რაჭის საერისთავო: განსხვავება გადახედვებს შორის

[შემოწმებული ვერსია][შემოწმებული ვერსია]
შიგთავსი ამოიშალა შიგთავსი დაემატა
No edit summary
ხაზი 2:
 
== ისტორია ==
წერილობითი წყაროების მიხედვით, რაჭის პირველი ერისთავი იყო რატი [[ბაღვაშები|ბაღვაშთა]] საგვარეულოდან. რატის შემდეგ რაჭის ერისთავი იყო მისი ძე [[კახაბერ კახაბერისძე|კახაბერი]]. მისი სახელიდან მოდის გვარსახელი [[კახაბერისძენი|კახაბერისძე]], რომელსაც შუა ფეოდალურ ხანაში ატარებდა რაჭის საერისთაოს განმგებელ ბაღვაშთა შტო. რაჭის საერისთავო ერთიან [[საქართველოს სამეფო|საქართველოს სამეფოში]] მნიშვნელოვან ერთეულს წარმოადგენდა. მისი ერისთავები დიდ როლს თამაშობდნენ ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. X-XIIIX–XIII საუკუნეებში რაჭის საერისთავოს ჩრდილოეთით [[სვანეთის საერისთავო]] ესაზღვრებოდა. მათი გამყოფი იყო [[ლეჩხუმის ქედი]]. კავკასიონის მთავარ ქედამდე რაჭის საერისთავო მდინარე [[ჭანჭახი]]ს სათავეებამდე აღწევდა. სამხრეთით [[რაჭის ქედი]] ესაზღვრებოდა, დასავლეთით [[თაკვერი]]დან მას გამოყოფდა [[გუელისთავის ქედი]] (ლაბეჭინის სერი), ხოლო უშუალოდ მდინარე რიონის ხეობაში — ის ვიწროები, რომლებიც სოფელ [[ალპანი]]ს სამხრეთით იქყება. მდინარე [[ჯეჯორი]]ს აუზში საზღვრები [[დაღვერილას ქედი|დაღვერილას ქედამდე]] აღწევდა. ამ ქედის ჩრდილოეთით მხარე [[კუდარო]] იყო.
 
X-XIIIX–XIII საუკუნეებში რაჭის ერისთავები მეფის მოხელეებს წარმოადგენდნენ, მათ ევალებოდათ საერისთავოში სამეფო გადასახადების აკრეფა, ლაშქრის გამოყვანა და წინამძღოლობა. ამ პერიოდში რაჭის ერისთავთა მთავარი რეზიდენცია [[მინდაციხე]] იყო. დიდი ციხე-დარბაზი იყო [[კვარის ციხე]]ც.
 
X-XIIIX–XIII საუკუნეებში რაჭის საერისთავო დაყოფილი იყო ცალკეულ ხევებად, რომლებიც ერთ ან რამდენიმე სოფელს აერთიანებდნენ. ხევში გლეხებთან ერთად ხევის აზნაურებიც შედიოდნენ. თითოეულ ხევს ჰქონდა თავისი სამლოცველო, რომლის მთავარ დღეობაზე მთელი ხევის მოსახლეობა იყრიდა თავს. X-XIIIX–XIII საუკუნეებში რაჭის საერისთავოში ქართული ხელოვნების მრავალი ძეგლი ააგეს (პატარა ონის, მთის წმ. გიორგის, კრიხის საყდრები, [[ნიკორწმინდა|ნიკორწმინდის ტაძარი]] და სხვა).
 
XIII საუკუნის 80-იან წლებში [[დავით VI|დავით VI ნარინმა]] გააუქმა რაჭის საერისთავო და [[სახასო]] მამულად აქცია. კახაბერისძეთა საგვარეულო, როგორც ჩანს, ამოწყდა.
 
XIV საუკუნის 30-იან წლებში [[გიორგი V ბრწყინვალე|გიორგი V ბრწყინვალემ]] საქართველოს ერთიანობა არადგინა და რაჭა მის შემადგენლობაში შევიდა. შემდეგში საქართველოს მეფეებმა რაჭის საერისთავო ისევ აღადგინეს. თავდაპირველად რაჭის ერისთავთა ტიტულს ჭარელიძეთა საგვარეულოს წარმომადგენლები ატარებდნენ, ხოლო დაახლოებით 1488-იდან წლიდან — ჩხეტიძეები. XV საუკუნის II ნახევარში, საქართველო სამეფო-სამთავროებად დაშლის შემდეგ, რაჭის საერისთავო [[იმერეთის სამეფო|იმერეთის სამეფოს]] შემადგენლობაში შევიდა. დაახლოებით ამ პერიოდში რაჭის საერისთავოს შემადგენლობაში შევიდა ძველი [[სვანეთის საერისთავო]]ს ერთი ნაწილი — „მთიულეთი“ (მდინარეების რიონისა და ცხენისწყლის სათავეებში). გვიანდელი შუა საუკუნეებში რაჭის საერისთავო ჩრდილო-აღმოსავლეთით უშუალოდ [[კავკასიონის ქედი|კავკასიონის მთავარ ქედს]] ებჯინებოდა. სვანეთიდან მას ლეჩხუმის ქედი მიჯნავდა, [[ლეჩხუმი]]დან — მდინარე [[ასკისწყალი]], ხოლო მდინარე რიონის სამხრეთით — რაჭის ქედი, რომელიც რაჭის საერისთავოს იმერეთისგან გამოყოფდა. გვიანდელი შუა საუკუნეებში მდინარე ჯეჯორის ხეობაში საკუთრივ რაჭის საზღვრები დაღვერილას ქედამდე აღწევდა. ამ მდინარის ზემოთში მდებარე [[კუდარო]] ემორჩილებოდა. თავდაპირველად კუდარო ქართველებით იყო დასახლებული. XV-XVIIXV–XVII საუკუნეებში მათი ადგილი დვალეთიდან გადმოსულმა ოსებმა დაიკავეს. XVI საუკუნის 30-იან წლებში იმერეთის მეფემ [[ბაგრატ III, ალექსანდრე II-ის ძე|ბაგრატ III-მ]] რაჭის ერისთავებს მინდაციხე-დარბაზი გადასცა და იმერეთის სამეფოს ახლად შექმნილი სადროშოების[[სადროშო]]ებიდან მესამე -მესამის, რაჭის სადროშოს -, სარდლობა ჩააბარა. რაჭის ერისთავებს საკუთარი სათავადო ჰწონდათჰქონდათ, რომელიც თავდაპირველად მდინარე [[ლუხუნი]]ს ხეობას, სოფელ წესსა და მდინარე რიონის ხეობის ერთ ნაწილს მოიცავდა. რაჭის ერისთავთა მთავარი რეზიდენცია გახდა მინდაციხე და სასახლე სოფელ წესში. იქვე იდგა ერისთავთა საგვარეულო ეკლესია — [[ბარაკონი]]. XV საუკუნეში რაჭის საერისთავოს აზნაურები იყვნენ [[ჭარელიძეები]], [[ბაქრაძეები]], [[კოტრიძეები]], [[ჯაფარიძეები]], [[ლაშხიშვილები]] და [[გარაყანიძეები]]. მომდევნო ხანაში ჭარელიძეები, კოტრიძეები გადაშენდნენ. გარაყინიძეებმა და ლაშხიშვილებმა რაჭა დატოვეს. ჯაფარიძეებმა თავიანთი სათავადო ჩამოაყალიბეს. XVI-XVIIXVI–XVII საუკუნეებში შეიქმნა [[წულუკიძეები]]ს, [[იაშვილები]]სა და [[ყიფიანები]]ს სათავადოები.
 
XV-XVIIXV–XVII საუკუნეებში რაჭის საერისთავოში იმერეთის მეფეები ფლობდნენ ყმა-მამულს, მათვე ეკუთვნოდათ [[ხოტევი]]სა და [[კვარის ციხე|კვარის]] ციხეები, სოფელი [[ნიკორწმინდა]]. საზაფხულო რეზიდენცია იყო სოფელი [[შაორი]], სოფელი [[ამბროლაური]]. იმერეთის მეფის [[ალექსანდრე III|ალექსანდრე III-ის]] გარდაცვალების შემდეგ, როდესაც სამეფოში ფეოდალური ანარქია სუფევდა, რაჭის ერისთავეები შინაომების აქტიური მონაწილეები და ხშირად ინიციატორებიც იყვნენ. მათ, სურდათ გაეფართოებინათ თავიანთი სათავადოები, თავი დაეღწიათ იმერეთის მეფის მოხელეობისაგან და საერისთავო დამოუკიდებელ სამთავროდ ექციათ. თავდაპირველად ერისთავმა [[შოშიტა II|შოშიტა II-მ]] იმერეთში გაჩაღებულ შინაომში კანონიერ მეფეს [[ბაგრატ IV, ალექსანდრე III-ის ძე|ბაგრატ IV-ს]] დაუჭირა მხარი. 1678 შოშიტა დაეხმარა [[არჩილ II|არჩილ II-ს]] იმერეთის სამეფო ტახტის დაკავებაში. ბაგრატ IV-ს თურქები დაეხმარნენ და არჩილი ტახტიდან გადააყენეს. 1679 თურქები პირველად შეესივნენ რაჭას და სასტიკად ააოხრეს. რაჭის ერისთავებს არჩილის რუსეთში წასვლის შემდეგაც არ შეუწყვეტიათ ბრძოლა იმერეთის ხელისუფლებასთან. ერისთავმა [[შოშიტა III|შოშიტა III-მ]] კარგი ურთიერთობა დაამყარა ქართლის მეფეებთან, განსაკუთრებით [[ვახტანგ VI|ვახტანგ VI-თან]]. თავდაპირველად რაჭის ერისთავები საერისთავოს თავადებს ეყრდნობოდნენ იმერეთის სამეფო ხელისუფლებასთან ბრძოლაში. მოკავშირეებმა პირველ რიგში რაჭის საერისთავოში მეფის კუთვნილი ყმა-მამილიმამული მიითვისეს: იაშვილებმა - კვარის ციხე, წულუკიძეებმა - ხოტევისა. სამეფო ყმა-მამულის დიდი ნაწილი კი რაჭის ერისთავების ხელში გადავიდა. მათვე დაიმორჩილეს რაჭის აზნაურთა დიდი ნაწილი, ზოგიც საერისთავოს ტერიტორიიდან გააძევეს. [[როსტომ რაჭის ერისთავი|როსტომ რაჭის ერისთავის]] დროს რაჭის საერისთავო ფაქტობრივად დამოუკიდებელ სამთავროს წარმოადგენდა, მაგრამ იმერეთის მეფე [[სოლომონ I|სოლომონ I-მა]] 1769 წლის II ნახევარში როსტომი ოჯახიანად შეიპყრო, ხოლო რაჭის საერისთავო გააუქმა. [[1784]] რაჭის საერისთავო იმერეთის მეფემ [[დავით II, გიორგი VII-ის ძე|დავით გიორგის ძემ]] აღადგინა. მეფის გადაწყვეტილების მიღებაში დიდი როლი ითამაშა [[კაცია II დადიანი|კაცია II დადიანმა]]. მეფემ ერისთავობა ერთ-ერთ თავის დისწულს ანტონს უბოძა. ამით უკმაყოფილო წულუკიძეებისა და წერეთლების გამოსვლა მარცხით დამთავრდა. [[1785]] იმერეთის მეფემ რაჭის ერისთავად ანტონის ნაცვლად მისი მამა, გიორგი როსტომის ძე, დასვა. ბერი წულუკიძე და პაპუნა წერეთელი ახალციხეში გაიქცნენ და [[1786]] იანვარში 500 ლეკისა და 1000 თურქისაგან შემდგარი ლაშქრით რაჭაში შეიჭრნენ. იმერეთის მეფემ ოდიშის ლაშქარი მოიშველია და რაჭაში ილაშქრა. გადამწყვეტ ბრძოლაში [[1786]] წლის 26 იანვარს სოფ. სხვავასთან დავით გიორგის ძემ გაიმარჯვა, 1787 წელს [[გიორგი რაჭის ერისთავი]] ბრძოლაში დაიღუპა და მის ადგილას დავით გიორგის ძემ კვლავ ანტონ გიორგის ძე დასვა. [[1789]] იმერეთში გამეფდა [[სოლომონ II]], რომელმაც საბოლოოდ გააუქმა რაჭის საერისთავო.
 
== რაჭის ერისთავები ==
ხაზი 20:
* ნიანია (1088–1120)
''1120–1175 — უცნობი მთავრები
* [[კახაბერ კახაბერისძე (XII საუკუნე)|კახაბერ II]] (1175-1175–[[1210]])
''1210–1245 — უცნობი მთავრები''
* [[კახაბერ კახაბერისძე (XIII საუკუნე)|კახაბერ III]] (1245-1245–[[1278]])
 
=== ჭარელიძეთა დინასტია ===
 
* აღბუღა (14??–-14––14??)
 
* გიორგი I (14??–14??)
ხაზი 71:
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973;
*''სოსელია ო.,'' ნარკვევები ფეოდალური ხანის დასავლეთ საქართველოს სოციალურ-პოლიტიკური ისტორიიდან (სათავადოები), ტ. 1, თბ., 1973;
*''ბერაძე თ.'', [[ქსე]], ტ. 8, გვ. 313-314313–314, თბ., 1984
== რესურსები ინტერნეტში ==
* [http://www.istoria.ge/qrono/racha.htm რაჭის საერისთავო]