მთავარი მენიუს გახსნა

ჟან ბატისტ ლამარკი

ფრანგი ბუნებისმეტყველი

ჟან ბატისტ ლამარკი (ფრანგ. Jean-Baptiste de Lamarck; დ. 1 აგვისტო 1744, ბაზანტენი, პიკარდია — გ. 18 დეკემბერი 1829, პარიზი) — ფრანგი ბუნებისმეტყველი, პირველი სრული ევოლუციური თეორიის ფუძემდებელი. პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1783).

ჟან ბატისტ ლამარკი
ფრანგ. Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck
Jean-Baptiste de Lamarck.jpg
დაბ. თარიღი 1 აგვისტო 1744(1744-08-01)[1] [2] [3] [4]
დაბ. ადგილი ბაზანტენი
გარდ. თარიღი 18 დეკემბერი 1829(1829-12-18)[1] [5] [2] (85 წლის)
გარდ. ადგილი პარიზი
დასაფლავებულია მონპარნასის სასაფლაო
მოქალაქეობა საფრანგეთი
სამეცნიერო სფერო ზოოლოგია, ბოტანიკა, გეოლოგია და მეტეოროლოგია
მუშაობის ადგილი Muséum national d'histoire naturelle
ალმა-მატერი საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემია
ჯილდოები საპატიო ლეგიონის ორდენის კავალერი
ხელმოწერა Lamark-signature.png

ბიოგრაფიარედაქტირება

 
ჟან ბატისტ ლამარკის ძეგლი პარიზში

სწავლობდა კათოლიკურ სკოლაში, შემდეგ სამხედრო სამსახურში იყო (1768-მდე). სწავლობდა პარიზის უმაღლეს სამედიცინო სკოლაში (1789-იდან), მუშაობდა სამეფო ბოტანიკურ ბაღში (1772-1776 წწ.), რომელიც შემდეგ (1793) პარიზის საბუნებისმეტყველო მუზეუმად გადაკეთდა; აქ 24 წლის მანძილზე ხელმძღვანელობდა უხერხემლო ცხოველთა („მწერებისა” და „ჭიების”) კათედრას.

ლამარკი ემხრობოდა საფრანგეთის დიდ რევოლუციას. ცხოვრობდა ხელმოკლედ, სიბერეში დაბრმავდა (1820 წ.). გარდაიცვალა სიღარიბეში.

ლამარკის ბოტანიკური გამოკვლევათაგან აღსანიშნავია 3-ტომიანი „საფრანგეთის ფლორა” (1788 წ.), რომელშიც პირველად იყო გამოყენებული მცენარეთა რკვევა დიქოტომიური პრინციპით. თავის კაპიტალურ ზოოლოგიურ ნაშრომებში („უხერხემლო ცხოველთა სისტემა“, 1801; „უხერხემლო ცხოველთა ბუნებრივი ისტორია“, ტ. 1-7, 1815-1822 და სხვ.). ლამარკმა აღწერა მრავალი თანამედროვე და ამომწყდარი ცხოველი, განიხილა ზოოფსიქოლოგიური საკითხები, შემოიღო ცხოველების დაყოფა უხერხემლოებად და ხერხემლიანებად. დააჯგუფა ისინი 14 კლასად. შექმნა ცხოველთა ორიგინალური სისტემა.

ლამარკის ევოლუციური სისტემა მოცემულია მის „ზოოლოგიის ფილოსოფიაში“ (1809 წ.). ამ თეორიის თანახმად, ორგანიზმები იცვლებიან და ვითარდებიან უმარტივესიდან ურთულესისაკენ ორგანიზაციის ამაღლების („გრადაციის“) გზით და ქმნიან ეგრეთ წოდებულ „არსთა კიბეს“.

ევოლუციურ მამოძრავებელ ძალად ლამარკს მიაჩნდა თვით ორგანიზმებში არსებული „სწრაფვა სრულყოფისაკენ“, ხოლო განვითარების პროცესში მათი გარდაქმნის მიზეზად — გარემოს პირობების უშუალო ზემოქმედებით გამოწვეული ცვლილებები, რომლებიც შთამომავლობას გადაეცემა. ამრიგად, ლამარკის თეორია სწორად ასახავს ევოლუციური პროცესის რეალურად არსებობას, მაგრამ ვერ იძლევა მისი მიზეზების მატერიალისტურ ახსნას (ლამარკიზმი).

აღსანიშნავია, რომ ტერმინი „ბიოლოგია“ პირველად ერთდროულად, მაგრამ ერთიმეორისაგან დამოუკიდებლად, იხმარეს ლამარკმა და გ. რ. ტრევირანუსმა (1802 წ.).

ლამარკს ეკუთვნის გეოლოგიური, ჰიდროგეოლოგიური და მეტეოროლოგიური გამოკვლევებიც, რომლებშიც იგი ეყრდნობა განვითარების იდეებს ისტორიზმის პრინციპს.

თხზულებარედაქტირება

  • Systéme des animaux sans vertébres, P., 1801;
  • Systéme analytique des connaissances positives de l'homme. P., 1820;
  • Histoire naturelle des animaux sans vertébres, 2 éd., t. 1—11, P., 1835—45;
  • Избр. произв., т. 1—2, М., 1955—59.

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

ლიტერატურარედაქტირება

  • ნათაძე ლ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, გვ. 115, თბ., 1983 წელი.
  • Комаров В. Л., Ламарк, М. — Л., 1925;
  • Пузанов И. И., Жан Батист Ламарк, М., 1959;
  • Landrieu М., Lamarck, ie fondateur du transformisme, P., 1909;
  • Perrier E., Lamarck, P., 1925;
  • Grassé P.-P., Lamarck et son temps: L'évolution, P., 1957;
  • Mantoy B., Lamarck, créateur de la biologie, P., 1968.

სქოლიორედაქტირება

  1. 1.0 1.1 BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011.
  2. 2.0 2.1 Encyclopædia Britannica
  3. SNAC — 2010.
  4. Indiana Philosophy Ontology Project
  5. Comité des travaux historiques et scientifiques — 1834.