კრაკოვი: განსხვავება გადახედვებს შორის

არ არის რედაქტირების რეზიუმე
{{ინფოდაფა დასახლება
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" align="right" style="margin-left:1em; font-size:95%; background:blue;"
|სტატუსი =ქალაქი
|- bgcolor="#FFFFFF" align="center"
|ქართული სახელი = ვარშავა
! colspan="2" | დროშა და გერბი
|მშობლიური სახელი =Warszawa
|- bgcolor="#FFFFFF"
|ქვეყანა = პოლონეთი
| align="center" colspan=2 | [[ფაილი:Krakow Flag.png|190px|კრაკოვის დროშა]]   [[ფაილი:POL Kraków COA.svg|85px|კრაკოვის გერბი]]   
|პანორამა =Collage of views of Cracow.PNG
|- bgcolor="#FFFFFF"
|პანორამის სიგანე = 280px
! colspan="2" | რუკა
|წარწერა = მთავარი ბაზარი სუკიენიცათი. ასევე: ვაველი, ბარბაკანი, წმ. მარიამის ეკლესია, წმ. პეტრესა და პავლეს ეკლესია და მაიუსის კოლეგია
|- bgcolor="#FFFFFF"
|დროშა =Flag of Krakow.svg
| align="center" colspan=2 | [[ფაილი:Krakow Mapa1.PNG|300px|ქალაქის მდებარეობა პოლონეთის რუქაზე]]
|გერბი = POL Kraków COA.svg
|- bgcolor="#FFFFFF"
|გერბის სიგანე = 80
! colspan="2" | სტატისტიკა
|დროშის სიგანე = 100
|- bgcolor="#FFFFFF"
|lat_dir = N|lat_deg= 50|lat_min= 3|lat_sec=41
|[[ქვეყანა]]: || [[პოლონეთი]]
|lon_dir = E|lon_deg= 19|lon_min= 56|lon_sec=18
|- bgcolor="#FFFFFF"
|ქვეყნის რუკის ზომა = 220
|[[საკოორდინატო სისტემა|გეოგრ. მდებარეობა]]: || 50°04' N 19°57' E
|რეგიონის რუკის ზომა = 200
|- bgcolor="#FFFFFF"
|რაიონის რუკის ზომა =
|[[სიმაღლე ზღვის დონიდან|დონე]]: || დაახ. 219 მ.
|რეგიონის ტიპი = სავოევოდო
|- bgcolor="#FFFFFF"
|რეგიონი = მცირე პოლონური სავოევოდო
|[[ფართობი]]: || 326,8 კმ²
|რეგიონი ცხრილში =
|- bgcolor="#FFFFFF"
|შიდა დაყოფა =
|[[მოსახლეობა]]:</br></br><small>(2004)</small>|| ქ. კრაკოვი: 757.500</br>&nbsp;&nbsp;<small>აგლომერაცია: 1.200.000</small></br>&nbsp;&nbsp;
|რაიონის ტიპი=
|- bgcolor="#FFFFFF"
|რაიონი =
|[[სიმჭიდროვე]]: || 2317,93 ად./კმ²
|მმართველის ტიპი = ქალაქის მერი
|- bgcolor="#FFFFFF"
|მმართველი =
|ვოევოდშჩინა: || მალოპოლსკი
|დაარსების თარიღი =
|- bgcolor="#FFFFFF"
|დაქვემდებარება =
|დაფუძნდა:<br /><br />|| მე-14 საუკუნე
|პირველი ხსენება = 965
|- bgcolor="#FFFFFF"
|წინა სახელები =
|ქალაქის კოდი: || +48 12
|სტატუსი-დან = 1257
|- bgcolor="#FFFFFF"
|ფართობი = 326,8
|ოფიც. ვებ-გვერდი: || [http://www.krakow.pl/]
|სიმაღლის ტიპი=სიმაღლე ზღვის დონიდან{{!}}სიმაღლე
|დასახლების ცენტრის სიმაღლე= 219
|მოსახლეობა = 754,854
|აღწერის წელი = 2009
|სიმჭიდროვე =2,308.4
|აგლომერაცია = 1.25 მილიონი
|ეროვნული შემადგენლობა =
|დროის სარტყელი = +1
|DST = 2
|სატელეფონო კოდი =+48 12
|საფოსტო ინდექსი = 30-024, 31-962
|საავტომობილო კოდი = KR
|საიტი = http://www.krakow.pl
|კატეგორია ვიკისაწყობში = Kraków
}}
 
'''კრაკოვი''' ({{lang-pl|Kraków}}), სრული სახელი: '''სამეფო დედაქალაქი კრაკოვი''' ({{lang-pl|Królewskie Stołeczne Miasto Kraków}}) ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ქალაქი [[პოლონეთი|პოლონეთში]], მისი [[ძველი კრაკოვი|ძველი ნაწილი]] იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობად არის მიჩნელი<ref>[http://whc.unesco.org/en/statesparties/pl Properties inscribed on the World Heritage list, Poland.] Ratification of the convention: June 29, 1976. UNESCO World Heritage Center. Last updated: July 6, 2009</ref>. იგი მდებარეობს ზემო [[ვისლა]]ს სანაპიროზე [[მცირე პოლონეთი|მცირე პოლონეთში]], დედაქალაქიდან სამხრეთით 250 კმ-ში.
 
კრაკოვი ისტორიულად იყო ქვეყნის წამყვანი სამეცნიერო, კულტურული და ხელოვნების ცენტრი. [[1038]] წლიდან [[1596]] წლამდე იყო [[პოლონეთის სამეფოს]] დედაქალაქი და დღესაც მრავალთა მიერ მიიჩნევა ქვეყნის გულად, საკუთარი ათასწლოვანი ისტორიის წყალობით. 1846 წლიდან 1918 წლამდე ეს დასახლება წარმოადგენდა [[კრაკოვის დიდი საჰერცოგოს]] ადმინისტრაციულ ცენტრს. ქალაქი ასევე [[მალოპოლსკას ვოევოდინი]]ს დედაქალაქია [[1999]] წლიდან, მანამდე კრაკოვის ვოევოდინის დედაქალაქი იყო მე-14 საუკუნიდან. კრაკოვი ასევე რეგიონისა და საერთაშორისო ტურიზმის ცენტრია, წელიწადში 2 მილიონზე მეტი მნახველით.
 
ქალაქის სიახლოვეს აღმოჩენილი უძველესი ნასახლარები [[ქვის ხანა|ქვის ხანით]] თარიღდება. კრაკოვის როგორც დასახლების მოხსენიება ხდება 965 წლიდან, ქალაქის სტატუსი კი მიენიჭა 1257 წელს. [[პოლონეთის მეორე რესპუბლიკა|პოლონეთის მეორე რესპუბლიკის]] არსებობის დროს აქ გაიხსნა რამდენიმე ახალი უნივერსიტეტი, კრაკოვი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი კულტურულ როლს ასრულებს ქვეყნის ცხოვრბაში. ქალაქში მცხოვრებთათვის განსაკუთრებით რთული იყო გერმანელების მმართველობის პროცესი [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს პერიოდში, ამ ტერიტორიიდან მრავალი ებრაელი გადაიყვანეს სხვადასხვა საკონცენტრაციო ბანაკში, მათი უმრავლესობა მოხვდა [[ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკი|ოსვენციმში]].
 
2009 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 754,854 კაცს.
 
== ისტორია ==
 
===ადრეული ისტორია===
 
კრაკოვისთვის [[პირველყოფილი საზოგადოება|პრეისტორია]] იწყება ქვის ხანის დროიდან, ამის დამამტკიცებელია ქალაქის სიახლოვეს არსებულ ვაველის ბორცვზე აღმოჩენილი, ნასახლარები.<ref>{{cite web |url=http://www.cracow-life.com/poland/wawel-krakow-castle |title=ვაველი, კრაკოვი |accessdate=2007-09-12}} ვაველის ბორცვი წარსული და აწმყო</ref> ლეგენდების თანახმად ქალაქი აგებულია მითიური [[კრაკი]]ს მიერ.<ref>[[ვაველის ციხესიმაგრე|ვაველის სამეფო ციხესიმაგრე]], მთავარი გვერდი. Maria Dębicka, {{cite web |url=http://www.cyfronet.pl/waweln/en/index.php?op=11,1,5 |title=The Dragon’s Den |accessdate=2007-09-11}}</ref> პირველი წერილობით ჩანაწერები, რომლის მიხედვითაც ქალაქის არსებობა დასტურდება თარიღდება [[965]] წლით. ამ ტერიტორიას ბოჰემის საჰერცოგო განაგებდა.<ref>[http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html ქალაქ კრაკოვის ისტორია, არქეოლოგიური მიგნებები]</ref>
 
მეათე საუკუნის ბოლოს, ქალაქი ხდება მთელს ამ რეგიონში წამყვანი სავაჭრო ცენტრი. კრაკოვს უკვე განაგებენ [[პიასტების დინასტია|პიასტების დინასტიის]] წარმომადგენლები. ამავე პერიოდიდან იწყება აღმშენებლობის მნიშვნელოვანი პროცესი, აქ აიგო აგურით ნაგები [[ვაველის ციხესიმაგრე]], რომანულ არქიტექტურულ სტილში აშენებული [[წმინდა ადალბერტის ტაძარი (კრაკოვი)|წმინდა ადალბერტის ტაძარი]]ს კათედრალი და ბაზილიკა.<ref>[http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html ქალაქ კრაკოვის ისტორია, არქეოლოგიური მიგნებები]</ref> ქალაქი თითქმის სრულად გაანადგურა [[1241]] წელს პოლონეთში მონღოლების [[მონღოლების შეჭრა პოლონეთში|შეჭრამ]], ამას დაემატა [[1259]] და [[1287]] წლებში მათი ხელმეორედ შეჭრა.<ref>ედუარდ კოლოძიეჯსკი, "პოლონეთი. გეოგრაფია, [[პოლიტიკის ისტორია]] და ეკლესიის მდგომარეობა." [[კათოლიკური ენციკლოპედია]], {{cite web |url=http://72.14.253.104/search?q=cache:YwNjZ_neCKQJ:www.catholicity.com/encyclopedia/p/poland.html+Tatar+invasions+in+1241,+1259+and+1287&hl=en&ct=clnk&cd=62 |title=ისტორიული მოვლენების მიმოხილვა|accessdate=2007-05-12}}</ref> ეს დასახლება მოგვიანებით ხელახლა აღდგა. [[1257]] წელს [[ბოლესვალ V]]-მ გამოსცა დადგენილება, რომელიც უშუალოდ კრაკოვს ეხებოდა, სწორედ ამ წელს კრაკოვს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი. ძველი სამეფო ციხესიმაგრე [[ვაველი]], შეერთებული იქნა [[კრაკოვის ოლქები|ახალ ქალაქთან]], რომელიც აგებული იქნა მის ჩრდილოეთით, აქვე იყო [[კრაკოვის ბაზრის ბოედანი|ბაზრის მოედანიც]].<ref>{{cite book|last=Brather|first=Sebastian|title=Archäologie der westlichen Slawen. Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaft im früh- und hochmittelalterlichen Ostmitteleuropa|publisher=Walter de Gruyter|year=2001|series=Ergänzungsbände zum [[Reallexikon der germanischen Altertumskunde]]|volume=30|pages=156, 158|isbn=3110170612|language=German}}</ref> [[XIV საუკუნე|XIV საუკუნემდე]] ქალაქის მოსახლეობაში უმრავლესობას შეადგენდა გერმანელები, უკვე მოგვიანებით ამ დასახლებამ განიცადა [[პოლონიზაცია]].<ref>{{cite book|last=Eberl|first=Immo|title=Flucht, Vertreibung, Eingliederung|editor=Immo Eberl, Ministry for Internal Affairs, [[Baden-Württemberg]] ([[Germany]])|publisher=Thorbecke|year=1993|page=29|isbn=3799525009|language=German}}</ref> შემდგომ წლებში ქალაქის ფართობი მნიშვნელოვნად გაიზარდა და ამასთანავე მეტად გაიზარდა მისი მნიშვნელობაც. [[1364]] წელს [[კაზიმირ III]]-ის უშუალო ინიციატივის შედეგად აქ გაიხსნა [[იაგელონის უნივერსიტეტი|კრაკოვის უნივერსიტეტი]],<ref>Sharon & Peter Pfeiffer, "Krakow. A brief history." {{cite web |url=http://www.magma.ca/~pfeiffer/poland/kra_history.htm |title=The establishment of a university |accessdate=2007-05-12}}</ref> მეორე უძველესი უნივერსიტეტი [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ ევროპაში]] იყო [[კარლის უნივერსიტეტი პრაღაში]]. ქალაქის გაზრდა კიდევ უფრო ინტენსიური გახდა [[იაგელონები|იაგელონების დინასტიის]] დროს. კრაკოვი იქცა [[პოლონეთის სამეფო (1385–1569)|პოლონეთის სამეფოს]] ადმინისტრაციულ ცენტრად და ის შევიდა [[ჰანზა]]ში. სწორედ ამ პერიოდიდან დაიწყო ქალაქში ოქროს ხანა.<ref name="poloniahans">[http://www.poloniatoday.com/explore10.htm Hanseatic towns: Kraków], Polonia Online, Retrieved on 25 September 2007.</ref>
 
===ოქროს ხანა===
[[File:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png||thumb|225px|ქალაქი კრაკოვი, ''[[ნიურნბერგის ქრონიკა]]'' (1493)]]
 
[[XV საუკუნე|XV]] - [[XVI საუკუნე|XVI საუკუნეები]] კრაკოვისთვის არის [[ოქროს ხანა|ოქროს ხანის]] პერიოდი.<ref name=NormanDavies>{{cite book |last=Davies |first=Norman |authorlink= |coauthors= |title=God's Playground: A History of Poland |year=2005 |publisher=[[University of Oxford|Oxford University]] Press |isbn=0199253390 |url=http://books.google.com/?id=b912JnKpYTkC&pg=PA118&dq=%22Norman+Davies%22+%22God%27s+Playground%22+%22Golden+Age%22 |accessdate=2008-01-21}}p.118. See vol.1, chapter 5.</ref> ამ დროს პოლონეთში არის [[პოლონური რენესანსი|რენესანსი]],<ref name="Mikos">[[Michael J. Mikos|Michael J. Mikoś]], ''Polish Renaissance Literature: An Anthology''. Ed. Michael J. Mikoś. Columbus, Ohio/Bloomington, Indiana: Slavica Publishers. 1995. ISBN 978-0-89357-257-0 [http://staropolska.gimnazjum.com.pl/ang/renaissance/Mikos_renaissance/index.html First chapters online], Retrieved on 25 September 2007</ref><ref name="unescoancient">[http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/EUR/cycle01/section2/29-summary.pdf Cracow's Historic center], UNESCO report, retrieved on 4 October 2007</ref> ქალაქის ებრაულ კვარტალში აიგო რამდენიმე [[სინაგოგა]], მათგან აღსანიშნავია [[ძველი სინაგოგა (კრაკოვი)|ძველი სინაგოგა]].<ref name="infosyn">[http://www.krakow-info.com/synagog.htm Old Synagogue in Krakow], Retrieved on 25 September 2007.</ref> პოლონეთის მეფის [[კაზიმირ IV]]-ის მმართველობის ხანაში, ქალაქში მრავალი ხელოვანი დასახლდა, ისინი სწორედ აქ მოღვაწეობდნენ მათი კვალი ქალაქზე აისახა. მათგან აღსანიშნავია [[იოჰან ჰალერი]], სწორედ მისი უშუალო ხელმძღვანელობით შეიქმნა [[ბეჭდვითი პრესა]]<ref name="Haller">Harold B. Segel, ''Renaissance Culture in Poland: The Rise of Humanism, 1470–1543'', [[Cornell University|Cornell University Press]], 1989, ISBN 0801422868, [http://books.google.com/books?id=VoFks1eW75oC&pg=PA252&dq=%22Jan+Haller%22+printing&as_brr=3&ei=-sH7RuWBO6jA7ALJvNHlDQ&sig=pBVMzF5ydrU2Ou77QuBaFQKTCJY Google Print, p.252]</ref> პოლონეთის ტერიტორიაზე შექმნილი პირველი ბეჭდვითი ნამუშევარი [[1473]] წლით თარიღდება და ის სწორედ კრაკოვში გამოიცა.<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=b912JnKpYTkC&pg=PA118&dq=%22Golden+Age%22+author:%22norman+davies%22 |title=Norman Davies, God's Playground, vol.1, chapter 5 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-11-09|isbn=9780199253395|year=2005}}</ref><ref name="Wieslaw Wydra 88">Wieslaw Wydra, "Die ersten in polnischer Sprache gedruckten Texte, 1475–1520", ''[[Gutenberg-Jahrbuch]]'', Vol. 62 (1987), pp.88–94 (88)</ref>
 
[[1520]] წელს [[იოჰან ბეჰემი|იოჰან ბეჰემმა]] გააკეთა უდიდესი [[საეკლესიო ზარი]], რომელსაც პოლონეთის მეფის [[სიგიზმუნდ I]]-ის პატივსაცემად [[სიგიზმუნდის ზარი]] ეწოდა.<ref name="dzwon">"The Warsaw Voice", April 11, 1999. {{cite web |url=http://www.warsawvoice.pl/archiwum.phtml/9344/ |title=Bell Woman of Wawel Hill |accessdate=2007-09-11}}</ref> ამავე პერიოდში [[ჰანს დიურერი]]ს უმცროსი ძმა [[ალბრეხტ დიურერი]] იყო სამეფო სასახლის კარის მხატვარიც.<ref name="HansDur">T. Sturge Moore, [http://www.fullbooks.com/Albert-Durer3.html "Albert Durer"]; and Janusz Wałek, {{cite web |url=http://www.pilsudski.org/English/Gallery/Painting.htm |title=Painting in Poland - A brief summary |accessdate=2007-09-11}}</ref> [[1572]] წელს მეფე [[სიგიზმუნდ II ავგუსტი]] გარდაიცვალა, მას ძე არ დარჩენია. პოლონელი დიდებულების გადაწყვეტილებით ქვეყნის მეფე გახდა ფრანგი [[ანრი III ვალუა]]. ამ პერიოდიდან კრაკოვის მნიშვნელობამ და მისმა ფუნქციებმა დაკნინება დაიწყო, პოლონეთში განხორციელდა შვედების [[პოლონეთ-შვედეთის ომები|შეჭრა]]. [[1596]] წელს [[სიგიზმუნდა III ვაზა]]მ სამეფო ტახტი გადაიტანა [[ვარშავა]]ში. <ref>[[Jagiellonian University]] Center for [[European studies|European Studies]], "A Very Short History of Kraków", see: {{cite web |url=http://www.ces.uj.edu.pl/european/krakow/krakow_history.htm |title=1596 administrative capital, the tiny village of Warsaw |accessdate=2007-05-12}}</ref>
 
===XVIII საუკუნე და XX-ის დასაწყისი===
[[File:Krakau altstadt.jpg|thumb|left|ხედი ძველ ქალაქზე [[ვაველის ციხესიმაგრე|ვაველიდან]]]]
 
დასუსტებული [[პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა]], მისმა მეზობრლებმა ორჯერ [[პოლონეთის განაწილება|გაინაწილეს]]. პოლონეთის ტერიტორიის გარკვეული ნაწილი შევიდა: [[რუსეთის იმპერია|რუსეთის იმპერიის]], [[ჰაბსბურგების მონარქია|ჰაბსბურგების სახელმწიფოს]]ა და [[პრუსიის სამეფო]]ს შემადგენლობაში.<ref>Dorota Wasik, [[Cracow University of Economics]], International Programs Office: "A short long history of Cracow", see: {{cite web |url=http://www.louisiana.edu/Academic/Sciences/CMPS/Conferences/iticse99/Cracow/History.html |title=The Polish struggle for freedom |accessdate=2007-05-12}}</ref> [[1794]] წელს [[ტადეუშ კოსტიუშკო]]ს ინიციატევით კრაკოვის [[კრაკოვის ცენტრალური მოედანი|ცენტრალურ მოედანზე]] დაიწყო [[კოსტიუშკოს აჯანყება|აჯანყება]], რომელიც წარუმატებლად დასრულდა. ქალაქი რუსების მმართველობის ქვეშ დარჩა. პოლონეთის შემდგომი დაყოფის შემდეგ კრაკოვი მოექცა ავსტრიის შემადგენლობაში. [[1807]] წელს დადებული [[ტალზიტიის ზავი]]თ, შეიქმნა ახალი სახელმწიფო [[ვარშავის საჰერცოგო]], რომელშიც კრაკოვიც გაერთიანდა. ეს სახელმწიფო საფრანგეთის იმპერატორის [[ნაპოლეონ ბონაპარტი]]ს უშუალო ინიციატივით იყო შექმნილი.<ref name="Frommer">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=WobHDtqmCzIC&pg=PA171&dq=Duchy+of+Warsaw+1809+Krak%C3%B3w&q=|title=Frommer's Krakow Day by Day - Google Books|publisher=books.google.co.uk|accessdate=2009-08-14|last=Cresswell|first=Peterjon | isbn=9780470697108|date=2009-05-12}}</ref> ნაპოლონის დამარცხების შემდეგ, [[1815]] წელს გამართულმა [[ვენის კონგრესი|ვენის კონგრესმა]], ეს სახელმწიფო დაშლილად გამოაცხადა და აღდგენილი იქნა ომამდე არსებული მდგომარეობა, თუმცა კრაკოვისთვის სიტუაცია ნაწილობრივ შეიცვალა, ამ დასახლებას მიენიჭა [[თავისუფალი ქალაქი კრაკოვი|თავისუფალი ქალაქი]]ს სტატუსი.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/141562/Republic-of-Cracow|title=Republic of Cracow (historical state, Poland) &ndash; Britannica Online Encyclopedia|publisher=britannica.com|accessdate=2009-08-14|last=|first=}}</ref> კრაკოვმა ამ სტატუსის ქვეშ [[1846]] წლამდე იარსება. შემდგომ კი შეიქმნა [[კრაკოვის დიდი საჰერცოგო]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=pgsbAAAAYAAJ&pg=PA679&dq=%22Grand+Duchy+of+Cracow%22+1846&q=%22Grand%20Duchy%20of%20Cracow%22%201846|title=Chambers's encyclopaedia: a ... - Google Books|publisher=books.google.co.uk|accessdate=2009-08-14|last=|first=|year=1862}}</ref>
 
[[1866]] წელს ავსტრიამ [[გალიცია]]ს მიანიჭა ავსტონომიურობა. რამდენიმე წლის შემდეგ დაიწყო [[ავსტრაია-პრუსიის ომი|ომი]] ავსტრიასა და პრუსიას შორის,<ref>Marek Strzala, "History of Krakow" {{cite web |url=http://www.krakow-info.com/history.htm |title=(''see: Franz Joseph I granted Krakow the municipal government'') |accessdate=2007-05-12}}</ref> ამ პერიოდიდან კრაკოვის როლი პოლენეთის ცხოვრებაში მნიშვნელოვნად იზრდება და ის ქვეყნის კულტურული ცხოვრების ცენტრი გახდა<ref name="Szara">{{pl icon}} Bożena Szara, Przeglad Polski (6 April 2001): {{cite web |url=http://www.dziennik.com/www/dziennik/kult/archiwum/01-06-01/pp-04-06-04.html|title=Miedzy dwoma swiatami czyli powrot do przeszlosci.|accessdate=2007-05-18}}</ref>სწორედ აქ ცხოვრობდა გამოჩენილი პოლონელების დიდი ნაწილი, მათგან აღსანიშნავია მხატვარი [[იან მეტეიკო]] (მეტეიკო სწორედ კრაკოვში გარდაიცვალა 1893 წელს).<ref name="Matejko">{{cite web |url=http://info-poland.buffalo.edu/classroom/JM/JM.html |title=Jan Matejko: The Painter and Patriot |accessdate=2007-05-18}}</ref> 1901 წელს ქალაქში გაიყვანეს [[ტრამვაი]]<ref name="Kalendarium">{{pl icon}} Artur Turyna, {{cite web |url=http://www.wawel.net/kalendarz4.htm |title=Kraków - najważniejsze daty - Okres IV - od początku XX wieku do dziś |accessdate=2007-09-12}}</ref> 1909 და 1915 წლების შუალედში მოხდა დასახლების ტერიტორიის მნიშვნელოვნად გაფართოება.
 
[[1914]] წელს დაწყებული [[პირველი მსოფლიო ომი]] აისახა კრაკოვზეც. ამავე წელს რუსების მერ ქალაქზე განხორციელეს ალყა, თუმცა ამან წარმატება ვერ მოუტა რუსულ მხარეს. ავსტრიელთა მმართველობა დასრულდა [[1918]] წელს.
 
===1918 წლიდან დღემდე===
[[File:Wisla Krakow.jpg|thumb|upright|კრაკოვი დღეს]]
 
[[პოლონეთის მეორე რესპუბლიკი]]ს არსებობის პერიოდში კრაკოვი იქცა მთელ ქვეყანაში განათლების თვალსაზრისით უმნიშვნელოვანეს დასახლებადა, ამ პერიოდში აქ გაიხსნა რამდენიმე უნივერსიტეტი. კრაკოვში ცხოვრობდა [[პოლონელი ებრაელები]]ს დიდი ნაწილი.
 
[[File:Tempel-01.jpg|thumb|left|[[ტემპელის სინაგოგა]]ს ფასადი აგებულია [[ნეომავრიტანული სტილი|ნეომავრიტანული სტილში]]]]
 
[[1939]] წლის 1 სექტემბერს [[ნაცისტური გერმანია|ნაცისტური გერმანიის]] მიერ განხორციელდა პოლონეთში [[გერმანიის შეჭრა პოლონეთში|შეჭრა]], მათ მალევე მოახერხეს ქალაქის დაკავება. კრაკოვი გახდა გერმანელების მიერ შექმნილი სახელმწიფოს ადმინისტრაციული ცენტრი, რომლის სათავეშიც იდგა [[ჰანს ფრანკი]]. გერმანელებმა ქალაქის ინტელიგენცია დააპატიმრა და ისინი გააგზავნეს სხვადასხვა საკონცენტრაციო ბანაკში, მათი უმრავლესობა მოხვდა [[ზაკზენჰაუზენის საკონცენტრაციო ბანაკი|ზაკზენჰაუზენის]] და [[დაჰაუს საკონცენტრაციო ბანაკი|დაჰაუს საკონცენტრაციო ბანაკში]], მათი გარკვეული ნაწილი გარკვეული ხნის შემდეგ გაათავისუფლეს ტყვეობიდან.<ref>Anna M. Cienciala, History 557 Lecture Notes, 2002 (Revised Fall. 2003), {{cite web |url=http://web.ku.edu/~eceurope/hist557/lect16.htm |title=16B. Eastern Europe in World War II: October 1939 – May 1945. |accessdate=2007-11-22}}</ref><ref>{{pl icon}} Edward Burek, (editor). “Sonderaktion Krakau” in Encyklopedia Krakowa. Krakow: PWM, 2000</ref> უმძიმეს მდოგომარეობაში აღმოჩნდა აქ მცხოვრები ებრაელები, ისინი თავდაპირველად [[კრაკოვის გეტო]]ში განაწესეს, ხოლო შემდგომ გადაიყვანეს [[პლაშუვის საკონცენტრაციო ბანაკი|პლაშუვის]] და [[ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკი|ოსვენციმი]] ბანაკებში.<ref>Bieberstein: Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków 1985. J. Kast, B. Siegler, P. Zinke: Das Tagebuch der Partisanin Justyna. Jüdischer Widerstand in Krakau. Berlin 1999. Articles from Kraków newspapers (mostly from the local "[[Gazeta Wyborcza]]") published in March 2003 on the 60th anniversary of the liquidation of the Kraków ghetto. Featuring historical maps. {{cite web |url=http://www.historyplace.com/worldwar2/holocaust/h-krak-beg.htm |title=The Krakow Ghetto 1940–1943 |accessdate=2007-09-11}}</ref>
 
ეს დასახლება შედარებით ნაკლებად დაზიანდა [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს პერიოდში.<ref name="LukZaw">Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki, ''A Concise History of Poland'', Cambridge University
Press, 2006, ISBN 052185332X, [http://books.google.com/books?id=HMylRh-wHWEC&pg=PA66&dq=Krakow+World+War+damage&as_brr=3&ei=euwGR86wEoiS7gLiyKWBAg&sig=fdYllo4AaUp_anVJiFIy9o2YuUg Google Print, p.66]</ref> ომის დასრულების შემდგომ კრაკოვში, ისევე როგორც სრულიად პოლონეთში დამყარდა [[სოციალისტური]] წყობილება. [[პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა|პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკის]] კომუნისტური მთავრობის მიერ გამოცემული ბრძანების მიხედვით, კრაკოვისთვის ახლად შეერთებულ რაიონ [[ნოვა ფუტა]]ში დაიწყო ქვეყნის უმსხვილესი ფოლადის ქარხნის მშენებლობის პროცესი.<ref>[[Jagiellonian University]] center for European Studies, see: {{cite web |url=http://www.ces.uj.edu.pl/european/krakow/krakow_history.htm |title="Worker's paradise" of concrete |accessdate=2007-05-12}}</ref>
 
[[1978]] წელს [[იუნესკო]]მ ეს დასახლება [[მსოფლიო მემკვიდრეობა|მსოფლიო მემკვიდრეობის]] ძეგლთა სიაში შეიყვანა. ამავე წელს პოლონელი [[იოანე-პავლე II|კაროლ იოზეფ ვოიტილა]] გახდა [[რომის პაპი]] იოანე-პავლე II, ეს ერთობ მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო რადგან 455 წლის განმავლობაში არაიტალიელი რომის პაპი არ გამხდარა .
 
== გეოგრაფია და ადმინისტრაციული დაყოფა ==
[[ფაილი:Krakau Wawel Wisla.jpg|მინი|მარჯვნივ|px|[[ვაველი ციხესიმაგრე]] და მდინარე [[ვისლა]]]]
 
კრაკოვი მდებარეობს პოლონეთის სამხრეთ ნაწილში და ის გაშენებულია აქ გამავალი მდინარე [[ვისლა|ვისლი]]ს ორივე სანაპირო ზოლში. მდინარე ვისლის სამხრეთით არის [[კარპატის მთები|კარპატის მთათა]] სისტემა, თუმცა ამ მიდამოებში მთები მნიშვნელოვანი სიმაღლით არ გამოირჩევა. ჩრდილოეთით არის [[ტატრის ქედი]]. ქალაქიდან სამხრეთით 100 კილომეტრში მდებარეობს პოლონეთ-[[ჩეხეთი]]ს და პოლონეთ-[[სლოვაკეთი]]ს სახელმწიფო საზღვარი. ხოლო დასავლეთით 230 კილომეტრში პოლონეთ-[[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარი. ქალაქის სიახლოვეს არის ხუთი [[ნაკრძალი]], რომელთა საერთო ფართობი შეადგენს 48.6 ჰექტარს. ამ ყველაფრის გამო აქ ეკოლოგიური გარემო მნიშვნელოვნად შენარჩუნებულია.
 
ქალაქი ხასიათდება ზომიერი კლიმატით. ზაფხულობით აქ საშუალო ტემპერატურა 18 °C შეადგენს, ხოლო ზამთრის საშუალო ტემპერატურა −2.1 °C (28 °F) - 0 °C. საშუალო წლიური ტემპერატურა შეადგენს 8.9 ° C. ზაფხულობით ხშირად ტემპერატურა 25 ° C აღემატება, ხოლო ზოგჯერ 30 ° C. ზამთარში ტემპერატურა მცირდება -5 ° C-მდე. ქალაქში არსებულ კლიმატზე უდიდეს გავლენას ახდენს ტარტის ქედი, ამის გამო კრაკოვში ხშირად არის ქარიანი ამინდი.
 
კრაკოვი იყოფა 18 ადმინისტრაციულ ოლქად. თითოეული მათგანი თავისი სტატუსით ჰგავს, პატარა ქალაქს. თვრამეტივე ოლქში არის სპეციალური თვითმართველობა.<ref name="districts">{{cite web|url=http://www.krakow-info.com/district.htm|title=Boroughs of Krakow |publisher=www.krakow-info.com|accessdate=2009-07-24|last=|first=}}</ref> 1991 წლის მარტამდე ქალაქი დაყოფილი იყო ოთხ თითქმის თანაბარ ნაწილად.
 
== ტრანსპორტი ==
[[File:Krakow main railway station.JPG|thumb|რკინიგზის მთავარი სადგური]]
 
ქალაქში განვითარებულია [[საზოგადოებრივი ტრანსპორტი|საზოგადოებრივი სატრანსპორტო]] სისტემა. აქ არის ტრამვაის და ავტობუსის სპეციალური ხაზები. ამგვარი ტრანსპორტის საშუალებით მარტივად უკავშირდება ქალაქის ცენტრალური ნაწილი პერიფერიებს. კრაკოვში ხშირადაა გამოყოფილი სპეციალური ქუჩები ფეხით მოსიარულეთათივის.<ref>Marek Strzala, {{cite web |url=http://www.krakow-info.com/transpor.htm |title=Krakow. Varied Means of Transportation |accessdate=2007-05-12}}</ref> ეს დასახლებული პუნქტი წარმოადგენს [[მცირე პოლონური სავოევოდო]]ს სარკინიგზო ცენტრს, რკინიგზის საშუალებით ხდება დაკავშირება ქვეყნის თითქმის ყველა მნიშვნელოვან დასახლებიდან, მათ შორის დედაქალაქ [[ვარშავა]]სთანაც. გარდა ამისა აქედან აგრეთვე სრულდება საერთაშორისო მიმისვლებიც, [[ბერლინი|ბერლინში]], [[ბუდაპეშტი|ბუდაპეშტში]], [[პრაღა]]ში, [[ჰამბურგი|ჰამბურგში]], [[კიევი|კიევსა]] და [[ოდესა]]ში.<ref>{{pl icon}} ''Magiczny Kraków'', city's official website. {{cite web |url=http://www.krakow.pl//turystyka/?id=praktyczne/12.html |title=International railway connections from Krakow |accessdate=2007-09-15 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060626153508/http://www.krakow.pl/turystyka/?id=praktyczne/12.html |archivedate = June 26, 2006}}</ref> ცენტრალური სადგური მდებარეობს ქალაქის [[ძველი კრაკოვი|ძველ ნაწილში]].
 
დასახლებიდან დასავლეთით 11 კილომეტრში მდებარეობს [[იოანე-პავლე II–ის საერთაშორის აეროპორტი]]. აქედან ხორციელდება როგორც ადგილობრივი, ასვე საერთაშორისო რეისებიც. აეროპორტი ყოველწლიურათ დაახლოებით 1.3 მლნ მგზავრს მასპინძლობს. ქალაქიდან 75 წუთის სავალზე არის აგრეთვე [[კატოვიცეს საერთაშორისო აეროპორტი]].<ref>[http://www.e-krakow.com/e-krakow/lotnisko-pyrzowice "Lotnisko w Pyrzowicach"] on www.e-krakow.com {{pl icon}}</ref>
 
==საერთაშორისო ურთიერთობები==
 
===დაძმობილებული და დობილი ქალაქები===
კრაკოვის დაძმობილებული და დობილი ქალაქაებია:<ref name="Twin">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|accessdate=2009-07-19|last=|first=}}</ref>
 
{|style="width:100%"
|-
|width=35%|
! colspan="2" align="center" |
{{flagicon|FRA}} [[ბორდო]], საფრანგეთი <small>''(1993 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
|- bgcolor="#FFFFFF"
{{flagicon|SVK}} [[ბრატისლავა]], [[სლოვაკეთი]] <small><ref name="Twin"/><ref name="Bratislawa">{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}</ref></small><br />
| align="center" colspan=2 | [[ფაილი:Krakau altstadt.jpg|300px|ხედი ძველ ქალაქზე ვაველიდან]]
{{flagicon|HUN}} [[ბუდაპეშტი]], უნგრეთი <small>''(2005 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
|- bgcolor="#FFFFFF"
{{flagicon|USA}} [[კემბრიჯი (მასაჩუსეტსი)|კემბრიჯი]], აშშ <small>''(1989 წლიდან)''<ref name="dept">[http://www.cambridgema.gov/deptann.cfm?story_id=1597 "A Message from the Peace Commission: Information on Cambridge's Sister Cities,"] February 15, 2008. Retrieved 2008-10-12. Also in: Richard Thompson, [http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full "Looking to strengthen family ties with 'sister cities',"] ''Boston Globe'', October 12, 2008. Retrieved 2008-10-12.</ref></small><br />
! colspan="2" align="center" | ხედი ძველ ქალაქზე ვაველიდან
{{flagicon|BRA}} [[კურიტიბა]], [[ბრაზილია]] <small>''(1993 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
|}
{{flagicon|Peru}} [[კუსკო]], [[პერუ]] <small><ref name="Twin"/><ref name="cuidadhermanas">{{cite web|url=http://www.municusco.gob.pe/ver.php?id=6|title=Ciudades Hermanas (Sister Cities)|publisher=Municipalidad del Cusco |language=Spanish|accessdate=2009-09-23}}</ref></small><br />
{{flagicon|UK}}{{flagicon|შოტლანდია}} [[ედინბურგი]], შოტლანდია, [[დიდი ბრიტანეთი]] <small>''(1995 წლიდან)'' <ref name="Edinburgh">{{cite web |url=http://www.edinburgh.gov.uk/internet/city_living/CEC_twin_and_partner_cities |title=''Edinburgh - Twin and Partner Cities'' |accessdate=2008-12-21 |publisher=[[copyright|©]] 2008 The City of Edinburgh Council, City Chambers, High Street, Edinburgh, EH1 1YJ Scotland |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080328001653/http://www.edinburgh.gov.uk/internet/city_living/CEC_twin_and_partner_cities |archivedate = March 28, 2008}}</ref></small><br />
{{flagicon|MAR}} [[ფესი]], [[მაროკო]] <small>''(2004 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|ITA}} [[ფლორენცია]], [[იტალია]] <small>''(1992 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|GER}} [[მაინის ფრანკფურტი]], გერმანია <small>''(1991 წლიდან)''<ref name="Twin"/><ref name="Frankfurt">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|accessdate=2008-12-05}}</ref></small><br />
{{flagicon|SWE}} [[გეტებორგი]], [[შვედეთი]] <small>''(1990 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
|width=32%|
 
{{flagicon|RUS}} [[გროზნო]], [[რუსეთი]] <small>''(1997 წლიდან)'' <ref>{{cite web |url=http://grozny-virtual.su/|title=Grozny Official Website|accessdate=2008-11-01 |publisher={{fontcolor|Green|(in [[Russian language|{{fontcolor|Green|Russian}}]])}} [[copyright|©]] 2000-2008 сайт Грозный Виртуальный
[[ფაილი:Collage of views of Cracow.PNG|thumb|მთავარი ბაზარი სუკიენიცათი. ასევე: ვაველი, ბარბაკანი, წმ. მარიამის ეკლესია, წმ. პეტრესა და პავლეს ეკლესია და მაიუსის კოლეგია]]
при перепечатке материалов в онлайн проектах}}</ref></small><br />
{{flagicon|AUT}} [[ინსბრუკი]] , ავსტრია <small>''(1998 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|UKR}} [[კიევი]], [[უკრაინა]] <small>''(1993 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|Pakistan}} [[ლაჰორი]], [[პაკისტანი]]
 
{{flagicon|CHI}} [[ლა-სერენა (ჩილე)|ლა-სერენა]], [[ჩილე]] <small>''(1995 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
'''კრაკოვი''' ({{lang-pl|Kraków}}), სრული სახელი: '''სამეფო დედაქალაქი კრაკოვი''' ({{lang-pl|Królewskie Stołeczne Miasto Kraków}}) ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ქალაქია [[პოლონეთი|პოლონეთში]]. იგი მდებარეობს ზემო [[ვისლა]]ს სანაპიროზე, დედაქალაქიდან სამხრეთით 250 კმ-ში.
{{flagicon|GER}} [[ლაიფციგი]], გერმანია <small>''(1995 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><ref name="Leipzig">{{cite web|url=http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/krakow/|title=Leipzig - International Relations|publisher=© 2009 Leipzig City Council, Office for European and International Affairs|accessdate=2009-07-17}}</ref><br />
2004 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 760.000 ადამიანს. ისტორიული ქალაქი მდებარეობს მდ. ვისლაზე ვაველის მთის ძირას მალოპოლსკას რეგიონის სამხრეთით. ქალაქი ასევე მალოპოლსკას ვოევოდინის (województwo małopolskie) დედაქალაქია 1999 წლიდან, მანამდე კრაკოვის ვოევოდინის დედაქალაქი იყო მე-14 საუკუნიდან.
{{flagicon|BEL}} [[ლიოვენი]], [[ბელგია]] <small>''(1991 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|UKR}} [[ლვოვი]], უკრაინა <small>''(1995 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|ITA}} [[მილანი]], იტალია <small>''(2003 წლიდან)''<ref name="Twin"/><ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano - Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|accessdate=2008-12-05}}</ref></small><br />
{{flagicon|GER}} [[ნიურნბერგი]], გერმანია <small>''(1991 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|FRA}} [[ორლეანი]], საფრანგეთი <small>''(1992 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
|width=33%|
 
{{flagicon|HUN}} [[პეჩი]], უნგრეთი <small>''(1998 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
კრაკოვი ისტორიულად ქვეყნის წამყვანი სამეცნიერო, კულტურული და ხელოვნების ცენტრი იყო. 1596 წლამდე პოლონეთის დედაქალაქი იყო და დღესაც მრავალთა მიერ მიიჩნევა ქვეყნის გულად საკუთარი ათასწლოვანი ისტორიის წყალობით. კრაკოვი ასევე რეგიონისა და საერთაშორისო ტურიზმის ცენტრია, წელიწადში 2 მილიონზე მეტი მნახველით.
{{flagicon|USA}} [[როჩესტერი (ნიუ-იორკი)|როჩესტერი]], აშშ <small>''(1973 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|Ecuador}} [[კიტო]], [[ეკვადორი]] <small><ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|RUS}} [[სანქტ-პეტერბურგი]], რუსეთი <small>''(2006 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|USA}} [[სან-ფრანცისკო]], აშშ <small>'' (2009 წლიდან)<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|ESP}} [[სევილია]], ესპაეთი <small>''(2002 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|SUI}} [[ზოლოტურნი]], [[შვეიცარია]] <small>''(1990 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|Georgia}} [[თბილისი]], [[საქართველო]]<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|Bulgaria}} [[ველიკო-ტირნოვო]], [[ბულგარეთი]] <small>''(1975 წლიდან)''<ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|Lithuania}} [[ვილნიუსი]], [[ლიტვა]]<small><ref name="Twin"/></small><br />
{{flagicon|CRO}} [[ზაგრები]], [[ხორვატია]] <small>''(1975 წლიდან)''<ref name="Twin"/><ref name="CloseRelations">{{cite web |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/wizytowka/?id=wspolpraca.html |title=Foreign co-operation |accessdate=2007-11-01}} from the municipality official website</ref><ref name="Zagreb Twinning">{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}</ref></small>
|}
 
== კრაკოვში დაბადებული და მოღვაწე გამოჩენილი პიროვნებები ==
* [[რომან პოლანსკი]], რეჟისორი
* [[ნიკოლოზ კოპერნიკი]] (1473–1543), სწავლობდა აქ
 
{{ესკიზი-პოლონეთი}}
 
== რესურსები ინტერნეტში ==
{{მსოფლიო მემკვიდრეობა|29}}
* [http://www.krakow.pl/en/ მაგიური კრაკოვი - ქალაქის ოფიციალური ვებგვერდი]
 
== სქოლიო ==
{{Commons|Kraków}}
{{სქოლიო}}
 
{{მსოფლიო მემკვიდრეობა|29}}
{{Commons|Kraków}}
{{ესკიზი-პოლონეთი}}
[[კატეგორია:პოლონეთის ქალაქები]]
 
12,235

რედაქტირება