ქსენონი: განსხვავება გადახედვებს შორის

Robot: zh:氙 is a good article; cosmetic changes
(ეს მეერვე ჯგუფი რა იყო?)
(Robot: zh:氙 is a good article; cosmetic changes)
{{ქიმიური ელემენტი
|ქსენონი / Xenon (Xe) [[სურათიფაილი:Xe-TableImage.png|350პქ|]]<!-- ელემენტის სახელი და სურათი
-->|54<!-- ნომერი
-->|[[ფაილი:Xe,54.jpg|220პქ|center|]] უფერო, უსუნო, უგემო [[ინერტული აირი]]<!-- ფიზიკური მდგომარეობა და აღწერილობა
|ქართული სახელი=ქსენონი}}
 
[[სურათიფაილი:Electron shell 054 Xenon.svg|მინი|200პქ|left|ქსენონის ატომის სქემა]]
 
'''ქსენონი''' — [[დიმიტრი მენდელეევი]]ს [[პერიოდული სისტემა|პერიოდული სისტემის]] მეხუთე პერიოდის მერვე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის [[ქიმიური ელემენთი]], [[ატომური ნომერი]]ა 54. აღინიშნება სიმბოლოთი '''Xe''' ({{lang-la|Xenon}}). [[მარტივი ნივთიერება]] '''ქსენონი''' ([[რეგისტრაციის ნომერი CAS|CAS-ნომერი]]: 7440-63-3) — ინერთული ერთატომიანი აირი სუნის, ფერის და გემოს გარეშე.
 
== ისტორია ==
}}</ref>.
 
== თვისებები ==
 
=== ფიზიკური ===
[[სურათიფაილი:Cubic-face-centered.svg|მინი|120პქ|ქსენონის [[სინგონია|კუბური წახნაგცენტრირებული სტრუქტურა]]]]
[[დნობის ტემპერატურა]] −112&nbsp;°C, [[დუღილის ტემპერატურა]] −108&nbsp;°C, განმუხტვისას ანათებს იისფრად.
 
=== ქიმიური ===
ქსენონი არის პირველი კეთილშობილი, [[ინერტული აირი]], რომლისთვისაც მიღებული იქნა ნამდვილი ქიმიური ნაერთები.
ნაერთების მაგალითებს წარმოადგენენ [[ქსენონის დიფტორიდი]], [[ქსენონის ტეტრაფტორიდი]], [[ქსენონის ჰექსაფტორიდი]], [[ქსენონის ტრიოქსიდი]].
 
 
== იზოტიპები ==
ქსენონისათვის ცნობილია იზოტოპების არსებობა რომელთა მასური რიცხვებია 110-დან 147-მდე, და 12 ბირთვული იზომერი. მათ შორის სტაბილურს ცარმოადგენენ იზოტოპები მასური რიცხვით 124, 126, 128, 129, 130, 131, 132, 134, 136. დანარჩენი იზოტოპები რადიოაქტიურნი არიან, ყველაზე გრძელვადიანი -- <sup>127</sup>Xe ([[ნახევრადაშლის პერიოდი]] 36.345 დღეღამე) და <sup>133</sup>Xe (5,2475 დღეღამე), დანარჩენი იზოტოპების ნახევრადდაშლის პერიოდი არ აღემატება 20 საათს. ბირთვულ იზომერებს შორის ყველაზე სტაბილურია <sup>131</sup>Xe<sup>m</sup> ნახევარდაშლის პერიოდით 11,84 დღეღამე, <sup>129</sup>Xe<sup>m</sup> (8.88 დღეღამე) და <sup>133</sup>Xe<sup>m</sup> (2.19 დღეღამე)<ref>http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf</ref>
ქსენონის იზოტოპს მასური რიცხვით 135 ([[ნახევარდაშლის პერიოდი]] 9,14 საათი) აქვს [[სითბური ნეიტრონები]]ს მოტაცების მაქსიმალური [[ბირთვული ეფექტური განიკვეთი]] ყველა ცნობილ ნივთიერებას შორის — მიახლოებით 3 მილიონი [[ბარნი]] ენერგიისათვის 0,069 [[ელექტრონვოლტი|ევ]]<ref>www.ippe.ru/podr/abbn/libr/pdf/54xe.pdf</ref>, მისი დაგროვება ბირთვულ რეაქტორებში [[ტელურ-135]]-ის და [[იოდ-135]]-ის ბირთვების [[ბეტა-დაშლა|β-დაშლის]] ჯაჭვის შედეგად მიდის ე.წ. [[რეაქტორის მოწამლვა|რეაქტორის მოწამლვამდე]]მდე ქსენონით (იხ. ასევე [[იოდის ორმო]]).
{{Main|ქსენონის იზოტოპები}}
 
 
== გამოყენება ==
[[სურათიფაილი:Xenon-flash.gif|მინი|100პქ|right|[[ქსენონის ნათურა]]]]
[[სურათიფაილი:XeTube.jpg|მინი|100პქ|right|ქსენონის ნათურა]]
[[სურათიფაილი:Xenon ion engine prototype.png|მინი|100პქ|right|[[იონის ძრავა|იონის ძრავის]] პროტოტიპი ქსენონზე.]]
 
მიუხედავად მისი მაღალი ღირებულებისა, ქსენონი შეუცვლელია მთელ რიგ შემთხვევებში:
 
=== ფიზიოლოგიური ქმედება ===
* აირი ქსენონი მავნე არ არის, მაგრამ იწვევს [[ქსენონის ნარკოზი|ქსენონის ნარკოზს]] (ფიზიკური მექანიზმით), ხოლო დიდი კონცენტრაციით (80 %-ზე მეტი) იწვევს [[ასფიქცია]]ს.
 
* ქსენონში ბგერის დაბალი სიჩქარის გამო, ვიდრე [[ჰაერი|ჰაერში]], ქსენონით შევსებული ფილტვები და ლაპარაკის დროს ამოსუნთქვა იწვევს ხმის ტემბრის დაწევას ([[ჰელიუმი]]ს უკუ ეფექტით).
* [http://chemister.ru/Database/list-substances.php?substance=%EA%F1%E5%ED%EE%ED%E0 ქსენონის ნაერთები]
 
== სქოლიო ==
<references />
 
{{Link FA|en}}
{{Link FA|sv}}
{{Link GA|zh}}
77,381

რედაქტირება