სინათლის დისპერსია: განსხვავება გადახედვებს შორის

არ არის რედაქტირების რეზიუმე
(r2.7.1) (ბოტის დამატება: ru:Дисперсия света)
{{მმ|დისპერსია|დისპერსია}}
{{მუშავდება|ForwarderL}}
'''შუქის დისპერსია''' ([[შუქი]]ს დაშლა) — ეს არის მოვლენა, განპირობებული დამოკიდებულებით ნივთიერების [[გარდატეხის მაჩვენებელი|გარდატეხის მაჩვენებელსა]] და შუქის [[სიხშირე]]ს (ან [[ტალღის სიგრძე]]) შორის (სიხშირის დისპერსია), ან იგივე, შუქის [[ფაზური სიჩქარე|ფაზური სიჩქარის]] დამოკიდებულება ტალღის სიგრძეზე (ან სიხშირესიხშირეზე)ზე. ექსპერიმენტალურად აღმოაჩინა [[ასააკ ნიუტონი|ისააკ ნიუტონმა]] მიახლოებით [[1672]], მაგრამ თეორიულად საკმაოდ კარგად ახსნეს მოგვიანებით.
== სათაურის ტექსტი ==
 
[[სურათი:Prism_rainbow_schema.png|thumb|შუქის დაშლა სპექტრად დისპერსიის შედეგად მისი პრიზმაში გავლისას (ნიუტონის ცდა).]]
 
{{მმ|დისპერსია}}
* [[სივრცული დისპერსია]] ეწოდება გარემოს [[აბსოლიტური დიელექტრიკული შეღწევადობა|დიელექტრიკული დისპერსიის ტენზორის]] დამოკიდებულებას [[ტალღური ვექტორი|ტალღურ ვექტორზე]]. ასეთი დამოკიდებულება იწვევს მთელ რიგ მოვლენებს, რომლებსაც ეწოდება სივრცული პოლარიზაციის ეფექტები.
'''შუქის დისპერსია''' ([[შუქი]]ს დაშლა) — ეს არის მოვლენა, განპირობებული დამოკიდებულებით ნივთიერების [[გარდატეხის მაჩვენებელი|გარდატეხის მაჩვენებელსა]] და შუქის [[სიხშირე]]ს (ან [[ტალღის სიგრძე]]) შორის (სიხშირის დისპერსია), ან იგივე, შუქის [[ფაზური სიჩქარე|ფაზური სიჩქარის]] დამოკიდებულება ტალღის სიგრძეზე (ან სიხშირე)ზე
 
ერთერთი ყველაზე ნათელ დისპერსიის მაგალითს წარმოადგენს — თეთრი ფერის სინათლის დაშლა [[პრიზმა (ოპტიკა)|პრიზმაში]] გავლის დროს (ნიუტონის ცდა). დისპერსიის მოვლენის არსს წარმოადგენს სხვადასხვა სიგრძის ტალღის სხივების გავრცელების სხვადასხვანაირი სიჩქარე გამჭვირვალე ნივთიერებაში - [[ოპტიკური გარემო|ოპტიკურ გარემოში]] (ეს როცა სინათლის სიჩქარე ვაკუუმში ყოველთვის ერთნაირია, მიუხედავათ მისი ტალღის სიგრძისა და მაშასადამე ფერისა). ჩვეულებრივ რაც უფრო დიდია ტალღის სიხშირე, მით უფრო მეტია გარემოს გარდატეხის მაჩვენებელი და ნაკლებია იქ მისი სინათლის სიჩქარე:
 
* წითელ ფერს მაქსიმალური სიჩქარე აქვს გარემოში და მინიმალური გარდატეხის ხარისხი,
* იისფერს მინიმალური სინათლის სიჩქარე აქვს გარემოში და გარდატეხის მაქსიმალური ხარისხი.
 
მაგრამ ზოგ ნივთიერებებში (მაგალითად [[იოდი]]ს ორთქლში} შეიმჩნევა [[ანომალური დისპერსია|ანომალური დისპერსიის]] ეფექტი, რომლის დროსაც ლურჯი სხივები გარდატყდება ნაკლებად, ვიდრე წითელი, ხოლო სხვა სხივები შთაინთქმება ნივთიერებით და თვალით ვერ შეიმჩნევა. ანომალური დისპერსია ფართოდაა გავრცელებული, მაგალითად ის ახასიათებს პრაქტიკულად ყველა გაზს შთანთქმის ხაზთან ახლო სიხშირეებზე, მაგრამ იოდის ორთქლს ის საკმაოდ ხელსაყრელია ოპტიკურ დიაპაზონში სანახავად, სადაც ისინი ძალიან ძლიერად შთანთქამენ სინათლეს.
 
სინათლის დისპერსიამ პირველად საკმაოდ დამაჯერებლად აჩვენა თეთრი სინათლის შემადგენელი ბუნება.
 
* თეთრი სინათლე იშლება [[სპექტრი|სპექტრად]] [[დიფრაქციული მესერი]]ს გავლის შედეგად ან მისგან არეკვლის დროს (ეს არაა დაკავშირებული დისპერსიის მოვლენასთან, არამედ აიხსნება დიფრაქციით). დიფრაქციული და პრიზმატული სპექტრები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან: პრიზმატული [[სპექტრი]] შეკუმშულია წითელ ნაწილში და გაჭიმულია იისფერ ნაწილში და განლაგებული არიან ტალღის სიგრძის შემცირების თანმიმდევრობით: წითლიდან იისფერისაკენ; ნორმალური (დიფრაქციული) სპექტრი - თანატოლია ყველა ნაწილში და განლაგებულია ტალღის სიგრძის გაზრდის თანმიმდევრობით: იისფერიდან წითლამდე.
 
სინათლის დისპერსიის ანალოგიით, დისპერსიას უწოდებენ მსგავს მოვლენებს; სხვა ბუნების ტალღების გავრცელების დამოკიდებულებას ტალღების სიგრძეზე (ან სიხშირეზე). ამ მიზეზით, მაგალითად ტერმინით [[დისპერსიის კანონი]] გამოიყენება როგორც რაოდენობრივი შეფარდების სახელწოდება, რომელიც აკავშირებს [[სიხშირე]]ს და [[ტალღური რიცხვი|ტალღურ რიცხვს]], გამოიყენება არა მარტო [[ელექტრომაგნიტური ტალღა|ელექტრომაგნიტურ ტალღებისთვის]], არამედ ყველანაირი ტალღური პროცესებისთვის.
 
დისპერსიით აიხსნება [[ტალღური ოპტიკა ბუნებაში|ცისარტყელის]] გაჩენის ფაქტი წვიმის შემდეგ (უფრო სწორედ ის ფაქტი, რომ ცისარტყელა არის მრავალფეროვანი, და არა თეთრი).
 
დისპერსია არის მიზეზი [[ქრომატული აბერაცია|ქრომატული აბერაციისა]] - [[ოპტიკური სისტემების აბერაციები]]ს ერთერთთაგანი, მათ შორის ფოტოგრქფიული და [[ობიექტივი|ვიდეო-ობიექტივი]].
 
[[ლუი ოგუსტენ კოში]]მ გამოიყვანა ფორმულა, სადაც გარდატეხის მაჩვენებლისა და ტალღის სიგრძის ურთიერთდამოკიდებულებაა გამოსახული:
<center><math>n=a+b/L^2+c/L^4+</math>…,</center>
სადაც:
* L — ტალღის სიგრძეა ვაკუუმში;
* a, b, c, … — მუდმივები, რომელთა მნიშვნელობები ყოველი ნივთიერებისთვის უნდა იყოს განსაზღვრული ცდით. უმეტეს შემთხვევაში შეიძლება შემოვიფარგლოთ კოშის ფორმულის პირველი ორი წევრით.
 
== სინათლის დისპერსია ბუნებაში და ხელოვნებაში ==
[[სურათი:CZ_brilliant.jpg|thumb|right|დისპერსიის გამო შეიძლება ვიხილოთ სხვადასხვა ფერის სინათლე]]
* [[ცისარტყელა]], რომლის ფერები განპირობებულია დისპერსიით, — ერთერთი მთავარი სახე კულტურასა და ხელოვნებაში.
* სინათლის დისპერსიის გამო, შეიძლება ვნახოთ ფერადი «შუქის თამაში» [[ბრილიანტი]]ს წახნაგებზე და სხვა გამჭვირვალე დაწახნაგებული საგნების ზედაპირზეც.
* სხვადასხვა ხარისხით ცისარტყელის ეფექტები ვლინდება საკმაოდ ხშირად, კერძოთ კი სინათლის გასვლით თითქმის ყველა გამჭვირვალე საგანში. ხელოვნებაში ისინი შეიძლება უფრო გაძლიერებული და ხაზგასმული იყოს.
სინათლის დაშლა სპექტრად (დისპერსიის შედეგად) პრიზმაში გარდატეხის შემდეგ - საკმაოდ გავრცელებული თემაა სახვით ხელოვნებაში. მაგალითად, [[Pink Floyd]]-ის ალბომის [[Dark Side Of The Moon]] ყდაზე გამოსახულია სინათლის დაშლა სპექტრად პრიზმაში გარდატეხის შემდეგ.
 
== იხ. ასევე ==
{{ვიკისაწყობი|Dispersion}}
* [[დისპერსიის კანონი]]
* [[ინტერფერენცია]]
* [[სინათლის დიფრაქცია]]
* [[ატმოსფერული დისპერსია]]
 
== ლიტერატურა ==
* ვ.ა. იაშტოლდ-გოვორკო, ფოტოგადაღება და დამუშავება. გადაღება, ფორმულები, ტერმინები, რეცეპტები, მე-4 გამოც, შემოკ., მ., ხელოვნება, 1977
 
== ბმულები ==
* [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00023/84200.htm?text= სტატია «სინათლის დისპერსია» БСЭ-ში,მე-3 გამოც.]
* [http://www.tarasov-spectr.narod.ru/ კ. ი. ტარასოვი. სპექტრალური ხელსაწყოები].