოიწამლოს ადამიანი, ამ საყრელზე არის 200 მილიარდზე მეტი სასიკვდილო დოზა დარიშხანი<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/ecology/2005-05-16/15_ryazan.html|format=html|author=სვირიდოვა ოლგა.|title=Чисто рязанское отравление|work=|publisher=[http://www.ng.ru/ Независимая газета]|datepublished=2005-05-16|accessdate=2009-09-24|lang=ru|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/617vsWP4a|archivedate=2011-08-22}}</ref>.
 
ცნობილია ასევე სამხედრო მრეწველობის ნარჩენებით დაბინძურება ქალაქ [[სვირსკი]]ს ახლოს რომლებიც დარიშხანს შეიცავენ<ref>[http://www.aldana.ru/news.php?id=16207 В Свирске коровы дают молоко с мышьяком]</ref> <ref>[http://news.babr.ru/?IDE=83352 ირკუტსკის ოლქის ეკოლოგიური მდგომარეობა]</ref>.
 
== იხილეთ აგრეთვე ==
<references />
 
{{პერიოდული ცხრილი}}
 
{{თარგი:პერიოდული ცხრილი}}
 
[[კატეგორია:ქიმიური ელემენტები]]
[[კატეგორია:მეტალოიდები]]
[[კატეგორია:არალითონები]]
 
 
{{Link FA|de}}
{{Link FA|id}}
 
[[af:Arseen]]
[[am:አርሰኒክ]]
[[an:Arsén]]
[[ar:زرنيخ]]
[[az:Arsen]]
[[be:Мыш'як]]
[[be-x-old:Аршэньнік]]
[[bg:Арсен]]
[[bn:আর্সেনিক]]
[[br:Arsenik]]
[[bs:Arsen]]
[[ca:Arsènic]]
[[ckb:زەڕنیخ]]
[[co:Arsenicu]]
[[cs:Arsen]]
[[cv:Маркăмăш]]
[[cy:Arsenig]]
[[da:Arsen]]
[[de:Arsen]]
[[el:Αρσενικό (χημικό στοιχείο)]]
[[en:Arsenic]]
[[eo:Arseno]]
[[es:Arsénico]]
[[et:Arseen]]
[[eu:Artseniko]]
[[fa:آرسنیک]]
[[fi:Arseeni]]
[[fr:Arsenic]]
[[fur:Arsenic]]
[[ga:Arsanaic]]
[[gl:Arsénico]]
[[gn:Ñongatuita]]
[[gv:Arsnick]]
[[hak:Sṳ̂n]]
[[he:ארסן]]
[[hi:आर्सेनिक]]
[[hif:Arsenic]]
[[hr:Arsen]]
[[ht:Asenik]]
[[hu:Arzén]]
[[hy:Մկնդեղ]]
[[ia:Arsenico]]
[[id:Arsen]]
[[io:Arseno]]
[[is:Arsen]]
[[it:Arsenico]]
[[ja:ヒ素]]
[[jbo:arseniko]]
[[jv:Arsenik]]
[[ko:비소]]
[[koi:Мышьяк]]
[[kv:Еджыд из]]
[[la:Arsenicum]]
[[lb:Arsen]]
[[lij:Arscenigo]]
[[lt:Arsenas]]
[[lv:Arsēns]]
[[mdf:Суляма]]
[[ml:ആർസെനിക്]]
[[mr:आर्सेनिक]]
[[mrj:Мышьяк]]
[[ms:Arsenik]]
[[my:စိန်ဖြူ]]
[[nds:Arsen]]
[[nl:Arseen]]
[[nn:Arsen]]
[[no:Arsen]]
[[oc:Arsenic]]
[[pa:ਸੰਖੀਆ/ਅਰਸਨਿਕ]]
[[pam:Arsenic]]
[[pl:Arsen]]
[[pms:Arsénich]]
[[pnb:آرسینک]]
[[ps:ارسینک]]
[[pt:Arsênio]]
[[qu:Arsiniku]]
[[ro:Arsen]]
[[ru:Мышьяк]]
[[sc:Arsènicu]]
[[scn:Arsenicu]]
[[sh:Arsenik]]
[[simple:Arsenic]]
[[sk:Arzén]]
[[sl:Arzen]]
[[sq:Arseniku]]
[[sr:Арсен]]
[[stq:Arsen]]
[[sv:Arsenik]]
[[sw:Asenia]]
[[ta:ஆர்சனிக்]]
[[te:ఆర్సెనిక్]]
[[tg:Арсен]]
[[th:สารหนู]]
[[tl:Arseniko]]
[[tr:Arsenik]]
[[ug:ئارسېن]]
[[uk:Арсен]]
[[ur:زرنیخ]]
[[uz:Margimush]]
[[vep:Arsen]]
[[vi:Asen]]
[[war:Arsenico]]
[[xal:Цанхорн]]
[[yi:ארסעניק]]
[[yo:Arsenic]]
[[zh:砷]]
[[zh-min-nan:Phi-sò͘]]
[[zh-yue:砷]]