იმპულსი: განსხვავება გადახედვებს შორის

r2.7.3) (ბოტის დამატება: pms:Quantità ëd moviment; cosmetic changes
[შეუმოწმებელი ვერსია][შეუმოწმებელი ვერსია]
(r2.7.1) (ბოტის დამატება: mr:संवेग)
(r2.7.3) (ბოტის დამატება: pms:Quantità ëd moviment; cosmetic changes)
'''იმპულსი''' (ან '''მოძრაობის რაოდენობა''') – [[ნიუტონი, ისააკ|ნიუტონის]] არარელატივისტურ [[მექანიკა|მექანიკაში]]ში მექანიკური მოძრაობის ზომა, ვექტორული სიდიდე, რომელიც [[ნივთიერი წერტილი|ნივთიერი წერტილის]] [[მასა|მასის]] და [[სიჩქარე|სიჩქარის]] ნამრავლს წარმოადგენს
: <math>\vec {p} = m \vec {v}.</math>
იმპულსის მიმართულება ემთხვევა სიჩქარის მიმართულებას. წერტილის იმპულსი მუდმივია, თუ მასზე არ მოქმედებენ გარე ძალები. საზოგადოდ, გარე ძალის მოქმედება იწვევს იმპულსის ცვლილებას მოდულით და მიმართულებით. ამ ცვლილებას
: <math>\frac {d\vec{p}}{dt} = \vec {F}</math>
განტოლება განსაზღვრავს (<math>\vec {F}</math> – ძალაა). ეს ტოლობა მექანიკის მთავარ კანონს გამოხატავს; მისი საშუალებით იხსნება წერტილის [[დინამიკა|დინამიკაში]]ში არსებული ყველა ამოცანა. მექანიკური სისტემის იმპულსი სისტემაში შემავალი წერტილების იმპულსების გეომეტრიული ჯამია
:<math>\vec{P} = \sum_{i} m_i \vec {v}_i = M \vec {v}_c,</math>
სადაც M – მთელი სისტემის მასაა, ხოლო <math>\vec {v}_c</math> - სისტემის [[მასათა ცენტრი|მასათა ცენტრის]] სიჩქარე. სისტემის იმპულსი იცვლება მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ მასზე გარე <math>\vec {F}</math><sup>(e)</sup> ძალები მოქმედებენ. იზოლირებული სისტემისთვის, რომლის წერტილები ურთიერთქმედებენ მხოლოდ ერთმანეთთან, [[იმპულსის მუდმივობის კანონი|იმპულსის მუდმივობის კანონია]] სამართლიანი. ეს კანონი, მაგალითად, [[რეაქტიული მოძრაობა|რეაქტიულ მოძრაობას]] ხსნის. იმპულსი [[მატერია|მატერიის]] ყველა ფორმას გააჩნია, მათ შორის ელექტრომაგნიტურ და გრავიტაციულ [[ველი|ველებს]]. [[ელექტრომაგნიტური ველი|ელექტრომაგნიტური ველის]] იმპულსის არსებობას [[სინათლის წნევა]] ადასტურებს. [[აინშტაინი, ალბერტ|აინშტაინმა]] [[ფოტოეფექტი|ფოტოეფექტის]] განხილვისას [[ფოტონი|ფოტონის]] იმპულსი შემოიღო. ის შემდეგნაირად გამოითვლება:
:<math>p = \frac {\hbar {\omega}} {c}.</math>
(<math>\hbar</math> - [[პლანკის მუდმივა]], <math> {\omega} </math> - [[სიხშირე]], c – [[სინათლის სიჩქარე]]). [[კვანტური მექანიკა|კვანტურ მექანიკაში]] იმპულსს ხშირად [[ტალღური ფუნქცია|ტალღური ფუნქციის]] დამოუკიდებელ ცვლადად განიხილავენ, ანუ ტალღური ფუნქციის იმპულსურ წარმოდგენას ირჩევენ. [[თეორიული მექანიკა|თეორიულ მექანიკაში]] [[ლაგრანჟიანი|ლაგრანჟიანის]] [[კერძო წარმოებული|კერძო წარმოებულს]] განზოგადოებული სიჩქარის მიხედვით , ანუ
:<math> p_i = \partial {\mathcal L}/\partial \dot{q}_i</math>
სიდიდეს, განზოგადოებული იმპულსი ეწოდება. თუ ლაგრანჟიანი რომელიმე განზოგადოებულ კოორდინატზე არაა დამოკიდებული, მაშინ ამ კოორდინატის შესაბამისი განზოგადოებული იმპულსი მოძრაობის ინტეგრალია (ანუ მუდმივი სიდიდეა). [[რელატივისტურ მექანიკა|რელატივისტურ მექანიკაში]]ში m მასის თავისუფალი ნაწილაკის იმპულსი სიჩქარეს უკავშირდება
: <math>\vec p = \frac{m \vec v}{\sqrt{1-v^2/c^2}}</math>
ფორმულით. ოთხგანზომილებიან [[მინკოვსკის სივრცე – დრო|მინკოვსკის სივრცე – დროში]]ში იმპულსის (<math>p_x, p_y, p_z</math>) მდგენელები და <math>\frac {iE}{c}</math> სიდიდე (სადაც <math>E = \frac {mc^2}{\sqrt {1-v^2/c^2}}</math> - ნაწილაკის [[ენერგია]], <math>i^2 = -1</math>) ქმნიან <math>p_i</math> ოთხვექტორს. იმპულსის ოთხვექტორი ოთხგანზომილებიან სიჩქარეს ასე უკავშირდება:
:<math>\ p_i = mcu_i.</math>
თუ გავითვალისწინებთ, რომ
თავისუფალი ნაწილაკის შემთხვევაში
:<math>\vec {p} = \frac {E \vec {v}} {c^2}.</math>
თუ მასა ნულისაგან განსხვავებული სიდიდეა, მაშინ, როცა v = c, ენერგიის და იმპულსის გამოსახულებები აზრს კარგავენ. მაშასადამე, არანულოვანი მასის მქონე ნაწილაკის სიჩქარე ყოველთვის ნაკლებია სინათლის სიჩქარეზე. თუ მოძრაობა ხდება არარელატივისტური სიჩქარით, იმპულსის ფორმულა გადადის კლასიკურ გამოსახულებაში. სხვა [[ათვლის ინერციული სისტემა|ათვლის ინერციულ სისტემაში]] გადასვლისას იმპულსი [[ლორენცის გარდაქმნები|ლორენცის გარდაქმნების]] მიხედვით გარდაიქმნება. [[ფარდობითობის სპეციალური თეორია|ფარდობითობის სპეციალური თეორიის]] თანახმად, ურთიერთქმედება სასრული სიჩქარით ხორციელდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ერთი ნაწილაკის მიერ გამოსხივებული იმპულსი სხვა ნაწილაკებს მეყსეულად არ გადაეცემა. ნაწილაკთა ჯამური იმპულსი შეიცვლება, მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ ველის იმპულსს, მაშინ იმპულსის მუდმივობის კანონი ამ შემთხვევაშიც შესრულდება. ეს ფუნდამენტური კანონი სივრცის ერთგვაროვნების შედეგია.
 
{{ფიზიკა}}
 
[[კატეგორია:მექანიკა]]
[[კატეგორია:კვანტური მექანიკა]]
[[no:Bevegelsesmengde]]
[[pl:Pęd (fizyka)]]
[[pms:Quantità ëd moviment]]
[[pnb:مومنٹم]]
[[pt:Momento linear]]
77 911

რედაქტირება