მთავარი მენიუს გახსნა

მეფობის წლებირედაქტირება

თეიმურაზ ბატონიშვილი
 
„არტაგ იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა წელთა დასაბამითგან ბერძნულითა რიცხვითა 5385. ქართულსა ქრონიკონსა მეატერთმეტისა მოქცევისასა 161-სა, შობადმდე ქრისტესსა 123-სა. ხოლო მეფემან არტაგ იმეფა ნებიერად, მშვიდობით და დიდისა წარმატებით ათექვსმეტ წელ და გარდაიცვალა.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„მეფე არტაგ (81-66 ქრ. წინ)... ...მოკვდა არტაგ დასაბამითგან 3883, ქართულსა 218.“

მეცნიერთა მოსაზრებანირედაქტირება

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
 
„Artoces/Artog (78-63 B.C.). Florus 1.40.28 (Arthoces); Appian, Bell. Mithr. 103. 117; Cassius Dio 37.1-2; Euthropius 6.14 (Artaces); Festus 16; Orosius 6.4.8; L 30; RL I 49 (Arik). Son of Artxias I (L); Reigning, traditionally, for 15 years; defeated by Pompey, made to accept Roman suzerainty and to surrender his sons as hostages in the spring of 65 (Florus et al.)[26].“

ისტორიარედაქტირება

არტაგ I-ის მეფობის მეორე წელს, ივერიას შემოესია სპარსეთი. ქართლი მოაოხრა მაგრამ ციხეების აღება ვერ შესძლო და უკან გაბრუნდა. არტაგ I-მა მცირე ხანს იმეფა და დარჩა ვაჟი ბარტომი.

მისი მეფობის დროს იბერიაში (ძველი წელთაღრიცხვის  65 წელს) რომის მხედართმთავარი პომპეუსი შემოიჭრა. არტაგი მოუმზადებელი შეხვდა მტრის შემოსევას. მიატოვა არმაზციხე, გადავიდა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე და ხიდი დაწვა. პომპეუსთან შეთანხმების შემდეგ ხიდი კვლავ ააგო, მაგრამ როცა პომპეუსი მტკვარზე გადავიდა, ვერ გაბედა რომაელებთან შეხვედრა  და თავი არაგვის ხეობას შეაფარა. პომპეუსმა არტაგი დაამარცხა. არტაგმა ზავი ითხოვა და შვილები მძევლად მისცა რომაელებს, თავი რომაელი ხალხის "მეგობრად და მოკავშირედ" აღიარა, ე.ი  ფორმალურად რომის ვასალობა მიიღო.

ისტორიული წყაროებირედაქტირება

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[27]
 
„და მეფობდა არიკ, რომელმან შიდაციხე აღაშენა არმაზსა.“
მეფეთა ცხოვრება[28]
 
„და ესე მეფე არტაგ ორ წელ ოდენ მეფობდა, და მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა მოვიდეს ერისთავნი სპარსთანი სპითა დიდითა ძიებად სისხლისა ფარნაჯომისა და სპათა მათ სპარსთაჲსა, რომელნი აღწყუედილ იყვნეს ფარნაჯომის თანა. ვერ წინა-აღუდგა მათ არტაგ, მეფე ქართველთაჲ, რამეთუ დიდ იყო ძალი სპარსთაჲ, არამედ განამაგრნა ციხენი და ქალაქნი. და მოვლეს სპარსთა ყოველი ქართლი და მოაოჴრნეს ველნი, არამედ ციხე-ქალაქი ვერა რომელი წარიღეს, და წარვიდეს. მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[29]
 
„დასჯდა მეფედ ძეჲ არშაკისა არტაგ პირველი; ხოლო მეშჳდესა წელსა მეფობისა მისისასა განიზრახეს სპარსთა დაპყრობად ივერიისა სრულიად ჴელმწიფებასა ქვეშე თჳსსა; მაგრამ ურგებ იქმნეს განზარვანი მათნი ვინაჲთგან ჰყვნეს არტაგს სპარსთა შორის მრავალნი ერდგულნი, რომელთაცა წინასწარ აცნობეს ესე განზრახვაჲ მეფესა არტაგს; ხოლო მეფემან არტაგ შეიყვანნა ყოველნი ერნი ზემოჲსა ივერიისანი სიმაგრეთა ციხეთა და მთათა შინა და შეკრნა ყოველივე გზანი დიდისა სიმტკიცითა ქვემოჲსა ივერიისანი. თუმცა მოვიდეს სპარსნი დიდისა ძლიერებითა; მაგრამ სრულიად ვერარაჲ მოიპოვეს და ადგილ-ადგილ გამოვიდიან სიმაგრით ივერიელთა სპანი ზედა-დასხმოდეს სპარსთა და ავნეს ამით მრავალი სპარსთა. იხილეს რა სპარსთა, რამეთუ უქმ-იქმნეს ყოველნი განზრახულნი მათნი უკუნ-იქცეს და მაშინ იქმნა მშვიდობა დიდი სრულიად ივერიასა შინა; ხოლო მეფემან არტაგ იმეფა ნებიერად, მშვიდობით და დიდისა წარმატებით ათექვსმეტ წელ და გარდაიცვალა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[30]
 
„შემდგომად მისა დაჯდა ძე მისი არტაგ მეფედ. ხოლო შემდგომად ორისა წლისა არტაგისა მეფობისასა მოვიდნენ სპარსნი ძიებად სისხლისათვის სპათა თჳსთა; ამათ ვერ წინა აღუდგა არტაგ და განამაგრნა ციხე-ქალაქნი. მაშინ სპარსთა მოსტყვენეს ქართლი, ციხე-ქალაქთაგან კიდე, და წარვიდნენ. არამედ შემდგომად ჟამ რაოდენმე მეფობისა მოკვდა არტაგ დასაბამითგან 3883, ქართულსა 218.“
წინამორბედი:
არშაკ I
ქართლის მეფე
ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63 [31]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არშაკ I
საქართველოს მეფე
ძვ. წ. 81ძვ. წ. 66 [32][33]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არშაკ I
ივერიის მეფე
ძვ. წ. 123ძვ. წ. 107 [34]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არსოკ
არმაზ-მცხეთის მეფე
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 64 [35][36]
შემდეგი:
ფარნავაზ II
წინამორბედი:
მირდატ I
არშაკ I
იბერიის მეფე
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 65[37]
ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63 [38]
შემდეგი:
ბარაცმან [ბარაცმან-ავაზ | | ფარსმან-ავაზ] = ფარნავაზ II
ბარტომ I

გენეალოგიარედაქტირება

 
 
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
 
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
 
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედა 
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
 
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს I 
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არშაკ I
 
ასული 
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომი 
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
 
ადერკი
 
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამ I
 
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
 
ფარსმან I
 
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტი 
აზორკ
 
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
 
ამაზასპ I
 
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
 
მითრიდატე I
 
ფარსმან II
 
ასული
 
ღადამი
 
 
 
 
 
 
ადამ I
 
 
 
ფარსმან III
 
 
 
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
 
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
 
თრდატი
31-ე მეფე
 
 
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
 
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
 
მირდატი
33-ე მეფე
 
 
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ვახტანგი
36-ე მეფე

არტაგ I-ის ძე და მისი ტახტის მემკვიდრერედაქტირება

ქართლის ცხოვრება
 
„მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
 
„გამეფდა ბარტომ ძე მისი“
თეიმურაზ ბატონიშვილი
 
„მეშჳდე მეფე ბარტომ პირველი ძე არტაგ პირველისა.“
კირილ თუმანოვი

ერთი უცხოური წყარო იბერიის მეფეს ფარსმანს ასახელებსო (იხ. ბარტომი). თუმცა არაა გამორიცხული რომ ის ფარსმანი რომელიმე საერისთავოს ლიდერი ყოფილიყოს. ქართული წყაროები ერთხმად იძახიან რომ არტაგ მეფის ძეც და ტახტის მემკვიდრეც ბარტომი იყო.

სქოლიორედაქტირება

  1. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  2. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  3. საქართველოს ძველი ისტორია
  4. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  5. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  6. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  7. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  8. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  9. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  10. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  11. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  12. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  13. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  14. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  15. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  16. საქართველოს ძველი ისტორია
  17. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  18. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  19. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  20. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  21. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  22. მოკუდა არშაკ და მეფე იქმნა ძე მისი, არტაგ. (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  23. მეექვსე მეფე ძეჲ არშაკ პირველისა არტაგ პირველი. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  24. შემდგომად მისა დაჯდა ძე მისი არტაგ მეფედ. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  25. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  26. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11, (1969)
  27. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  28. მეფეთა ცხოვრება
  29. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  30. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  31. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  32. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  33. საქართველოს ძველი ისტორია
  34. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  35. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  36. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  37. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  38. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“