დარიშხანი: განსხვავება გადახედვებს შორის

clean up, replaced: ეხლა → ახლა (2) using AWB
(ბოტის წაშლა: hu:Arzén (strong connection between (2) ka:დარიშხანი and hu:Arzén (elem)))
(clean up, replaced: ეხლა → ახლა (2) using AWB)
{{ქიმიური ელემენტი
|დარიშხანი / Arsenicum (As) [[სურათი:As-TableImage.png|350პქ|]]<!-- ელემენტის სახელი და სურათი
-->|33<!-- ნომერი
-->|[[ფაილი:Arsen 1a.jpg|220პქ|center|]] მომწვანო [[მეტალოიდი]]<!-- ფიზიკური მდგომარეობა და აღწერილობა
-->|74,92159<!-- ატომური მასა (მოლური მასა)
-->|139<!-- ატომის რადიუსი
-->|2,805 n/<!-- შეფარდება
-->|285<!-- დებაის ტემპერატურა -->}}
 
 
{{ელემენტის დაფა
 
== ისტორია ==
 
 
== სახელწოდების წარმომავლობა ==
 
=== საბადოები ===
დარიშხანის მთავარი სამრეწველო მინერალს წარმოადგენს — არსენოპირიტი FeAsS. სპილენძ-დარიშხანის დიდი საბადო მდებარეობს [[საქართველო]]ში, [[შუა აზია]]ში და [[ყაზახეთი|ყაზახეთში]], [[აშშ]], [[შვედეთი|შვედეთში]], [[ნორვეგია]]ში და [[იაპონია]]ში, დარიშხან-კობალტის — [[კანადა]]ში, დარიშხან-კალას — [[ბოლივია]]ში და [[ინგლისი|ინგლისში]]. ამას გარდა, ცნობილია ოქრო-დარიშხანის საბადოები აშშ-ში და [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]]. [[რუსეთი]] ფლობს დარიშხანის ბევრ საბადოს იაკუტიაში, ურალზე, ციმბირში, ჩუკოტკაზე და ა.შ. <ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/MISHYAK.html?page=0,5 ონლაინ ენციკლოპედია Кругосвет. დარიშხანი.]</ref>.
 
== მიღება ==
[[პიროტექნიკა]]ში რეალგარი გამოიყენება «ბერძნული», ან «ინდური» ცეცხლის მისაღებად, ცეცხლისა, რომელიც ჩნდება რეალგარის გოგირდის და ნიტრიტების ნარევის წვისას (კაშკაშა-თეთრი ალი).
 
ბევრი დარიშხანის ნაერთი, ძალიან მცირე დოზებით გამოიყენება როგორც სამკურნალო საშუალება სისხლის სიმცირესთან საბრძოლველად მძიმე დაავადებების დროს, რადგანაც ის ახდენს მნიშვნელოვან კლინიკურ მასტიმულირებელ ზემოქმედებას ორგანიზმის მთელ რიგ ფუნქციებზე, კერძოდ კი, სისხლის წარმოქმნაზე. დარიშხანის არაორგანული ნაერთებიდან, დარიშხანიანი ანჰიდრიდი გამოიყენება მედიცინაში აბების დასამზადებლად და ასევე გამოიყენება სტომატოლოგიაში პასტის მაგვარი ფორმით როგორც მანეკროტიზირებელი საშუალება. ამ პრეპარატს უწოდებენ «დარიშხანს» და გამოიყენებენ სტომატოლოგიაში ნერვის ამოღების დროს (იხ. [[პულპიტი]]). თანამედროვე პრაქტიკაში დარიშხანის პრეპარატები ნერვის ამოღებისას გამოიყენება ძალიან იშვიათად თავისი ტოქსიკურობის გამო, ეხლაახლა შემუშავებულია სხვა მეთოდები ნერვის უმტკივნეულო ამოღებისა ადგილობრივი ანასტეზიის გამოყენებით.
 
== ბიოლოგიური როლი და ფიზიოლოგიური მოქმედება ==
დარიშხანთან მუშაობენ ჰერმეტულ ბოქსებში, დამცავი სპეცტანსაცმის გამოყენებით. მაღალი ტოქსიკურობის გამო დარიშხანის ნაერთები გამოიყენებოდა გერმანიის მიერ [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველ მსოფლიო ომში]] როგორც საწამლავი ნივთიერება .
 
დასავლეთის ქვეყნებში დარიშხანი უმეტესწილად ცნობილი იყო როგორც ძლიერი საწამლავი, ხოლო ამავ დროს ჩინეთში ტრადიციულ მედიცინაში ის თითქმის ორი ათასი წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც სამკურნალო საშუალება სიფილისისა და პსორიაზის წინააღმდეგ. ეხლაახლა კი მედიკოსებმა დაამტკიცეს, რომ დარიშხანი დადებით ეფექტს იძლევა ლეიკემიის მკურნალობისას. ჩინელმა მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ დარიშხანი ებრძვის ცილებს რომლებიც კიბოს უჯრედების ზრდაზე არიან პასუხისმგებელი.
 
დარიშხანი მცირე დოზებით [[კანცეროგენი]]ა, მას გამოიყენებდნენ როგორც წამალს, «სისხლის გასაუმჯობესებლად» (ეგრეთ წოდებული «თეთრი დარიშხანი», მაგალითად «ბლო დარიშხანის აბები», და სხვა.), და შეიტანა თავისი მნიშვნელოვანი წვლილი [[ავთვისებიანი სიმსივნე]]ებთან, ონკოლოგიურ დააავადებებთან ბრძოლაში.
[[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთის ფედერაციის]] ტერიტორიაზე ქ. [[სკოპინი|სკოპინში]] [[რიაზანის ოლქი|რიაზანის ოლქში]] მრავალწლიანი მუშაობის შემდეგ ადგილობრივი მეტალურგიული კომბინატის (სმკ «მეტალურგი») საყრელებზე ჩამარხული იქნა მიახლოებით ერთნახევარი ათასი ტონა მტვერისმაგვარი ნარჩენები დარიშხანის მაღალი შემცველობით. იმის გათვალისწინებით, რომ 5 მილიგრამი დარიშხანი საკმარისია, რათა მოიწამლოს ადამიანი, ამ საყრელზე არის 200 მილიარდზე მეტი სასიკვდილო დოზა დარიშხანი<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/ecology/2005-05-16/15_ryazan.html|format=html|author=სვირიდოვა ოლგა.|title=Чисто рязанское отравление|work=|publisher=[http://www.ng.ru/ Независимая газета]|datepublished=2005-05-16|accessdate=2009-09-24|lang=ru|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/617vsWP4a|archivedate=2011-08-22}}</ref>.
 
ცნობილია ასევე სამხედრო მრეწველობის ნარჩენებით დაბინძურება ქალაქ [[სვირსკი]]ს ახლოს რომლებიც დარიშხანს შეიცავენ<ref>[http://www.aldana.ru/news.php?id=16207 В Свирске коровы дают молоко с мышьяком]</ref> <ref>[http://news.babr.ru/?IDE=83352 ირკუტსკის ოლქის ეკოლოგიური მდგომარეობა]</ref>.
 
== იხილეთ აგრეთვე ==
<references />
 
{{თარგი:პერიოდული ცხრილი}}
 
{{თარგი:პერიოდული ცხრილი}}
 
[[კატეგორია:ქიმიური ელემენტები]]
[[კატეგორია:მეტალოიდები]]
[[კატეგორია:არალითონები]]
 
 
{{Link FA|de}}
49,737

რედაქტირება