არს(ოკ)[19]/ არშაკ I[20][21][22][23][24][25]/ არსოკ I[26][27][28] (ლათ. Artaxias I) — იბერიის მეხუთე[29][30][31] მეფე, ხოლო მოქცევაჲ ქართლისაჲს მიხედვით იბერიის მეექვსე მეფე ძვ. წ. II-I საუკუნეებში.

არს(ოკ)[1]
არშაკ I[2][3][4][5][6][7]
არსოკ I[8][9][10]
იბერიის მეფე
მმართ. წლები: ძვ. წ. 90ძვ. წ. 78[11]
ძვ. წ. 93ძვ. წ. 81[12][13]
ძვ. წ. 135ძვ. წ. 123[14]
ძვ. წ. 88ძვ. წ. 66[15][16]
~ძვ. წ. 219ძვ. წ. 66[17]
ძვ. წ. 90ძვ. წ. 78[18]
წინამორბედი: ფარნაჯომი
მემკვიდრე: არტაგ I
შვილები: არტაგი
დინასტია: არშაკუნიანები
მამა: არდაშეზი

მეფობის წლებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილი
 
„არშაკ იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა წელსა დასაბამითგან ბერძნულთა რიცხვთა 5373. ქართულსა ქრონიკონსა მეათერთმეტე მოქცევისასა 149. უწინარეს ქრისტეს შობისა 135. ხოლო ყოველნი წელნი მეფობისა მისისანი იყვნეს ათორმეტ.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„მეფე არშაკ (93-81 ქრ. წინ)... ...შემდგომად მოკვდა დასაბამითგან 3868, ქართულსა 203.“
ამ არშაკს არ უჩვენებს სომხეთის ისტორია, თუმცა ქართლის ცხოვრებით არა თუ სომხეთის მეფის შვილია იგი, არამედ დამფუძნებელი არშაკუნიანთ გვარისა ანუ დინასტიისა საქართველოში. არშაკიდები, არზასიდები ანუ არზაკიდები აღმოჩნდნენ პირველად პარჶიაში და იქიდამ გავრცელდნენ სომხეთში და შემდეგ საქართველოში. ეს დრო ისეთი განვითარებული დროა ისტორიაში, რომ არ შეიძლება არ შევაჩეროთ იმაზე მკითხველი... გასაოცარ სახილველს წარმოგვიდგენს ის ეპოხა, რომელსაც ჩვენ შევეხებით. ალექსანდრე მაკედონელის ტახტზე ასვლიდამ 336 წ. ქრ. წინათ ვიდრე 65 წლამდე ქრ. შემდეგ აზიის პოლიტიკური მდგომარეობა რამდენჯერმე შეიცვალა. ალექსანდრეს სიცოცხლეში დამყარდა დიდი მაკედონიის იმპერია, რომელმაც ჩანთქო მცირე აზია, სპარსეთი და ინდოეთი. მოკვდა ალექსანდრე და ეს იმპერია ჩაიშალა. აღყვავდა სელევკიდების სამფლობელო სირიაში, რომელიც დააფუძნა ერთმა ალექსანდრეს მხედართმთავარმა სელევკმა ნიკატორმა. სირიამ დაჰფარა თითქმის მთელი მაკედონიის იმპერია. დაეცა სირია და აღყვავდა პარჶია არშაკიდების ხელში. შემდეგ გაძლიერდა მიტრიდატ დიდის დროს პონტის სამფლობელო, რომელიც დასცეს რომაელებმა. პარჶიელნი, ცნობილნი სკვითებად, ბინადრობდნენ ხორასნის ჩრდილო-დასავლეთად. არშაკიდებმა დაიჭირეს მთელი სივრცე ევჶრატის მდინარიდამ ინდის მდინარემდე და პირველი მეფის მიტრიდატის დროდამ (150 წ. ქრ წინ.) ცხოვრობდნენ ზამთარ ქტეზიჶონში, ზაფხულ სხვა-და-სხვა ადგილს, განსაკუთრებით ეკბატანაში (Шлоссер, Всемирная история, II, 25–27. Chardin, Voyage en Perse. Paris. 1811, p. 369–370.) მიტრიდატ პირველმა თვით სომხეთში დასვა მეფედ თავისი უმცროსი ძმა ვაჰარშაგ I, რომელმაც დააარსა სომხეთში არშაკიდების დინასტია. ეს ვაჰარშაგი განთქმულია სომხურს ისტორიაში, რომლის თქმით იმან დაიპყრა პონტის ქალდეა და ლაზისტანი, მთიან-ტყიანი ტაიკი, ანუ ქართველების ტაო და კავკასიის ტომნი და თავისნი მოადგილენი დაადგინა აღოვანში ანუ ალბანიაში, გუგარკში ანუ ჩვენ სომხეთში. „გუგარელნი, მოსე ხორენელის სიტყვით, მომდინარეობენ იმ მიტრიდატისაგან, რომელიც ალექსანდრე მაკედონელს დაედგინა ნაბუქოდონოსორის მიერ დატყვევებუთ იბერიელთ გამგედ.“ ვაჰარგაშის თანა-მოღვაწე იყო „ბრძენი და შემძლე“ შამბუ ბაგრატი, ურიათაგანი და მოსეს რჯულის აღმსარებელი, ამასთანავე მემკვიდრეობით გვირგვინის დამადგენელი მეფის თავზე და ასპეტი ანუ სპათა-მთავარი. ვაჰარშაგმა დააწესა სასახლის დასაცველად ოთხ-გვარი სპა, რომელნიც იყვნენ შემდგარნი შეიარაღებულთა პირთაგან, შთამომავლობდნენ ჰაიკისაგან და ჰფლობდნენ მემკვიდრეობით სოფლებსა და დაბებსა. „არ ვიციო, ამბობს მოსე, ამოიხოცაო თუ არა ძველი შთამომავლობა, ანუ აშლილობის გამო ამოწყვეტილ იქნაო და იმ სპათა ნაცვლად სხვანი შესდგნენო სასახლის დასაცველად. ეს კი დარწმუნებით შემიძლიან ვთქვაო, რომ პირველნი სპათა რიგნი მომდინარეობდნენო სამეფო სახლიდამ, მსგავსად იბერიელ სეფე-წულთა.“ ვაჰარშაგმა აღაშენა არმავირის ქალაქში ტაძარი და აქ აღმართა სტატუები მზისა, მთვარისა და თავის წინაპართა; მიაგო დიდი პატივი იმ ტაძრის მსახურთა და შეჰრიცხა იგინი პირველ გვართა რიცხვში; დაადგინა მსაჯულნი ქალაქებში და სოფლებში; დააწესა სამეფო პალატისათვის რიგი შემოსვლისა და გასვლისა, სადღესასწაულო დღეებისა და ნადიმობისა (Моисей Хоренский, История Армении. Москва, 1858. стр. 79–87. ლანგლუას მოსე ხორენელის თარგმანში სეფე-წულის მაგიერ ხმარებულია მეფე-წული. ნახე Collect., II, p. 81–85).

ვაჰარშაგის შემდეგ გამეფდა იმისი შვილი არშაკ I, რომელმაც დაამშვიდა მრავალნი აშლილნი ტომნი კავკასიისანი და შემდეგ იმისა დაჯდა მეფედ ძე მისი არდაშეზ I. ამ არდაშეზის ძე იყო ქართველებისაგან მეფედ გამოთხოვილი ზემო-ხსენებული არშაკ. მოსე ხორენელი თუმცა გვიჩვენებს ნათესავურ კავშირს არდაშეზისას საქართველოს სამეფო სახლთან, მაგრამ სხვა გვარისა. იმის სიტყვით, „არდაშეზმა მოათხოვა თავისი ქალი არდაშამა იბერიელთ დიდ-ბდეშხს მირდატს ანუ მიტრიდატს, რომელსაც მიანდო გამგეობა ჩრდილო-მთათა და პონტის ზღვისა“ (Langlois, Collect., II, p. 86, 90)[32].

მეცნიერთა მოსაზრებანირედაქტირება

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
 
„Artaxias (Arsaces /Arshak) I (90-78). — L 30; RL I 49 (Arsok). — Brother-in-law of P'arnnjom, son-in-law of Meribanes I and presumably son of Artavasdes I of Armenia: reigned, traditionally, for 12 years[34].“

ისტორიარედაქტირება

იბერიის მეფე ფარნაჯომის მცხეთიდან განდევნისთანავე ტახტზე ადის სომხეთის მეფის არტაშეს I-ის ძე არშაკ I. არშაკ I-მა იმეფა 12 წელი ხოლო მისი მმართველობის მეათე წელს ტაშირის ველზე მოკლა ივერიის განდევნილი მეფე ფარნაჯომი. მისი მეფობით დაიწყო არტაშესიანთა დინასტიის და სომხეთის მძლავრობის ხანა იბერიაზე. არშაკის დროსვე დაკარგა იბერიამ დასავლეთ ტერიტორიები და ისინი კოლხეთის სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა. არშაკის შემდეგ გამეფდა მისი ძე არტაგ I.

ისტორიული წყაროებირედაქტირება

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[35]
 
„და მეფობდა არს(ოკ) [და] ქალაქსა ზღუდენი მოქმნნა.“
მეფეთა ცხოვრება[36]
 
„დაჯდა მეფედ არშაკ და დაიპყრა ყოველი ქართლი, და მეფობდა იგი ნებიერად, და უმატა ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა, და უმეტეს მოამტკიცნა ზღუდენი ჯავახეთს, ქალაქსა წუნდას. მოკუდა არშაკ და მეფე იქმნა ძე მისი, არტაგ“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[37]
 
„დაიპყრა ყოველი ივერია არშაკ პირველმან და იმეფა უშფოთველად, ჰმატა ციხეთა და ქალაქთა ყოველთა ადგილთა შინა სამეფოჲსა თჳსისასა, და უმეტეს მომტკიცნა ქალაქისა წუნდისა ზღუდენი ჯავახეთს. ხოლო შემდგომად სიკვდილისა ფარნაჯამისა იმეფა კვალად ორწელ; ხოლო ყოველნი წელნი მეფობისა მისისანი იყვნეს ათორმეტ.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[38]
 
„მოიყვანეს და დასვეს ძე სომეხთა მეფისა არშაკ არშაკუნიანი ყოვლისა საქართველოჲსად; ხოლო ძე ფარნაჯომისა წარიყვანეს წლისა ერთისა სპარსეთად; არამედ ამან არშაკ იმეფა უშფოთველად და ჰმატა ციხეთა და ქალაქთა და სიმაგრეთა ყოველთა საქართველოთა შინა, შემდგომად მოკვდა დასაბამითგან 3868, ქართულსა 203.“
წინამორბედი:
ფარნაჯომ
ქართლის მეფე
ძვ. წ. 90ძვ. წ. 78 [39]
შემდეგი:
არტაგ I
წინამორბედი:
ფარნაჯომ
საქართველოს მეფე
ძვ. წ. 93ძვ. წ. 81 [40][41]
შემდეგი:
არტაგ I
წინამორბედი:
ფარნაჯამ I
ივერიის მეფე
ძვ. წ. 135ძვ. წ. 123 [42]
შემდეგი:
არტაგ I
წინამორბედი:
ფარნაჯომ
არმაზ-მცხეთის მეფე
ძვ. წ. 88ძვ. წ. 66 [43][44]
შემდეგი:
არტაგ I
წინამორბედი:
ფარნაჯობ (ფარნაჯომ) I
ფარნაჯომ
იბერიის მეფე
~ძვ. წ. 219ძვ. წ. 66
ძვ. წ. 90ძვ. წ. 78
შემდეგი:
მირდატ I[45]
არტოგ [46]

გენეალოგიარედაქტირება

 
 
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
 
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
 
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედა 
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
 
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს I 
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არშაკ I
 
ასული 
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომი 
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
 
ადერკი
 
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამ I
 
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
 
ფარსმან I
 
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტი 
აზორკ
 
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
 
ამაზასპ I
 
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
 
მითრიდატე I
 
ფარსმან II
 
ასული
 
ღადამი
 
 
 
 
 
 
ადამ I
 
 
 
ფარსმან III
 
 
 
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
 
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
 
თრდატი
31-ე მეფე
 
 
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
 
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
 
მირდატი
33-ე მეფე
 
 
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ვახტანგი
36-ე მეფე

სქოლიორედაქტირება

  1. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  2. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  3. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  4. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  5. საქართველოს ძველი ისტორია
  6. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  7. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  8. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  9. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  10. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  11. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  12. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  13. საქართველოს ძველი ისტორია
  14. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  15. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  16. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  17. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  18. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  19. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  20. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  21. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  22. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  23. საქართველოს ძველი ისტორია
  24. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  25. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  26. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  27. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  28. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  29. დაჯდა მეფედ არშაკ (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  30. მეხუთე მეფე ძეჲ სპარსტა მეფისა არშაკ, სიძე ასულის ქმარი მირვან პირველისა. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  31. მოიყვანეს და დასვეს ძე სომეხთა მეფისა არშაკ არშაკუნიანი ყოვლისა საქართველოჲსად. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  32. ვახუშტი „საქართველოს ისტორია“, გვერდები: 41, 42.
  33. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  34. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11, (1969)
  35. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  36. მეფეთა ცხოვრება
  37. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  38. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  39. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  40. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  41. საქართველოს ძველი ისტორია
  42. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  43. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  44. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  45. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  46. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“