სინათლის დისპერსია: განსხვავება გადახედვებს შორის

clean up, replaced: როცა → როდესაც using AWB
(Bot: 39 ენათაშორისი ბმული გადატანილია Wikidata-ზე, d:q182893)
(clean up, replaced: როცა → როდესაც using AWB)
{{მმ|დისპერსია|დისპერსია}}
'''შუქის დისპერსია''' ([[შუქი]]ს დაშლა) — ეს არის მოვლენა, განპირობებული დამოკიდებულებით ნივთიერების [[გარდატეხის მაჩვენებელი|გარდატეხის მაჩვენებელსა]] და შუქის [[სიხშირე]]ს (ან [[ტალღის სიგრძე]]) შორის (სიხშირის დისპერსია), ან იგივე, შუქის [[ფაზური სიჩქარე|ფაზური სიჩქარის]] დამოკიდებულება ტალღის სიგრძეზე (ან სიხშირეზე). ექსპერიმენტალურად აღმოაჩინა [[ისააკ ნიუტონი|ისააკ ნიუტონმა]] მიახლოებით [[1672]], მაგრამ თეორიულად საკმაოდ კარგად ახსნეს მოგვიანებით.
[[სურათი:Prism_rainbow_schemaPrism rainbow schema.png|thumb|შუქის დაშლა სპექტრად დისპერსიის შედეგად მისი პრიზმაში გავლისას (ნიუტონის ცდა).]]
 
* [[სივრცული დისპერსია]] ეწოდება გარემოს [[აბსოლიტური დიელექტრიკული შეღწევადობა|დიელექტრიკული დისპერსიის ტენზორის]] დამოკიდებულებას [[ტალღური ვექტორი|ტალღურ ვექტორზე]]. ასეთი დამოკიდებულება იწვევს მთელ რიგ მოვლენებს, რომლებსაც ეწოდება სივრცული პოლარიზაციის ეფექტები.
 
ერთერთი ყველაზე ნათელ დისპერსიის მაგალითს წარმოადგენს — თეთრი ფერის სინათლის დაშლა [[პრიზმა (ოპტიკა)|პრიზმაში]] გავლის დროს (ნიუტონის ცდა). დისპერსიის მოვლენის არსს წარმოადგენს სხვადასხვა სიგრძის ტალღის სხივების გავრცელების სხვადასხვანაირი სიჩქარე გამჭვირვალე ნივთიერებაში - [[ოპტიკური გარემო|ოპტიკურ გარემოში]] (ეს როცაროდესაც სინათლის სიჩქარე ვაკუუმში ყოველთვის ერთნაირია, მიუხედავად მისი ტალღის სიგრძისა და მაშასადამე ფერისა). ჩვეულებრივ რაც უფრო დიდია ტალღის სიხშირე, მით უფრო მეტია გარემოს გარდატეხის მაჩვენებელი და ნაკლებია იქ მისი სინათლის სიჩქარე:
 
* წითელ ფერს მაქსიმალური სიჩქარე აქვს გარემოში და მინიმალური გარდატეხის ხარისხი,
* იისფერს მინიმალური სინათლის სიჩქარე აქვს გარემოში და გარდატეხის მაქსიმალური ხარისხი.
 
მაგრამ ზოგ ნივთიერებებში (მაგალითად [[იოდი]]ს ორთქლში}) შეიმჩნევა [[ანომალური დისპერსია|ანომალური დისპერსიის]] ეფექტი, რომლის დროსაც ლურჯი სხივები გარდატყდება ნაკლებად, ვიდრე წითელი, ხოლო სხვა სხივები შთაინთქმება ნივთიერებით და თვალით ვერ შეიმჩნევა. ანომალური დისპერსია ფართოდაა გავრცელებული, მაგალითად ის ახასიათებს პრაქტიკულად ყველა გაზს შთანთქმის ხაზთან ახლო სიხშირეებზე, მაგრამ იოდის ორთქლს ის საკმაოდ ხელსაყრელია ოპტიკურ დიაპაზონში სანახავად, სადაც ისინი ძალიან ძლიერად შთანთქამენ სინათლეს.
 
სინათლის დისპერსიამ პირველად საკმაოდ დამაჯერებლად აჩვენა თეთრი სინათლის შემადგენელი ბუნება.
 
== სინათლის დისპერსია ბუნებაში და ხელოვნებაში ==
[[სურათი:CZ_brilliantCZ brilliant.jpg|thumb|right|დისპერსიის გამო შეიძლება ვიხილოთ სხვადასხვა ფერის სინათლე]]
* [[ცისარტყელა]], რომლის ფერები განპირობებულია დისპერსიით, — ერთერთი მთავარი სახე კულტურასა და ხელოვნებაში.
* სინათლის დისპერსიის გამო, შეიძლება ვნახოთ ფერადი «შუქის თამაში» [[ბრილიანტი]]ს წახნაგებზე და სხვა გამჭვირვალე დაწახნაგებული საგნების ზედაპირზეც.
== ლიტერატურა ==
* ვ.ა. იაშტოლდ-გოვორკო, ფოტოგადაღება და დამუშავება. გადაღება, ფორმულები, ტერმინები, რეცეპტები, მე-4 გამოც, შემოკ., მ., ხელოვნება, 1977
 
== რესურსები ინტერნეტში ==
* [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00023/84200.htm?text= სტატია «სინათლის დისპერსია» БСЭ-ში,მე-3 გამოც.]
* [http://www.tarasov-spectr.narod.ru/ კ. ი. ტარასოვი. სპექტრალური ხელსაწყოები].
 
 
[[კატეგორია:ფიზიკური ოპტიკა]]
49,737

რედაქტირება