იანა — მდინარე რუსეთში, სახის რესპუბლიკაში.

იანის სამდინარო რუკა

გეოგრაფიარედაქტირება

მისი სიგრძე 872 კმ-ია, აუზის ფართობი 238 000 კმ²[1]. იქმნება მდინარეების სარანგისა და დულგალახის შეერთების შედეგად, რომლებიც ვერხოიანსკის ქედიდან მოედინება[2]. სათავე ზღვის დონიდან 132 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს[3]. შესართავის შემდეგ მიედინება ფართო და ღრმა ხეობაში. ირთავს მდინარე ადიჩს და სიგანეში 10 კმ-მდე და მეტზე ფართოვდება, კალაპოტი იყოფა ფშანებად. კულარის ქედის ჩრდილოეთი განშტოების გადაკვეთასთან ერთად ხეობა ვიწროვდება, კალაპოტისათვის დამახასიათებელია ჭორომები. ქვემოთში იანა მიედინება იანა-ინდიგირის დაბლობზე, აქვს ძლიერ დაკლაკნული კალაპოტი და ტოტებად იშლება.

ლაპტევების ზღვის იანის ყურეში ჩადინებისას წარმოქმნის დელტას ფართობით 10 200 კმ²; მისი ძირითადი ფშანია სამანდონი, რომელსაც საკუთარი დელტა აქვს; ძირითადი კალაპოტი ჩრდილოეთით მიედინება, მარცხნიდან გამოედინება ფშანი პრავაია. მთლიანად, იანის აუზში 40 ათასი ტბაა.

იანის ძირითადი შენაკადებია: ადიჩა, ოლჯო, აბირაბიტი — მარჯვენა; ტიკახი, ბიტანტაი, ბაკი — მარცხენა.

იანის შესართავიდან 120 კმ-ში მეორე 18-მეტრიან ტერასაზე მდებარეობს იანის სადგომი — ზემო პალეოლითის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე ძეგლი (ჩ. გ. 71°). იანის შუა დინებაზე მდებარეობს სადგომი ბუნგე-ტოლია 1885 (ჩ. გ. 68°)[4]. სადგომ ბუნგე-ტოლია/1885-ში აღმოჩენილია პლეისტოცენის ხანის მგლის მხრის ძვალი, რომელიც, როგორც ჩანს, სიცოცხლეშივე უნდა იყოს მიყენებული რომელიღაც იარაღით, შესაძლოა შუბით. ცხოველს სიცოცხლე ტრავმის შემდეგ შემდეგაც გაუგრძელებია. ნაპოვნის რადიონაშირბადოვანი ასაკი 47 ათას წელს შეადგენს[5][6].

მთავარი ნავმისადგომებია: ვერხოიანსკი, ბატაგაი, უსტ-კუიგა, სოფელი კაზაჩიე, პორტი ნიჟნეიანსკი შესართავთან[7].

ჰიდროლოგიარედაქტირება

ძირითადად იკვებება თოვლისა და წვიმის წყლით. მაის-აგვისტოზე მოდის წლიური ჩამონადენის დაახლოებით 90%. წყლის დონე შუა წელზე — 9, ქვემოთში კი 11,9 მეტრის ფარგლებში მერყეობს. საშუალო წლიური ხარჯი ვერხოიანსკთან — 150 მ³/წმ, შესართავიდან 381 კილომეტრში — 925 მ³/წმ. შესართავში ხარჯი შეადგენს მ³/წმ-ს. უდიდესი ხარჯი გაზაფხულით 2840-ია ვერხოიანსკთან, 12 400 — შესართავიდან 381 კილომეტრში; ზაფხულში — შესაბამისად 2300 და 13 000 მ³/წმ. იყინება სექტემბრის ბოლოს-ოქტომბრის დასაწყისში, ზემოთიდან შესართავისკენ. ვერხოიანსკთან გაყინულია 70-110 დღის განმავლობაში; დნება მაისის მეორე ნახევარში-ივნისის პირველ ნახევარში[8].

სამეურნეო გამოყენებარედაქტირება

სანაოსნოა შესართავიდა 730 კილომეტრის მანძილზე; ბატაგაი — ვერხოიანსკის მონაკვეთზე არარეგულარულად, შესაძლებელია მხოლოდ წყალუხვობის პერიოდში. განვითარებულია თევზჭერა. ხორციელდება საბორნე და საყინულე გადაყვანები.

იანის აუზის ჰიდროენერგეტიკული რესურსი შეფასებულია 6,9 მლნ. კილოვატად.

ლიტერატურარედაქტირება

სქოლიორედაქტირება

  1. Государственный водный реестр. Яна. textual.ru. Минприроды России (29 марта 2009). Дата обращения 20 декабря 2018. Архивировано 29 марта 2009 года.
  2. Яна // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. Лист карты Q-53-I,II. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  4. Российские учёные: человек заселил Арктику уже 45 тыс. лет назад. ციტირების თარიღი: 2019-06-16.[მკვდარი ბმული]
  5. Vladimir Pitulko: the Arctic was and remains an archaeologic enigma დაარქივებული 2020-03-13 საიტზე Wayback Machine. , 04 July 2016
  6. Охотники эпохи палеолита в Арктике охотились на мамонтов, как африканские аборигены на слонов. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-06-23. ციტირების თარიღი: 2019-11-14.
  7. Яна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  8. Коротаев В. Н., Чалов Р. С. Яна. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Дата обращения 20 февраля 2018.