რუმინეთის ისტორია: განსხვავება გადახედვებს შორის

clean up, replaced: ქონდა → ჰქონდა (2) using AWB
(fixing dead links)
(clean up, replaced: ქონდა → ჰქონდა (2) using AWB)
[[ფაილი:Sarmisegetusa Regia - ansamblu 1.jpg|მინი|მარცხნივ|წარმართული ტაძრის ნანგრევები, დაკიის სამეფოს დედაქალაქ [[სარმიზეგეტუზა]]ში ]]
{{მთავარი|დაკია}}
დღევანდელი რუმინეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხის შესახებ პირველი წერილობითი ცნობა გვხვდება [[ჰეროდოტე]]ს [[ისტორიაში (ჰეროდოტე)|ისტორიის]] IV წიგნში, რომელიც [[ძვ. წ. 440]] წელსაა დაწერილი. იქ ნათქვამია, რომ ამ ტერიტორიაზე სახლობდნენ [[გეტები]], რომელთა ტომობრივი კონფედერაციაც [[აქემენიანთა იმპერია|სპარსეთის]] იმპერატორმა [[დარიოს I]]-მა [[სკვითები]]ს წინააღმდეგ ნაწარმოები კამპანიის დროს დაამარცხა.<ref>{{Citation|last =ჰეროდოტე|author-link =ჰეროდოტე|title =ჰეროდოტეს ისტორია|digitized =Google Book Search|pages =213–217|publisher = Derby & Jackson|year =1859|url =http://books.google.com/?id=sfHsgNIZum0C&pg=PA215&lpg=PA215&dq=herodotus+dacians+darius|accessdate=10-01-2008|trans_title = William Beloe}}</ref> შემდგომში გეტები ჩაანაცვლეს [[დაკიელები|დაკიელებმა]], რომლებიც ფლობდნენ დღევანდელი რუმინეთს [[მოლდოვა]]ს და ჩრდილოეთ [[ბულგარეთი|ბულგარეთს]]. დაკიამ თავის ძლიერების მწვერვალს მიაღწია [[ძვ. წ. 82]] - [[ძვ. წ. 44|44]] წლებში, [[ბურებისტა]]ს მეფობის დროს. გაძლიერებული თრაკიის წინააღმდეგ [[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისარმა]] წამოიწყო სამხედრო კამპანია. ბურებისტამ დახმარებისთვის კეისარის მოწინააღმდეგე რომაელ მხედარმთავარ [[გნეუს პომპეუს მაგნუსი|გნეუს პომპეუს მაგნუსს]] მიმართა, მაგრამ [[ძვ. წ. 44]] წელს ის მოკლეს. რამდენიმე თვეში ბურებისტაც მოკლეს მისმა თავადებმა. ბურებისტას მკვლელობის შემდეგ მისი სამეფო იყო 4 ნაწილად და მხოლოდ ჩვენი წელთაღრიცხვით [[95]] წელს, [[დეცებალი]]ს მეფობის დროს მოხდა მისი გაერთიანება. [[რომის იმპერია|რომმა]] დაკიის სამეფოს დამორჩილება შეძლო მხოლოს [[ტრაიანე]]ს დროს. ჩვენი წელთაღეიცხვით 101-106 წლებში ნაწარმოები [[ტრაიანეს ომები დაკიელებთან|ორი საბრძოლო კამპანიის]] დროს რომმა დაკიის ძირითადი ტერიტორია დაიმორჩილა და გადააქცია [[დაკია (რომის პროვინცია)|რომის პროვინციად]].
 
=== რომის დაკია (106-275) ===
1541 წლისთვის [[ბალკანეთის ნახევარკუნძული|ბალკანეთის]] მთლიანი ნახევარკუნძული და [[უნგრეთი]]ს ნაწილი იყო [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] პროვინციები. მათგან განსხვავებით ვლახეთს, ტრანსილვანიას და მოლდავეთის სამთავროს ქონდათ [[პროტექტორატი]]ს სტატუსი. ქონდათ სრული საშინაო ავტონომია და XVIII საუკუნენბმდე გარკვეული საგარეო დამოუკიდებლობაც. ამ პერიოდს ასევე ეწოდება [[ფანარიოტები]]ს ხანა. ამ პერიოდში ასპარეზზე გამოვიდა [[რუსეთის იმპერია]], რომელიც ასევე ემუქრებოდა რუმინულ სამთავროებს.
 
[[იანუშ II ზაპოლია]]მ (არა ჰაბსბურგმა [[უნგრეთის მეფე]]მ) ტრანსილვანიაში [[ალბა-იულია]]ში გადაიტანა სამეფო სასამართლო, ხოლო უნგრეთის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ გახდა ტრანსილვანიის პირველი თაპრინცი. მისი [[ტურდა]]ს ედიქტი (1568) ევროპის ისტორიაში [[აღმსარებლობის თავისუფლება|აღმსარებლობის თავისუფლების]] შესახებ პირველი ედიქტი იყო. მას შემდეგ ტრანსილვანიას ძირითადად [[კალვინიზმი|კალვინისტი]] [[უნგრელები|უნგრელი]] თავადები (XVII-საუკუნებდე), ხოლო ტრანსილვანაში [[პროტესტანტიზმი]] გავრცელდა.
 
[[მიხაი მამაცი]] (რუმ. Mihai Viteazul) იყო [[ვლახიეთის მმართველების სია|ვლახიეთის მთავარი]] (1593–1601 წ.), [[ტრანსილვანიის მმართველების სია|ტრანსილვანიის მმართველი]] (1599–1600 წ.) და [[მოლდავეთის სამთავროს მმართველების სია|მოლდავეთის მთავარი]] (1600 წ.). მისი მმართველობის მცირე მონაკვეთში ის იყო ტრანსილვანიის და მოლდავეთის სამთავროს მმართველიც, რომლებსაც ქონდათ შექმნილი [[პირადი კავშირი]].<ref>{{ro icon}}{{Citation|last =Rezachevici|first =Constantin|title =Mihai Viteazul: itinerariul moldovean|year =2000|journal=Magazin istoric|issue =5 |url =}} </ref> მისი გარდაცვალების შემდეგ კავშირი დაიშალა. ვლახეთი და მოლდავეთის სამთავრო გახდნენ ისევ ოსმალეთის ვასალები, რომლებსაც ქონდათ გარკვეული საშინაო და საგარეო ავტონომია, თუმცა XVIII საუკუნეში ესეც სრულად დაიკარგა.
 
== დამოუკიდებლობა და რუმინეთის სამეფო ==
[[1866]] წელს მოლდოვის და ვლახეთის გაერთიანებული სამთავროში მოხდა გადატრიალება, სამთავროს მმართველი [[ალექსანდრუ იოან კუზა]] გადააყენეს და მის მაგივრად ტახტი დაიკავა [[ჰოენცოლერნ-ზიგმარინგენები]]ს გრაფმა კარლმა. რომელიც შემდგომში ცნობილი გახდა როგორც [[კაროლ I]].
 
რუმინეთმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა [[რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877-1878)|რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1877-1878)]] შემდეგ, სადაც ის რუსეთის მხარეს იბრძოდა.<ref>{{ru icon}} {{Citation|title =San Stefano Preliminary Treaty|year =1878|url =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/stefano.htm}}</ref> [[1878]] წელს, [[ბერლინის ხელშეკრულება (1878)|ბერლინის ხელშეკრულებით]] რუმინეთი აღიარეს დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ.<ref>{{Citation|title =Modern History Sourcebook: The Treaty of Berlin, 1878 - Excerpts on the Balkans|date=13 July 1878|place=Berlin|url =http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html}}</ref> რუმინეთმა [[რუსეთი|რუსეთს]] გადასცა [[ბესარაბია]] და სანაცვლოდ მიიღო [[დობრუჯა]] და [[შავი ზღვა|შავ ზღვაზე]] გასასვლელი.
 
[[1881]] წელს, რუმინეთის [[სამთავრო]]ს სტატუსი შეიცვალა სამეფოთი და გახდა [[რუმინეთის სამეფო]], ხოლო თავადი კარლო რუმინეთის [[მეფე]] კაროლ I.
== პირველი მსოფლიო ომი ==
[[ფაილი:Romanians before WW1.jpg|მინი|რუმინელებით დასახლებული ტერიტორია, პირველ მსოფლიო ომამდე.]]
რუმინეთის ახალი სახელმწიფო მოქცეული იყო იმ დროის ისეთი ძლიერი სახელმწიფოების შუაში როგორებიც იყვნენ: [[ოსმალეთის იმპერია]], [[ავსტრია-უნგრეთის იმპერია]] და [[რუსეთის იმპერია]]. ქვეყანა ცდილობდა მისი კულტურა, არმია და ადმინისტრაციული მოწყობა განევითარებინა იმ დროინდელი [[საფრანგეთი]]ს მოდელზე.
 
[[1914]] წელს დაიწყო [[პირველი მსოფლიო ომი]], რუმინეთმა გამოაცხადა [[ნეიტრალიტეტი]]. ორი წლის შემდეგ, [[მოკავშირეები (პირველი მსოფლიო ომი)|მოკავშირეთა]] (განსაკუთრებით საფრანგეთის აქტიურობით) ზეწოლით 1916 წლის 14/27 აგვისტოს ის მოკავშირეთა მხარეზე ჩერთო ომში. რუმინეთმა ეროვნული ერთიანობის აღდგენის პირობა მიიღო, რაც ტრანსილვანიაზე რუმინეთის უფლების აღიარებას გულისხმობდა, რომელიც იმ დროს ავსტრია-უნგრეთის იმპერიაში შედიოდა. რუმინეთმა ავსტრია-უნგრეთს ომი გამოუცხადა.<ref>{{Citation |last =Horne|first =Charles F.|year =|title =Ion Bratianu's Declaration of War Delivered to the Austrian Minister in Romania on 28 August 1916|volume =V|publisher =Source Records of the Great War|url=http://www.firstworldwar.com/source/romaniawardeclaration.htm}}</ref>
[[ცენტრალური ძალები]]ს მიერ ჩატარებული [[რუმინეთი პირველ მსოფლიო ომში|სამხედრო კომპანიის]] შედეგად რუმინეთმა კატასტროფული მარცხი განიცადა. 4 თვეში მან დაკარგა ქვეყნის ორი მესამედი და [[რუმინეთის სახმელეთო ჯარები|სახმელეთო ჯარების]] უდიდესი ნაწილი. როდესაც 1917 წელს შემოჭრილი ჯარების შეჩერება მოხერხდა რუმინეთის განკარგულებაში მხოლოდ მოლდოვა იყო. 1918 წელს რუმინეთს აღარ შესწევდა ომის გაგრძელების ძალა და [[გერმანიის იმპერია]]სთან სამშვიდობო ხელშეკრულებას მოაწერა ხელი ([[ბუქარესტის ხელშეკრულება (1918)]]).
 
1918 წელს ომის დასასრულს რუმინეთი ისევ ჩაება ომში. ომის დასრულების შემდეგ რუსეთის და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიები დაიშალა. [[ტრანსილვანია|ტრანსილვანიის]], [[ბესარაბია|ბესარაბიის]] და [[ბუკოვინა]]ს მთავრობებმა გადაწყიტეს შეერთებოდნენ რუმინეთის სამეფოს, რითიც შეიქმნა [[დიდი რუმინეთი]].
 
1919 წელს, [[სენ-ჟერმენის საზავო ხელშეკრულება (1919)|სენ-ჟერმენის საზავო ხელშეკრულებით]] მოხდა რუმინეთის და ბუკოვინას გაერთიანების რატიფიცცირება.<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA162&lpg=PA162&dq=treaty+of+st+germain+text+bukovina |title=Europe Since 1945: An Encyclopedia |author=Bernard Anthony Cook |page=162 |isbn=0-8153-4057-5 |year=2001 |publisher=Taylor & Francis |accessdate=07-12-2007}}</ref> [[1920]] წელს, [[პარიზის ხელშეკრულება (1920)|პარიზის ხელშეკრულებით]] რუმინეთის და ბესარაბიის,<ref>{{cite journal |title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia |author=Malbone W. Graham |journal=The American Journal of International Law |date=October 1944 |volume=38 |issue=4 |jstor=2192802}}</ref> ხოლო ასევე 1920 წელს [[ტრიანონის საზავო ხელშეკრულება|ტრიანონის საზავო ხელშეკრულებით]] უნგრეთმა აღიარა რუმინეთის ტრანსილვანიაზე უფლება.<ref>{{cite web |url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon |title=Text of the Treaty of Trianon |publisher=World War I Document Archive |accessdate=07-12-2007}}</ref>
დიდი რუმინეთის იდეა ასევე არის რუმინული [[ნაციონალიზმი]]ს ერთ ერთი გამოხატულება. ბევრისთვის დიდი რუმინეთი დღემდე ასოცირდება დაკარგულ შესაძლებლობასთან, განსაკუთრებით მას შემდეგ წარმოქმნილი [[რუმინეთის სოციალისტური რესპუბლიკა|კომუნისტური რუმინეთის]] ფონზე. ნაციონალისტური იდეის ხაზგასასმელად [[დიდი რუმინეთის პარტია|რუმინეთის ნაციონალისტური პარტია]] მას იყენებს საკუთარ დასახელებაში.
 
1918 წელს პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ ტრანსილვანია და ბესარაბია შეუერთდა [[რუმინეთის ძველი სამეფო|რუმინეთის ძველ სამეფოს]]. ტრანსილვანიის რუმინელმა დეპუტატებმა მხარი დაუჭირეს რუმინეთთან შეერთებას, რომელი გადაწყვეტილებაც გამოცხადდა [[ალბა-იულია]]ში. ბესარაბიამ 1917 წელს, სახელმწიფო საბჭოს ([[სფატულ ცერი]]) გადაწყვეტილებით გამოაცხადა რუსეთისგან დამოუკიდებლობა და სთხოვა რუმინეთს რუსეთის [[ბოლშევიკი|ბოლშევიკური]] ძალებისაგან დაცვა, რომლებიც აპირებდნენ რუმინეთშიც განეხორციელებინათ [[რუსეთის რევოლუცია]].
 
ტრანსილვანიის რეგიონების: [[მარამურეში]]ს, [[კრიშანა]]ს და [[ბანატი]]ს რუმინეთთან შეერთების რატიფიცირება მოხდა 1920 წელს, [[ტრიანონის საზავო ხელშეკრულება|ტრიანონის საზავო ხელშეკრულებით]]. ამ დროს მოხდა ამ ტერიტორიებზე რუმინეთის უფლების აღიარება და დამოუკიდებელ [[უნგრეთი|უნგრეთსა]] და რუმინეთის სამეფოს შორის საზღვრის დადგენა. ბუკოვინასა და ბესარაბიის რუმინეთთან მიერთების რატიფიცირება ასევე 1920 წელს [[ვერსალის საზავო ხელშეკრულება (1919)|ვერსალის საზავო ხელშეკრულებით]] მოხდა. რუმინეთს [[ბალკანეთის მეორე ომი]]ს შემდეგ ასევე დაკავებული ქონდაჰქონდა მანამდე [[ბულგარეთი|ბულგარეთში]] შემავალი [[სამხრეთი დობრუჯა]].
 
1918 წლისთვის რუმინეთის შემადგენლობაში შედიოდა ყველა ის ტერიტორია სადაც მოსახლეობის უმეტესობას შეადგენდნენ [[რუმინელები]]. ასევე მის ტერიტორიაზე მოხვდა რამდენიმე მსხვილი ეთნიკური ჯგუფი: [[უნგრელები]], [[გერმანელები]], [[ებრაელები]], [[უკრაინელები]], [[უნგრელები]] რაც მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 28%-ს შეადგენდა. რუმინეთის [[რუმინეთის 1923 წლის კონსტიტუცია|1923 წლის კონსტიტუციის]] საფუძველზე ეთნიკურ უმცირესობებს პარლამენტში ყავდათ წარმომადგენლენი და ასევე შექმნეს საკუთარი პარტიები (უნგრელებმა 1922 წელს, გერმანელებმა 1929 წელს, ებრაელებმა 1931 წელს).
{{cite web | author = International Commission on the Holocaust in Romania | title = Executive Summary: Historical Findings and Recommendations | work = Final Report of the International Commission on the Holocaust in Romania | publisher = Yad Vashem (The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority) | date = 11 November 2004 | url = http://yad-vashem.org.il/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/EXECUTIVE_SUMMARY.pdf | format = PDF | doi = | accessdate = 25-07-2006|archiveurl=http://www.webcitation.org/1268468450034688|archivedate=13 March 2010}}</ref>
 
1944 წლის 20 აგვისტოს რუმინეთისს საზღვარი გადაკვეთა საბჭოთა არმიამ. 23 აგვისტოს ანტონესკუ დაატყვევა რუმინეთის მეფე [[მიჰაი I]]-მა, რომელიც [[მოკავშირეები მეორე მსოფლიო ომში|მოკავშირეების]] მხარეს იყო და გერმანიისთვის ომი ქონდაჰქონდა გამოცხადებული. 31 აგვისტოს საბჭოთა ჯარი შევიდა [[ბუქარესტი|ბუქარესტში]]. მიუხედავად რუმინეთის მოკავშირეების მხარეზე გადასვლისა, 1947 წლის [[პარიზის სამშვიდობო ხელშეკრულებები (1947)|პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე]] ნაცისტების დამარცხებაში რუმინეთის წვლილი არ აღიარეს.<ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|title=World War II – 60 Years After: Former Romanian Monarch Remembers Decision To Switch Sides|author=Eugen Tomiuc|date=May 6, 2005|accessdate=2007-12-08}}</ref>
 
[[წითელი არმია|წითელი არმიის]] მხარდაჭერით რუმინეთში [[კომუნიზმი|კომუნისტებმა]] არჩევნები 80%-ით მოიგეს.
== კომუნისტური პერიოდი (1947–1989) ==
[[ფაილი:Adunare Piaţa Palatului August 1968.jpg|მინი|მარცხნივ|[[ნიკოლაე ჩაუშესკუ]] კიცხავს [[ვარშავის პაქტი (ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრა)|ვარშავის პაქტით ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრას]]. 1968 წ.]]
კომუნისტებმა 1947 წელს რუმინეთის [[მეფე]] [[მიჰაი I]]-ს აიძულეს უარი ეთქვა ტახტზე და ქვეყანა დაეტოვებინა. რუმინეთში გამოცხადდა [[რესპუბლიკა]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html CIA - The World Factbook - Romania]</ref><ref>[http://www.ed-u.com/ro.html Romania - Country Background and Profile at ed-u.com - The Colossal Education Mega]</ref> რუმინეთი 1950-იანი წლების ბოლომდე პირდაპირ [[საბჭოთა კავშირი]]ს მიერ იმართებოდა. ამ პერიოდში რუმინეთის რესსურსების საბჭოთა კავშირში მასიურად გაედინებოდა. <ref>{{Citation|first=Carmen|last=Rîjnoveanu|title=Romania's Policy of Autonomy in the Context of the Sino-Soviet Conflict|year=2003|pages=1|publisher=Czech Republic Military History Institute, Militärgeschichtliches Forscheungamt|url=http://www.servicehistorique.sga.defense.gouv.fr/07autredossiers/groupetravailhistoiremilitaire/pdfs/2003-gthm.pdf|format=PDF}}</ref><ref>{{Citation|last=Roper|first=Stephen D.|title=Romania: The Unfinished Revolution|place=ლონდონი|publisher=Routledge|year=2000|isbn=90-5823-027-9|pages=18}}</ref><ref>{{Citation|last=Cioroianu|first=Adrian|title=On the Shoulders of Marx. An Incursion into the History of Romanian Communism|language=რუმინული|publisher=Editura Curtea Veche|year =2005|location=Bucharest|pages=68–73|isbn=973-669-175-6}}</ref>
 
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ [[რუმინეთის საბჭოთა ოკუპაცია]]ს მოყვა 1947 წელს რუმინეთის სოციალისტური რესპუბლიკის ჩამოყალიბება და მეფის მიჰაი I-ის ქვეყნიდან განდევნა. რუმინეთის ლიდერი 1948 წლიდან 1965 წელს მის გარდაცვალებამდე იყო [[გეორგ გეორგიუ-დეჟი]], [[რუმინეთის კომუნისტური პარტია|რუმინეთის კომუნისტური პარტიის]] [[გენერალური მდივანი]]. მის მმართველობის დროსვე დაიწყო რუმინეთის საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად მოძრაობა. მან შეძლო დაერწმუნებინა [[ნიკიტა ხრუშჩოვი]] 1958 წელს რუმინეთიდან ჯარების გაეყვანა.<ref>Johanna Granville, [http://www.scribd.com/doc/17679545/DejAVu-Early-Roots-of-Romanias-Independence-by-Johanna-Granville "''Dej''-a-Vu: Early Roots of Romania's Independence,"] ''East European Quarterly'', vol. XLII, no. 4 (Winter 2008), pp. 365-404.</ref> რუმინეთიდან საბჭოთა ჯარების გასვლის შემდეგ, რუმინეთმა უფრო გააძლიერა დამოუკიდებელი მოქმედება. [[ვარშავის პაქტი]]ს ქვეყნებიდან რუმინეთი ერთადერთი იყო რომელმაც 1968 წელს [[ჩეხოსლოვაკია]]ში საბჭოთა ჯარების შესვლას მხარი არ დაუჭირა. ის ასევე ერთადერთი იყო ვარშავის პაქტის ქვეყნებიდან, რომელმაც 1967 წელს [[ექვსდღიანი ომი]]ს შემდეგ [[ისრაელი|ისრაელთან]] არ გაწყვიტა დიპლომატიური ურთიერთობა და 1963 წელს [[გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა (1990 წლამდე)|გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკასთან]] ეკონომიური, ხოლო 1968 წელს დიპლომატიური ურთიერთობა დაამყარა.<ref>[http://countrystudies.us/romania/75.htm "countrystudies.us - Romania: Soviet Union and Eastern Europe"]</ref>
49 737

რედაქტირება