მარკო მრნიავჩევიჩი (სერბ. Марко Мрњавчевић / Marko Mrnjavčević; [mâːrko mr̩̂ɲaːʋt͡ʃeʋit͡ɕ] დ. 1335 — გ. 17 მაისი, 1395) — კანონზე დაყრდნობით სერბეთის მეფე 1371-1975 წლებში, ფაქტობრივად კი მაკედონიის რეგიონის დასავლეთ ნაწილის მმართველი ქალაქ პრილეპის მიმდებარედ. ის ასევე ცნობილია, როგორც პრინცი მარკო (სერბ. Краљевић Марко / Kraljević Marko) და მეფე მარკო ((სერბ. Краљ Марко; ბულგ. Крали Марко; მაკედ. Kрaле Марко) სამხრეთის სლავების ზეპირსიტყვიერებაში. მარკო, როგორც მეფე ხალხში ძალიან პოპულარული გახდა ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე ოსმალეთის იმპერიის მმართველობის პერიოდში. მარკოს მამა, ვუკაშინი მეფე სტეფან უროშ V-ის თანამმართველი იყო, რომლის მმართველობას ახასიათებდა ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტება და სერბეთის იმპერიის ეტაპობრივი დაშლა. ვუკაშინი ფლობდა მიწებს მაკედონიის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილსა და კოსოვოში. 1370 ან 1371 წელს ვუკაშინმა მარკო „ახალგაზრდა მეფის“ გვირგვინით შეამკო. ამ ტიტულში მოიაზრებოდა ის, რომ მარკო სერბეთის ტახტზე უშვილო უროშს ჩაანაცვლებდა.

მარკო მრნიავჩევიჩი
სერბ. Марко Мрњавчевић
Marko Mrnjavčević
Marko Mrnjavcevic.JPG
მარკოს ფრესკა მარკოს მონასტრის შესასვლელში, სკოპიეს მახლობლად. ის ამ მონასტრის ქტიტორი იყო.
მმართ. დასაწყისი: 1371
მმართ. დასასრული: 1395
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: დაახ. 1335
გარდ. თარიღი: 17 მაისი, 1395
გარდ. ადგილი: როვინიე, ვლახეთი (ამჟამად რუმინეთი)
მეუღლე: ელენა, ჰლაპენის ასული
დინასტია: მრნიავჩევიჩი
მამა: ვუკაშინ მრნიავჩევიჩი
დედა: ალენა

თანამედროვე კულტურაშირედაქტირება

XIX საუკუნეში პრინცი მარკოს შესახებ მრავალი ნაწარმოები შეიქმნა. ერთ-ერთი ასეთია 1831 წელს შექმნილი უნგრული პიესა პრინცი მარკო, რომელიც, სავარაუდოდ, ისტვან ბალოგმა შექმნა.[1] ის პირველად დაიდგა ქალაქ ბუდაში 1838 წელს, ხოლო ცელეშტინ პერგოს უნგრული დრამა პრინცი მარკო – დიდებული სერბი გმირი პირველად არადში დაიდგა.[1] 1848 წელს იოვან სტერია პოპოვიჩმა დაწერა ტრაგედია სახელწოდებით: პრინცი მარკოს ოცნება, რომლის მთავარ მოტივს მძინარე მარკოს შესახებ ლეგენდა წარმოადგენს. პეტარ პრერადოვიჩმა დაწერა დრამა კრალიევიჩ მარკო, სადაც განადიდებს სამხრეთ სლავურ ძალას. 1863 წელს ფრანჩესკო დალ'ონგარომ წარადგინა თავისი იტალიური დრამა პრინცი მარკოს აღდგომა.[1]

 
პრინცი მარკო მინა კარადჯიჩი, დაახ. 1850 წელი

სერბეთის ეპიკურ თუ ისტორიული მოღვაწეებს შორის მარკო მრნიავჩევიჩმა ყველაზე მეტად შთააგონა სახვითი ხელოვნების წარმომადგენლები.[2] მის შესახებ ნამუშევრები შეუქმნია 87 ხელოვანს..[3] მისი უძველესი ცნობილი გამოსახულება მე-14 საუკუნით თარიღდება და მარკოს მონასტრისა და პრილეპის ფრესკებს წარმოადგენს.[4][5] პრინცი მარკოს მე-18 საუკუნით დათარიღებული გამოსახულება აღმოჩენილია ჩაინიჩეს სახარებაში, შუა საუკუნეებით დათარიღებულ პერგამენტის ხელნაწერში. ის ეკუთვნის სერბეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას და მდებარეობს ბოსნიის აღმოსავლეთ ნაწილში, ჩაინიჩეში. ნახაზი მარტივია და მასზე მარკო წმინდანადაა გამოსახული,[6] ერთი შეხედვით სტეჩკებს წააგავს.[7] ვუკ კარაჯიჩმა დაწერა, რომ მე-18 საუკუნის ბოლოს, ბავშვობაში, ნახა მარკოს ნახატი, სადაც პრინცს ხარი ჰყავდა მხრებზე შემოსმული.[8]

XIX საუკუნის ლითოგრაფიული ნამუშევრები, სადაც პრინცი მარკოა გამოსახული შექმნეს ანასტასიე იოვანოვიჩმა,[9] ფერდო კიკრეცმა[7] და სხვებმა. იმ ხელოვანებს შორის, რომლებმაც მარკო მრნიავჩევიჩი მე-19 საუკუნის განმავლობაშ დახატეს არიან: მინა კარადჯიჩი,[9] ნოვაკ რადონიჩი[10] და ჯურა იაკშიჩი.[10] XX საუკუნის ხელოვანებს შორისაა: ნადეჟდა პეტროვიჩი,[11] მირკო რაჩკი,[12] უროშ პრედიჩი[13] და პაია იოვანოვიჩი.[13] მარკოს ქანდაკება შექმნა ივან მეშტროვიჩმა, ეს სკულტურა ასევე გამოსახული იყო იუგოსლავიის ბანკნოტებსა და შტამპებზე.[14] თანამედროვე ილუსტრატორებს შორის, რომლებმაც მარკოს შესახებ ნამუშევრები შექმნეს არიან: ალექსანდ ქეი, ალექსანდრ კლასი, ზუკო დჟუმჰური, ვასა პომორიშაცი და ბანე კერაცი.[3]

პრინცი მარკო და მისი ხანჯალი ასევე გახდნენ ინსპირაციის წყარო სერბეთის თანამედროვე ჰიმნისთვის. სიმღერა აღებულია თეატრალური ნაწარმოებიდან „მარკოვა საბლია“, რომელიც სერბეთში 1872 წელს იყო პოპულარული.

მრავალი ნამუშევრის მოტივია: მარკო და დედამისი, მარკო და შარაცი, მარკო ისვრის ისარს, მარკოს გზები გაჰყავს, მარკო და მუსა ჩხუბობენ და მარკოს გარდაცვალება.[15] ასევე ზოგიერთმა ხელოვანმა სცადა მარკოს რეალისტური პორტრეტის შექმნა ფრესკების საფუძველზე.[4] 1924 წელს პრილეპის ლუდსახარშმა შექმნა მსუბუქი ლუდის ახალი სახეობა „კრალი მარკო“ (სიტყვასიტყვით: პრინცი მარკო).[16]

ლიტერატურარედაქტირება

რესურსები ინტერნეტშირედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. 1.0 1.1 1.2 Šarenac 1996, p. 26
  2. Šarenac 1996, p. 06
  3. 3.0 3.1 Šarenac 1996, p. 02
  4. 4.0 4.1 Šarenac 1996, p. 05
  5. Serbian Medieval Royal Attire (2006-11-21). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-09-29. ციტირების თარიღი: 2011-06-27
  6. Momirović 1956, p. 176
  7. 7.0 7.1 Šarenac 1996, p. 27
  8. Karadžić 1852, pp.345–6, s.v. "Марко Краљевић".
  9. 9.0 9.1 Šarenac 1996, p. 44
  10. 10.0 10.1 Šarenac 1996, p. 45
  11. Šarenac 1996, p. 28
  12. Šarenac 1996, p. 24
  13. 13.0 13.1 Šarenac 1996, p. 46
  14. Šarenac 1996, p. 33
  15. Šarenac 1996, p. 6–14
  16. Krali Marko. Prilep Brewery. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-06-15. ციტირების თარიღი: 2011-06-28